Васіль Герасімчык

Канстанцін Каліноўскі:

а с о б а і л е г е н д а

Гродна

«ЮрСаПрынт»

2018

УДК [94(476)+929Каліноўскі](082) ББК 63.3(4Беи)я43

Г 37

Герасімчык, В.У.

Г 37

Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда / В. У. Герасімчык. – Гродна : ТАА «ЮрСаПрынт», 2018. – 229 с.

ISBN 978-985-7134-35-9.

Імя Кастуся Каліноўскага (1838-1864) добра вядомае беларусам і даўно

стала легендарным. Каліноўскаму прысвечаны шматлікія навуковыя і

мастацкія творы, але даследчыкі працягваюць рабіць цікавыя адкрыцці, знаходзячы невядомыя раней дакументы і ўспаміны. Кніга “Канстанцін

Каліноўскі: асоба і легенда” створана на аснове матэрыялаў з архіваў

і бібліятэк Літвы, Беларусі, Расіі і дазваляе зірнуць на асобу правадыра

паўстання 1863–1864 гг. не толькі як на лідэра і ідэолага нацыянальна-

вызваленчага руха на беларуска-літоўскіх землях, але і пазнаёміцца з

працэсам фарміравання яго поглядаў.

УДК [94(476)+929Каліноўскі](082)

ББК 63.3(4Беи)я43

ISBN 978-985-7134-35-9

© Герасімчык В.У., 2018

© Афармленне.

ТАА «ЮрСаПрынт», 2018

Замест прадмовы

19 лістапада 1863 г. прэзідэнт Злучаных Штатаў Амерыкі

Аўраам Лінкальн, выступаючы на палітым крывёю тысяч

амерыканцаў месцы бітвы пад Гетысбергам, сказаў прамову, у

якой памянуў жаўнераў, якія загінулі за дэмакратычную буду-

чыню сваёй краіны. Пакуль фатограф беспаспяхова спрабаваў

усталяваць сваю апаратуру, каб захаваць аблічча амерыкан-

скага прэзідэнта для гісторыі, Лінкальн ужо скончыў прамо-

ву векапомнымі словамі: “Урад, створаны народам, з народа і

для народа, ніколі не знікне з твару зямлі”.

Яшчэ за год да таго, восенню 1862 г., тую самую думку яшчэ

больш ёмка сфармуляваў малады юрыст з ваколіц Гродна

Вікенцій Канстанцін Каліноўскі. У чарговым нумары “Мужыц-

кай праўды”, якую таемна чыталі мясцовыя сяляне, Каліноўскі

ў асобе Яські-гаспадара з-пад Вільні сказаў проста: “Не народ

для ўрада, а ўрад для народа”.

Феномен Кастуся Каліноўскага гісторыкі спрабавалі “па-

тлумачыць” па-рознаму. Для расійскага афіцыёзу ХІХ ст. тое

быў фанатык-рэвалюцыянер з кагорты Герцэна і іншых, хто

клікаў Русь “да сякеры”. Палякі ўспаміналі пра Каліноўскага

як пра патрыёта Рэчы Паспалітай. А некаторыя сучасныя “ис-

следователи” любяць наваліць на Каліноўскага ўсе грахі адра-

зу: маўляў, і “фанатык”, і “рэвалюцыянер”, і “паляк”, і проста

нехарошы чалавек ва ўсіх сэнсах. Праўда, ведання гісторыі ў

такіх тэкстах зусім і няма. Пішучы гэтыя тэксты, іх аўтары не

даследуюць гісторыю, яны проста вядуць інфармацыйную вай-

ну супраць беларускага народа і супраць нашай дзяржавы.

Кніга, якую чытач трымае ў руках, напісана з глыбокім ве-

даннем тэмы. І хаця гэта першая кніга аўтара, аднак Васіль

Герасімчык напісаў і апублікаваў дзясяткі тэкстаў па гісторыі

паўстання 1863–1864 гг. у сваім блогу і разнастайных га-

зетах і часопісах. Усе яны напісаныя з глыбокім веданнем

крыніц і літаратуры, бо Васіль не адзін год правёў у архівах

ды бібліятэках.

Кастусь Каліноўскі ў гэтай кнізе вельмі розны – хіба што

3

такі, якім быў у сваім жыцці. Недзе ён вагаецца, недзе, магчы-

ма, занадта катэгарычны і супярэчлівы, але ён нідзе не баіцца, не схіляе галаву, не спрабуе схавацца ад адказнасці або выра-

таваць сабе жыццё коштам іншых. Для кароткіх 26 гадоў жыц-

ця і для эшафоту з вісельняй у канцы жыццёвага шляху нават

гэтага ўжо не так і мала.

Беларусы згадваюць “пра Яську свайго” пастаянна і будуць

згадваць яшчэ не адзін дзясятак, а мо і не адну сотню гадоў. Хай

гэтая кніга будзе яму яшчэ адным сціплым успамінам.

Андрэй Вашкевіч

4

Каліноўскі – двухаблічны Янус

Увечары 21 студзеня (2 лютага па новым стылі) 1838 года

ў Мастаўлянах Гродзенскага павета (сёння – тэрыто-

рыя Польшчы, на самай мяжы з Беларуссю) у сям’і

Сымона і Веранікі Каліноўскіх нарадзіўся сын, названы ў гонар

каталіцкага святога Вінцэнта Сарагоскага1. Аднак заведзеная ў

даўнія часы звычка атрымання дзіцём імя святога ў залежнасці

ад дня нараджэння не заўсёды падабалася бацькам. Таму ма-

лым часта надавалі другое і нават трэцяе імя, як, напрыклад, у выпадку Андрэя Тадэвуша Банавентуры Касцюшкі. І пас-

ля таго, як 6 лютага ў парафіяльным касцёле мястэчка Ялоўка

немаўля ахрысцілі Вінцэнтам, 4 красавіка ксёндз Францішак

Кажанеўскі ахрысціў яго яшчэ імем Канстанцін2. Гэтае апошняе

імя Каліноўскі найперш выкарыстоўваў у адносінах са сваякамі

і сябрамі. Вінцэнтам жа Канстанцін пазней стаў падпісваць

афіцыйныя паперы, і, быццам старажытнарымскі бог Янус, меў два ўвасабленні – адно ў адносінах з дзяржавай, другое –

для самых блізкіх людзей. Так ужо з маленства гартавалася асо-

ба таленавітага канспіратара, кіраўніка паўстання ў Беларусі

і Літве.

Пакінуты Каліноўскім след быў настолькі глыбокі, што

на роднай Свіслаччыне памяць аб ім перарасла ў легенду, якая пераказвалася былымі ўдзельнікамі паўстання з ліку

сялян: “З’яўляўся ён у апавяданнях у якасці быццам бы да-

брачыннай сілы, якая несла сялянам дапамогу, прамаўляла

ім праўду і здзяйсняла справядлівасць”3. Называўся ён “Ка-

1 Раннехрысціянскі пакутнік. Падчас ганенняў хрысціян пры рымскім

імператары Дыяклетыяне пасля жудасных катаванняў быў спалены 22

студзеня 304 года ў Валенсіі.

2 Янушкевіч, Я. Метрыкі хросту Вінцэся-Кастуся Каліноўскага /

Я. Янушкевіч / Białoruskie Zeszyty Historyczne. – Białystok, 2013. – S. 244–

248. 3 Легенду пра “Кастуся” ў 1925 годзе падчас наведвання Свіслаччыны

ад былога ўдзельніка паўстання 1863–1864 гадоў пачуў польскі гісторык

В. Кардовіч. Kordowicz, W. Konstanty Kalinowski / W. Kordowicz. – Warszawa, 1955. – S. 5.

5

стусь” (Kastuś), які б так і застаўся фальклорным рэгіянальным

героем, каб не час вялікіх зрухаў перыяду Першай сусвет-

най вайны, калі ў 1916 годзе Вацлаў Ластоўскі ўзгадаў пра

“справядлівага”, назваўшы яго “Касцюк”4. Затым у 1919 го-

дзе была спроба Івана Цвікевіча надаць яму імя “Констант”5.

Пакуль, нарэшце, дзякуючы Максіму Гарэцкаму6, за ім не

замацавалася менавіта “Кастусь”, якое прагучала ў лекцы-

ях, чытаных Усеваладам Ігнатоўскім у 1922/1923 навучаль-

ным годзе ў Беларускім дзяржаўным універсітэце7. Аднак ні

манаграфія М. Гарэцкага па гісторыі беларускай літаратуры, ні

А. Луцкевіч з яго “Костусем”8, ні навукова-папулярныя артыку-

лы і лекцыі У. Ігнатоўскага не зрабілі найважнейшую справу па

замацаванні за Каліноўскім імя Кастусь. У першую чаргу гэта

дасягненне Беларускага дзяржаўнага тэатра, які толькі за се-

зон 1923 года 10 разоў паказаў спектакль “Кастусь Каліноўскі”

рэжысёра Еўсцігнея Міровіча9. На яго падставе павінен быў

выйсці першы беларускі фільм. Але ў тых умовах не знайш-

лося кампетэнтнага рэжысёра10, таму праект быў рэалізаваны

толькі ў 1927 годзе рэжысёрам Уладзімірам Гардзіным, дзяку-

ючы якому асоба Каліноўскага стала шырока вядомай і за ёй

замацаваўся вобраз змагара, барацьбіта за інтарэсы простага

народа. Актуальнасць тэмы ва ўмовах раз’яднанай Беларусі

другой паловы 1920-х гадоў прадвызначыла поспех фільма.

4 Swajak. Pamiaci Sprawiadliwaho / Swajak / Homan. – 15 lutaho 1916. –

№ 1. – S. 3.

5 Tołočka, U. Chto byu Konstant Kalinouski? / U. Tołočka / Biełaruskaje żyćcio. – 15 żniunia 1919. – № 10. – S. 2–3.

6 Адзін з фрагментаў тэксту М. Гарэцкага носіць назву “Рэвалю-

цыйная і проціўрэвалюцыйная літаратура 60-х гадоў. Кастусь Каліноўскі

(1838–1864)”: Гарэцкі, М.І. Гісторыя беларускай літаратуры / М.І. Гарэцкі. –

1-е выд. – Вільня, 1920; 2-е выд., папраўленае. – Вільня, 1921; 3-е выд.

(папраўленае). – Вільня, 1924. – С. 75–76.

7 Ігнатоўскі, У. Гісторыя Беларусі ў ХІХ і ў пачатку ХХ сталецьця.

Лекцыі, чытаныя студэнтам Беларускага Дзяржаўнага універсітэту /

У. Ігнатоўскі. – 2-е выд. – Мінск, 1926. – С. 125–126.

8 Навіна, А. Пуцяводныя ідэі беларускае літаратуры / А. Навіна // Наша

думка. – 1921. – № 5. – С. 4.

9 Дыло, О. Сямімільнымі крокамі (Аб нашым дзяржаўным тэатры) /

О. Дыло / Маладняк. – 1924. – № 2–3. – С. 118.

10 Праект “Кастусь Каліноўскі” пазначаны пад № 1 у складзеным

кіраўніцтвам Белдзяржкіно ў пачатку 1925 года “Першым перспектыўным

плане вытворчасці мастацкіх фільмаў”. Але ў выніку ў 1926 годзе быў зня-

ты іншы фільм – “Лясная быль”.

6

Народнае імя Кастусь, з’яўляючыся варыянтам рускага Кон-

стантин і польскага Konstanty, было простым у вымаўленні і

зразумелым, перш за ўсё, беларускаму селяніну. Не дзіва, што

польскі гісторык Віктар Кардовіч прыйшоў да наступнай вы-

сновы: гэтае імя, “зневажальнае ў шляхецкіх колах, абуджала

надзею ў сялянскіх масах” і зрабілася “сімвалам барацьбы за

агульнае і нацыянальнае вызваленне беларускага народа”11.

У пачатку 1990-х гадоў на хвалі пераасэнсавання беларускай

гісторыі ў нацыянальным рэчышчы асабістае імя Каліноўскага

з’явілася падставаю для крытыкі. Ужыванае Кастусь было на-

звана “далёкімі вынікамі русіфікатарскай палітыкі царскіх

улад на Беларусі”12. У якасці імя Каліноўскаму намагаліся

прыпісаць толькі Вікенцій13, спасылаючыся на яго прашэнні

да рэктара падчас навучання ў Пецярбургскім універсітэце.

Але гэтыя спробы так і засталіся спробамі, паколькі, па трап-

най заўвазе даследчыка жыцця Каліноўскага Генадзя Кісялёва, імя Кастусь ужо замацавалася ў традыцыях беларускага на-

рода14.

Спрэчкі наконт імя працягнуліся ў канцы 2000-х гадоў.

Толькі ў адрозненне ад пошукаў пачатку 1990-х гадоў, калі вобраз

11 Kordowicz, W. Konstanty Kalinowski / W. Kordowicz. – Warszawa, 1955. –

S. 221, 278.

12 Грыцкевіч, А.П. Прадмова да 5-га выдання / А.П. Грыцкевіч / Кароткі

нарыс гісторыі Беларусі / У.М. Ігнатоўскі. – 5-е выд. – Мн.: Беларусь, 1992. –

С. 17.13 Там жа, с. 16: “Тут таксама трэба заўважыць, што Ус. М. Ігнатоўскі, зыходзячы хіба з таго меркавання, што імя Вікенцій не беларускае, а поль-

скае (а сапраўды – каталіцкае), вырашыў пасмяротна перайменаваць на-

цыянальнага героя Беларусі Вікенція Канстанціна Каліноўскага толькі

ў Канстанціна, каб не быў палякам, бо ў той час, як ён пісаў сваю працу, Ус. М. Ігнатоўскі вёў барацьбу з палякамі. Таму ўпершыню ў гістарычнай

літаратуры з’явілася новая форма найменавання Каліноўскага – Кастусь

Каліноўскі (Кастусь – правадыр сялянскага паўстання), пра якую сам

Вікенцій Каліноўскі так ніколі і не даведаўся, бо загінуў на шыбеніцы ў

1864 г.”.

14 Кісялёў, Г. Кастусь Каліноўскі, яго час і спадчына / Г. Кісялёў / За

нашую вольнасць. Творы, дакументы / Каліноўскі, К.; уклад., прадм., пас-

лясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 261–262.

“Такога героя “Вікенція Каліноўскага” гісторыя (за выключэннем, можа, афіцыйнага выраку), проста не ведае. Таму няма ніякіх падстаў змяняць

яго імя, якое замацавалася ў традыцыях беларускага народа. Іншая спра-

ва, што ва ўсіх біяграфіях, энцыклапедычных даведніках і г.д. павінна ад-

значацца, ды і цяпер ужо адзначаецца, наяўнасць у яго і другога імя”.

7

Каліноўскага праз яго імя імкнуліся ўзмацніць да вобразу белару-

скага нацыянальнага героя, на гэты раз асабістае імя выступіла

паказчыкам таго, што ён “быў палякам і выкарыстоўваў

менавіта польскую форму напісання”15 – Вікенцій (Вінцэнт), у той час як Канстанцін, а “дакладней Канстанты”16, ён пачаў

ужываць толькі падчас паўстання 1863–1864 гадоў. Насамрэч, нягледзячы на тое, што асноўную частку дакументаў на рускай

мове Каліноўскі сапраўды падпісваў “Вікенцій” або “В.”, ён так-

сама распісваўся і “Вікенцій Канстанцін”, як на прашэнні на імя

рэктара ад 1 жніўня 1856 года або пад паказаннямі Віленскай

асобай следчай камісіі ад 30 студзеня 1864 года.

У афіцыйных дакументах ён, у адпаведнасці з уласнай ме-

трыкай, называўся менавіта “Вікенцій-Канстанцін”, як пры

прыёме ва ўніверсітэт 5 кастрычніка 1856 года, або “Вікенцій

Канстанцін Сямёнаў сын”, як у дыпломе. У следчых жа даку-

ментах паўстання 1863–1864 гадоў Каліноўскі ў пераважнай

большасці момантаў названы “Канстанцін”17. У іншым выпад-

ку, пры звароце следчых да сяброў Каліноўскага, адзначалася, што ён “не Вікенцій, а Канстанцін”18. Пад гэтым імем ён фігуруе

ва ўспамінах і гістарычных працах сваіх сучаснікаў А.М. Ма-

солава, В.Ф. Ратча, Я. Гейштара, А. Гілера, Ю. Яноўскага. Так

жа яго называюць сёстры Казіміра-Ізабэла Багушэвіч і Ма-

15 Гронский, А. Кастусь Калиновский: конструирование героя / А. Грон-

ский / Беларуская думка. – 2008. – № 2. – С. 83.

16 Там жа.

17 Для прыкладу, урывак з паказанняў Эразма Заблоцкага пра навед-

ванне ім у 1861 годзе Саколкі, куды той прыехаў па запрашэнні Валерыя

Урублеўскага. НГАБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. Материалы Ви-

ленской следственной комиссии о лицах, принадлежащих к Гродненской

революционной организации. Начато 5 августа 1863. Окончено 24 октября

1864. На 569 листах. – Арк. 35: “…приехавши туда, я застал там следующее

общество: питейно-акцизного надзирателя Сонгина, ксендза Козловского, из Царства Польского, и Константина Калиновского, с которым я тогда и

познакомился. Разговор шел о варшавских происшествиях; Константин Ка-

линовский и Врублевский сказали мне, что составляется организация На-

родного Польского правительства, которая скоро должна сформироваться

по всей Литве…”.

18 НГАБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 6. Дело о революционной

деятельности Кастуся Калиновского. Начато 27 октября 1862 г. Оконче-

но 24 августа 1864 г. На 60 листах. – Арк. 7: “…прибыли в дом сказанного

ксендза Козловского, который на спрос объявил, что ни Викентий, а Кон-

стантин Калиновский будучи давно знаком, заехал в дом его ксендза 4 чис-

ла вечером…”.

8

рыя Плаўская ў лістах да краязнаўцы Людвіга Чарноўскага19.

На падставе гэтай інфармацыі Чарноўскі склаў даведку пра

Каліноўскага для выдадзеных у 1913 годзе ўспамінаў Якуба

Гейштара, дзе той названы “Konstanty-Wincenty”20, пры гэтым у

самім тэксце мемуараў ужываецца толькі першае імя. Але, што

больш істотна, у гонар Канстанціна Каліноўскага назваў сына, народжанага 31 мая 1890 года21, яго брат Міхаіл.

Ці было ва ўжыванні ў афіцыйных паперах аднаго імя, а ў

пабытовым жыцці – другога нешта большае, чым тое, што на-

магаюцца яму надаць, ажно да вызначэння “ідэнтычнасці”

Каліноўскага? Наўрад ці. З такім жа разлікам за выкарыстан-

нем у справаводстве імя “Вікенцій” і “В.” можна ўбачыць прыха-

ваны выклік бацьку, бо подпіс “Сымонаў сын”, акрамя дыплома, не сустракаецца больш ні разу. Або можна разгледзець у гэтым

сувязь са старэйшым братам Віктарам, да якога Канстанцін

намагаўся быць падобны і жыццё якога фактычна працягнуў, як вынік – некаторыя сучаснікі бачылі ў Каліноўскіх абагуль-

нены вобраз “апостала”22.

Імя Каліноўскага – адзін з самых яскравых паказальнікаў

барацьбы, якая вядзецца вакол яго: “Разгарніце кнігі – гэта

нават не спрэчка пра Каліноўскага, гэта сапраўдная бітва за

Каліноўскага” 23. У выніку змагання згубілася мяжа паміж

19 LVIA. – F. 1135. – Ap. 4. – B. 381. – L. 1–3v. Лісты былі апублікаваны

па-польску і ў перакладзе на беларускую мову: Смалянчук, А. Асоба Касту-

ся Каліноўскага як даследчая праблема / А. Смалянчук / Кастусь Каліноўскі

і яго эпоха ў дакументах і культурнай традыцыі: матэрыялы міжнароднай

навуковай канферэнцыі. – Мінск, 2011. – С. 9–25.

20 Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. 2 t. – Wilno, 1913. – T. 1. –

S. 370–371.

21 НГАБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 2. – Спр. 4. Метрическая книга ро-

дившихся с 1885 по 1893 год. На 200 листах. – Арк. 123 адв. – 124.

22 Limanowski, B. Historia powstania narodu polskiego w 1863 i 1864

r. / B. Limanowski – Lwów, 1882. – T. 2. – S. 213. Б. Ліманоўскі прыпісаў

Канстанціну Каліноўскаму факты з жыцця яго брата Віктара. Іван Цвікевіч

на гэтай падставе пісаў: “Віктар Каліноўскі – гэта той жа Кастусь Каліноўскі, а абмылка стварылася дзеля таго, што ў Каліноўскага было два імені –

Кастусь і Віктар (Вінцэнты), як гэта часта бывае ў беларусаў-каталікоў”.

Цьвікевіч, І. Кастусь Каліноўскі (к 60-годдзю яго сьмерці). Біяграфічна-

гістарычны нарыс / І. Цьвікевіч / Arche. – Сакавік 2015. – № 3 (136). –

С. 46.23 Кісялёў, Г. Новае пра Кастуся Каліноўскага / Г. Кісялёў / Полымя. –

№ 7. – Ліпень 1959. – С. 139.

9

Асобаю і Легендаю, у якую яна ператварылася за тыя паўтара

стагоддзі, што прайшлі пасля яго смерці.

Абапіраючыся на навуковыя крыніцы, якія характары-

зуюць жыццё і дзейнасць Каліноўскага, у адносінах да яго

варта ўжываць “Канстанцін” ці энцыклапедычнае “Вікенцій

Канстанцін”. Пры гэтым не трэба забываць на меркаванне, вы-

казанае гісторыкам Генадзем Кісялёвым: “Адных дакументаў

пры ўсёй іх каштоўнасці для аднаўлення поўнай карціны

мінулага недастаткова, гісторык карыстаецца так званымі

“пазакрыніцавымі” ведамі, прасцей кажучы, жыццёвымі

назіраннямі. Так ці ёсць падстава для спрэчак, калі ўсім вядо-

ма, што Канстанцін і Кастусь ва ўмовах Беларусі адно і тое ж.

Кастусь – форма больш “прастамоўная”, так бы мовіць, “неда-

кументальная”, але і ўся наша літаратурная мова абапіраецца

на народныя гаворкі, як уся культура наша грунтуецца най-

перш на народных вытоках і традыцыях”24.

24 Кісялёў, Г. Кастусь Каліноўскі, яго час і спадчына / Г. Кісялёў // За

нашую вольнасць. Творы, дакументы / Каліноўскі, К.; уклад., прадм., пас-

лясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 262.

10

ГЛАВА 1.

МАСТАЎЛЯНСКІ ПЕРЫЯД

Сям’я Каліноўскіх

Каліноўскія вялі свой радавод ад Амброзія Самойлава, які ў 1679 годзе на тэрыторыі Бельскай зямлі набыў

маёнтак Калінава з 5 хутарамі. Сам Амброзій быў

мечнікам Візненскай зямлі25 ў паўночна-заходняй Мазовіі, на

мяжы Беларусі і Літвы. Нашчадкі Амброзія атрымалі прозвішча

Каліноўскія ад назвы радавога ўладання Калінава, размешча-

нага недалёка ад горада Браньск, у судзе якога яны вырашалі

спрэчкі з суседзямі, пакідаючы пасля сябе адпаведныя запісы

ў судовых кнігах.

Паступовы заняпад краю, выкліканы шматлікімі войнамі

і пастоямі варожых войскаў, што ператварылі Рэч Паспалітую

ў аўстэрыю, сваім цяжарам абрынуўся на мясцовую шляхту. У

выніку прадзед Канстанціна Каліноўскага Мацей вымушаны

быў у 1769 годзе прадаць радавы маёнтак і зрабіўся беззямель-

ным шляхцічам. Дзеці Мацея рассяліліся па розных месцах, а

адзін з сыноў – Стэфан – пасяліўся ў вёсцы Рэпля Ваўкавыскага

павета, дзе ў яго з жонкай Тэрэзіяй нарадзіліся дочкі Антаніна, Феліцыяна, Катажына і сыны Юрый (Ежы) і Сымон.

Сымон Стэфанавіч Каліноўскі26 з’явіўся на свет у 1795 го-

дзе27. Ён ад прыроды быў кемлівым і мэтанакіраваным чала-

векам, марыў пра вялікую сям’ю і ўласны маёнтак. Аднак на

гэтым шляху мелася шмат перашкод, асабліва ва ўмовах вы-

значанага сацыяльнага падзелу грамадства на прывілеяваныя

25 Кісялёў, Г. Сейбіты вечнага: артыкулы пра беларускіх пісьменнікаў

і дзеячаў рэвалюцыйнага руху 1863 года; Скарынаўская сімволіка: вытокі, традыцыі, інтэрпрэтацыі / Г. Кісялёў. – Мінск: Медысонт, 2009. – С. 35.

26 Бацька Канстанціна Каліноўскага падпісваўся ў дакументах як

“Симеон Стефана сын Калиновский” або “Szymon Kalinowski syn Stefa-na”. Таксама сустракаюцца формы “Симон Калиновский” і “Семен Степа-

нов сын Калиновский”.

27 Киштымов, А. Отец и сын: семейная биохроника Калиновских /

А. Киштымов // Кастусь Каліноўскі і яго эпоха ў дакументах і культурнай

традыцыі: матэрыялы міжнар. навук. канф., Менск, 25 верасня 2009 г. –

Мн., 2011. – С. 41. У якасці месца нараджэння Сымона Каліноўскага ў да-

кументах таксама пазначана вёска Кузмічы Ваўкавыскага ўезда: НГАБ у

г. Гродна. – Ф. 92. – Воп. 1. – Спр. 258. – Арк. 338 адв.

12

ГЛАВА 1. МАСТАЎЛЯНСКІ ПЕРЫЯД

і непрывілеяваныя саслоўі. Як сведчаць крыніцы, ён не

вылучаўся цікавасцю да палітыкі, стрымана ставіўся да

ўсялякага супраціву ўладам і змог атрымаць толькі хатнюю

адукацыю28.

Асоба Сымона магла б шмат падказаць у пытаннях выха-

вання і станаўлення поглядаў Канстанціна Каліноўскага, але

мы пакуль нават не ведаем, чым ён займаўся да таго ўзросту, у

якім яго малодшы сын ужо быў пакараны смерцю. Мы не мо-

жам меркаваць, чым ён займаўся ў часы вайны 1812 года, як

і пацвердзіць тое, што пэўны час Сымон Каліноўскі працаваў

чыноўнікам, але быў звольнены па нейкай дробнай падставе29.

Сам ён якраз сцвярджаў, што на “дзяржаўнай службе не быў”30.

Першай сваёй задачай Сымон бачыў даказаць шляхецт-

ва, паколькі, нарадзіўшыся ў Ваўкавыскім павеце, ён у раннім

дзяцінстве пераехаў у Гродзенскі, так і не атрымаўшы жадана-

га пасведчання аб уласным паходжанні. Пацвярджэнне шля-

хецтва было яму дадзена толькі 4 лістапада 1822 года ад Бела-

стоцкага дваранскага схода31.

Далей 18 лістапада 1823 года32 ён па каханні ажаніўся з

Веранікай з Рыбінскіх, якая была маладзейшая за яго на 11

гадоў. Іх шлюб заключыў ксёндз Ялоўскага касцёла Антоні

Станітэвіч. На працягу наступных 10 гадоў у Каліноўскіх

з’явілася на свет пяць сыноў: у 1825 годзе Кандрат Мацей, у 1827

годзе Іосіф Сцяпан, у 1829 годзе Норберт, у 1831 годзе Юрый і, нарэшце, 9 красавіка 1833 года сям’я Каліноўскіх папоўнілася

чарговым хлопчыкам, якім стаў Віктар-Атон. Ён быў ахрыш-

чаны 13 красавіка ў Ялоўскім касцёле. Сыны былі сапраўдным

багаццем Сымона, увасабленнем яго спадзяванняў на працяг

уласнага рода і будучай дапамогі ў сямейнай справе. Тым больш

што пасля смерці 13 красавіка 1828 года Стэфана Каліноўскага

28 НГАБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 40. Сознания и чистосер-

дечные признания политических преступников во всех делах и преступле-

ниях. – Арк. 247.

29 Beiersdorf, O. Konstanty Kaliniwski. Popularny szkic o Konstantym Wincentym Kalinowskim / О. Beiersdorf. – Kraków, 1955. – S. 9.

30 НГАБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 40. Сознания и чистосер-

дечные признания политических преступников во всех делах и преступле-

ниях. – Арк. 247.

31 НГАБ у г. Гродна. – Ф. 92. – Воп. 1. – Спр. 258. – Арк. 338 адв.

32 LVIA. – F. 604. – Аp. 45. – B. 17. – L. 108v.

13

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

(у 85-гадовым узросце) Сымон стаў галавой усёй сям’і, у якую

таксама ўваходзілі яго малодшы брат Юрый і маці Тэрэзія.

Усяго Вераніка нарадзіла 12 дзяцей33. Яна стала надзейнай

апорай ва ўсіх пачынаннях мужа, галоўнае з іх – заснаванне

фабрыкі ў маёнтку Мастаўляны непаўнагадовых памешчыкаў

Радавіцкіх, якія акрамя таго валодалі вёскаю Духаўляны ў

Ваўкавыскім павеце.

Шляхецкі прадпрымальнік і фабрыкант

Сымон Каліноўскі

Мастаўляны сталі для Каліноўскіх не проста часовым пры-

тулкам. Сымон і Вераніка знайшлі тут сяброўскую грамаду.

У 1832 годзе яна складалася з мясцовага эканома Фаўстына

Немчыновіча (38 гадоў) з Лахава Пружанскага павета, які жыў

тут разам з жонкаю Ізабэлай з Валанцэвічаў, трохгадовым сы-

нам Іосіфам і чатырохгадоваю дачкою Ганнаю; 18-гадовага

прыказчыка Франца Шаняўскага; 30-гадовага стражніка Сы-

мона Гарашэвіча з Мірашава Навагрудскага ўезда, які меў

жонку Ганну Дрангоўскую і трохгадовага сына Кіпрыяна.

Наяўнасць сяброў была тым больш важная, што з-за частых

раз’ездаў галавы сям’і Вераніцы неабходна была дапамога ў

вядзенні гаспадаркі. Сам жа Сымон вырашыў зрабіцца фа-

брыкантам і прадпрымальнікам.

Кампаньёнам Сымона выступіў уладальнік фабрыкі льня-

ных, баваўняных і шаўковых вырабаў у горадзе Астраленка

Каралеўства Польскага Ігнацый Бонда. Пад яго кіраўніцтвам

Каліноўскі паўтара гады навучаўся ткацкаму майстэрству і

таму нават у дакументах часам называўся ткачом34.

У час паўстання 1863–1864 гадоў палітычныя ворагі

Канстанціна Каліноўскага мэтанакіравана падкрэслівалі

прафесійны занятак бацькі, каб прынізіць яго сацыяльнае

становішча і паходжанне, імкнучыся ўсяляк адасобіць яго ад

33 Такую лічбу Сымон Каліноўскі назваў у паказаннях, якія даваў

24 красавіка 1864 года Гродзенскай следчай камісіі: “…ад першай жонкі па

прозвішчу Рыбінская меў 12 дзяцей, якія ўсе памерлі”. НАРБ у г. Гродна. –

Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 2. – Арк. 336. Аднак, згодна запісам метрычных кніг

Ялоўскага касцёла і Мастаўлянскай царквы, у яго з Веранікай Рыбінскай

мелася 11 дзяцей.

34 Там жа.

14

ГЛАВА 1. МАСТАЎЛЯНСКІ ПЕРЫЯД

шляхты. Менавіта таму Канстанцін называўся не інакш, як

“сын ткача з-пад Свіслачы”35, што замацавалася ў гістарычных

працах сучаснікаў. У міжваенны ж час азначэнне “сын ткача”36

зрабілася адным з аргументаў на карысць беларускіх каранёў

Каліноўскага.

Нягледзячы на тое, што ў справаздачах аб дзейнасці

фабрыкі годам яе заснавання пазначаны 183537, Сымон

Каліноўскі ўжо ў 1832 годзе валодаў “палатняным заводам”38, на якім працавалі тры чалавекі: 15-гадовы Ігнат Зублевіч з мя-

стэчка Мсцібава Ваўкавыскага павета, браты Адам (12 гадоў) і

Іван (13 гадоў) Наміткевічы з калоніі Бароўшчына Беластоц-

кай вобласці. Дапамагаў Сымону ў наладжванні прадпрыем-

ства і 26-гадовы брат Юрый, які пазней пераехаў у маёнтак

Відомль Брэсцкага павета.

Гэта быў час прамысловага перавароту ў Беларусі – руч-

ная праца паступова выцяснялася машынамі. Першапачат-

кова механізмы былі хутчэй цікавымі забаўкамі. Дазволіць

сабе іх маглі толькі самыя багатыя памешчыкі. Да прыкла-

ду, у 1824 годзе на рацэ Сож з’явіўся першы ў Беларусі па-

раход “Мікалай”, названы ў гонар Мікалая Пятровіча Ру-

мянцава, які выдаткаваў на яго 20 тысяч рублёў. Паступова

машыны і механізмы набывалі ўсё большае значэнне, дзяку-

чы станоўчым прыкладам кшталту хомскай фабрыкі памеш-

чыка Пуслоўскага ў Кобрынскім павеце, дзе быў уведзены пер-

шы ў Беларусі паравы рухавік і працавала амаль пяць соцень

прыгонных сялян.

У той час, калі ў Беларусі актыўна развівалася суконная

прамысловасць, якая падтрымлівалася дзяржаўнымі замовамі

35 Ратч, В.Ф. Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной

России / В.Ф. Ратч –Вильно, 1867. – Т. 1. – С. 181; Limanowski, B. Historia powstania narodu polskiego w 1863 i 1864 r. / В. Limanowski. – Lwów, 1882. –

T. 2. – S. 213; Przyborowski, W. Dzieje 1863 roku. Т. 3. / W. Przyborowski.– Kraków: W.L. Anczyc, 1902. – S. 4.

36 Гарэцкі, М.І. Гісторыя беларускай літаратуры / М.І. Гарэцкі. – 3-е

выд. – Вільня, 1924. – С. 75.; Трызна, І. Кастантын Каліноўскі (гістарычны

нарыс) / І. Трызна // Беларускі сьцяг. – Жнівень-верасень 1922. – № 4. –

С. 11.37 НГАБ у г. Гродна. – Ф. 1. – Воп. 20. – Спр. 679. – Арк. 120.

38 НГАБ у г. Гродна. – Ф. 92. – Воп. 1. – Спр. 258. Список жителей Грод-

ненского уезда 1832 год. На 358 листах. – Арк. 339 адв.

15

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

на карысць арміі39, ды адбывалася “цукровая гарачка”40, Сымон

Каліноўскі звярнуўся да новай, адпаведна, больш рызыкоўнай

галіны прамысловасці – адкрыў фабрыку льняных вырабаў. Ад-

нак ён меў прадпрымальніцкую жылку, ператварыўшы фабры-

ку ў прыбытковую справу.

Гэтаму садзейнічала і пратэкцыянісцкая палітыка Расійскай

Імперыі. Для яе прамысловасці канкурэнцыю складалі прадпры-

емствы з Каралеўства Польскага41, вялікая колькасць якіх была

знішчана падчас паўстання 1830–1831 гг. 13 лістапада 1834 года

высокім мытам улады закрылі вываз тавараў з Каралеўства ў

Імперыю42. Таму многія польскія фабрыканты пачалі пераносіць

свае прадпрыемствы ў Беластоцкую вобласць. У такіх абставінах

Сымону Каліноўскаму ўдалося набыць станкі для фабрыкі, маг-

39 У дарэформенны перыяд у Беларусі найбольшых поспехаў дасягнула

суконная прамысловасць. Суконныя прадпрыемствы былі пастаўшчыкамі

сукна для арміі, урад быў зацікаўлены ў іх развіцці, для чаго выдаваў

дзяржаўныя пазыкі: Гісторыя Беларусі. Курс лекцый: у 2 ч. – Ч. 2. ХІХ–ХХ

стагоддзі. – Мн., 2002. – С. 34.

40 У 30-я гады ХІХ ст. у Беларусі актыўна адкрываюцца цукровыя прад-

прыемствы, галоўным чынам у Мінскай і Магілёўскай губернях. У 1833 г.

цукровы завод са 150 рабочымі пачаў таксама працаваць у Карэлічах. Ад-

нак “цукровая гарачка” працягвалася нядоўга. Невялікія цукровыя заводы

Беларусі не вытрымалі канкурэнцыі буйных прадпрыемстваў Расіі.

41 З канца 1830 г. па 28 студзеня 1832 года ў сувязі з паўстаннем у Поль-

шчы гандаль з гэтай краінай быў спынены. Кіраўнік Гродзенскай мытнай

акругі атрымаў прадпісанне, “чтобы с подданными Царства Польского

никакие сношения допускаемы вовсе не были, исключая впуска иностран-

ных курьеров”. Адноўлены абмен таварамі праходзіў па іншых правілах.

Пошліна на польскія шарсцяныя вырабы падымалася да 15 % ад кошту та-

вара (прыкладна з 3 да 40 кап. срэбра за аршын), на бронзавыя і галантарэй-

ныя рэчы, пальчаткі, памаду – у 5 разоў, на большасць механічных вырабаў, посуд, абоі і інш. – у 3 разы, бяспошлінна прапускалася толькі сыравіна.

У 1836 г. некаторыя пошліны на гатовыя вырабы і “материалы, к ру-

коделию служащие”, былі зніжаны на 10–12 %, адменена мноства забарон-

ных артыкулаў, вызвалены ад спагнання дадатковай пошліны (12,5 %) гар-

бата, кава, свінец, волава, ртуць.

Па новым тарыфе ў 1850 г. мытная мяжа паміж Каралеўствам Польскім і

Расійскай Імперыяй была ліквідавана, для абодвух устанаўліваліся адзіныя

гандлёвыя правілы. Гродзенскую гандлёвую акругу скасавалі, а памеж-

ную стражу (865 чал.) перавялі на знешнюю мяжу Каралеўства. Швед, В.В.

Торговля в Беларуси в период кризиса феодализма (1830–1850-е годы) /

В.В. Швед – Гродно: ПКФ «Орбикс», 1995. – С. 77.

42 Kordowicz, W. Konstanty Kalinowski / W. Kordowicz. – Warszawa, 1955. – S. 25.

16

ГЛАВА 1. МАСТАЎЛЯНСКІ ПЕРЫЯД

чыма, нават па зніжаных коштах, і пры падтрымцы Ігнацыя

Бонды ўстанавіць іх у Мастаўлянах.

Пасля вывучэння ткацкага майстэрства пад кіраўніцтвам

астраленцкага фабрыканта Каліноўскі яшчэ два гады

ўдасканальваў яго самастойна. І калі Ігнацый Бонда наведаў

Мастаўляны ў другі раз, то з задавальненнем адзначыў, што

Сымон, “дзякуючы асабліваму свайму старанню і намаганням

дасягнуў у ім такой дасканаласці”43, што вырабы яго фабрыкі ні

ў чым не саступаюць замежным. Аб гэтым 19 лістапада 1840 года

Бонда склаў у Астраленцы пасведчанне, замацаваў яго ўласнай

пячаткай і даслаў у Мастаўляны.

Незадоўга да гэтага, 30 верасня 1840 года, у Пецярбур-

гу дэпартамент мануфактур і ўнутранага гандлю зацвердзіў

кляймо прадпрыемства Каліноўскага, якое цяпер наносілася

на яго прадукцыю44. Згодна 56-му артыкулу “Аб таўраванні

вырабаў расійскіх мануфактур, фабрык і заводаў” трэцяй гла-

вы ХІ тома “Зводу законаў Расійскай Імперыі”, таўро павінна

было ўтрымліваць у сабе пазнаку імя і прозвішча ўладальніка

прадпрыемства, а таксама месца, дзе яно знаходзіцца. Пры гэ-

тым надпіс абавязкова павінен быць кірылічным, аднак не за-

баранялася і наяўнасць лацінскіх літар. У выніку на таўры

мастаўлянскай фабрыкі з’явіўся наступны надпіс: “ФАБРИКА

ХОЛСТЕВАЯ ГРОД. ГУБ. И УЕЗДА ВЪ ИМЕНІИ МОСТОВЛЯ-

НАХ С. КАЛИНОВСКАГО”45.

Сымон не меў ні гучнага імя продкаў, ні радавага маёнтка, ні поўных кішэняў грошай і мог разлічваць толькі на ўласны ро-

зум. Ён належаў да пакалення, якое імкнулася не выслужыць, а стварыць свой дабрабыт, з чым і звязвала дасягненне вышэй-

шых ступеняў сацыяльнай лесвіцы ў Расійскай Імперыі.

Прадстаўнік узнікаючага дваранскага прадпрымальніцтва, Сымон разумеў недахопы прыгонных прадпрыемстваў, дзе пра-

дукцыйнасць была нізкай, што прыводзіла да высокага са-

бекошту прадукцыі і нізкай рэнтабельнасці. Таму на фабры-

43 Шалькевич, В.Ф. Кастусь Калиновский. Страницы биографии /

В.Ф. Шалькевич – Мн.: Университетское, 1988. – С. 47.

44 НГАБ у г. Гродна. – Ф. 1. – Воп. 20. – Спр. 224. Дело об утверждении

за дворянином Калиновским фабрики, построенной им в им. Мостовляны

Гродненского у. для выделки льняного полотна и др. Начато 24 июля 1840.

Окончено 23 февраля 1841. На 11 листах. – Арк. 7.

45 Пасведчанне ўпершыню змешчана ў кнізе В. Шалькевіча “Кастусь

Калиновский. Страницы биографии”.

17

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

цы ў Мастаўлянах яшчэ задоўга да адмены прыгоннага права

працавалі вольнанаёмныя, зацікаўленыя ў выніках працы і

здольныя абслугоўваць складаныя варштаты. Гэта падкрэслівала

капіталістычны характар вытворчасці. У 1840 годзе на фабры-

цы мелася 12 ткацкіх варштатаў, працавала 20 вольнанаём-

ных супрацоўнікаў на чале з адным майстрам і было вырабле-

на прадукцыі на 2693 рублі срэбрам46. У 1842 годзе ўжо было 13

варштатаў, на якіх пад кіраўніцтвам аднаго майстра працава-

ла 16 вольнанаёмных і было выраблена 200 розных гарнітур на

агульную суму 4000 рублёў срэбрам47. Штогод для прадпрыем-

ства неабходна было 250 пудоў мясцовага льну, патрэбу ў якім

цалкам задавальняў памешчык А. Радавіцкі.

На фабрыцы вырабляліся абрусы, сурвэткі і бялізна дзевяці

гатункаў. Мастаўлянскую бялізну закуплялі гандляры з Віленскай

і Мінскай губерняў, а сурвэткі і абрусы сам Сымон прадаваў у

крамах Гродзенскай губерні і Беластоцкай вобласці. Кошт набо-

ра з аднаго абруса і дванаццаці сурвэтак каштаваў 22 рублі срэ-

брам, а прыгажосць іх узораў адзначалі нават эксперты48.

Каліноўскі выношваў планы адкрыць яшчэ адну фабрыку –

каля Вільні, у Каралінцы. Побач, у Замэчку, знаходзілася ма-

нуфактурная фабрыка па адбельванні тканін, куды Каліноўскі

дасылаў частку матэрыялу на апрацоўку49 і з уладальнікам

якой, былым выкладчыкам Віленскага ўніверсітэта, прафесарам

аграноміі Міхалам Фрычынскім50 ён актыўна супрацоўнічаў.

Прадзіва для будучага сумеснага прадпрыемства намерваліся

купляць у Вільні ды іншых бліжэйшых гарадах і мястэчках, дзе

яго вырабам займаліся жанчыны-яўрэйкі. Аднак планы ў 1848

46 Киштымов, А. Отец и сын: семейная биохроника Калиновских /

А. Киштымов // Кастусь Каліноўскі і яго эпоха ў дакументах і культурнай

традыцыі: матэрыялы міжнар. навук. канф., Менск, 25 верасня 2009 г. –

Мн., 2011. – С. 36.

47 НГАБ у г. Гродна. – Ф. 1. – Воп. 20. – Спр. 679. – Арк. 121.

48 Исследования о состоянии льняной промышленности в России. Из-

даны от департамента сельского хозяйства Министерства государственных

имуществ. – Санкт-Петербург, 1847. – С. 51.

49 Там жа: “Однако же и упомянутый фабрикант Калиновский присы-

лал туда для беления свои товары из Гродненской губернии. В числе этих

товаров находился кусок (55 арш.), который был продан за 46 р. сер.”.

50 Міхал Фрычынскі (Michał Fryczynski, 1794 – 24 верасня 1859) – пра-

фесар аграноміі, дырэктар гаспадаркі для практычных заняткаў студэнтаў

Віленскага ўніверсітэта ў Пілайце (Zameczek).

18

ГЛАВА 1. МАСТАЎЛЯНСКІ ПЕРЫЯД

годзе перакрэсліла “Вясна народаў”, якая ахапіла Еўропу. Гэ-

тая справа цяпер не мела перспектыў на ранейшую прыбытко-

васць. Замест прадпрымальніцкай дзейнасці Сымон Каліноўскі

вымушаны быў усё больш часу аддаваць маёнтку Мастаўляны, арэндным утрымальнікам якога ён з’яўляўся.

Маёнтак Мастаўляны

На 1845 год маёнтак складаўся з карчмы, вадзянога млына, двух фальваркаў і дзвюх вёсак, пры якіх мелася 111 валок і 27

моргаў зямлі (каля 2210 дзесяцін) і налічвалася 172 душы муж-

чынскага ды столькі ж жаночага полу51. Цэнтр гэтых уладанняў

размяшчаўся на поўдзень ад вёскі Мастаўляны пасярод палёў

і лясоў, побач з ракою Свіслач. Згодна гісторыку Юзафу Маро-

шаку, дадзеная мясцовасць першапачаткова называлася Кру-

лёвы мост – ад пабудаванага побач яшчэ ў XVI стагоддзі шля-

ха паміж вёскаю Волпа і Гарадком на рэчцы Супраслі52.

Да гаспадарскай сядзібы Каліноўскіх вяла асобная даро-

га, па якой таксама праходзіў тракт з Гарадка на Супраслі і

Крынак у Ялоўку. На перакрыжаванні прытулілася старая

ўніяцкая царква. Каліноўскія наведвалі службу не толькі ў

Ялоўскім рымска-каталіцкім касцёле, але і ў Мастаўлянскай

грэка-каталіцкай царкве і моцна сябравалі з сям’ёй святара

Сымона Крукоўскага53. Менавіта ў Мастаўлянах былі ахрыш-

51 Сачек, М.Н. Документы ЦГИА БССР в Гродно о жизни и деятельно-

сти Кастуся Калиновского / М.Н. Сачек / Кастусь Каліноўскі (1838–1864): ма-

териалы республиканской научной конференции, посвященной 150-летию

со дня рождения выдающегося белорусского революционера-демократа и

мыслителя К. Калиновского. – Гродно, 1988. – С. 63.

52 Марошек, Ю. Дворянское имение в Мостовлянах – место рождения

К. Калиновского / Ю. Марошек / Кастусь Каліноўскі (1838–1864): материа-

лы республиканской научной конференции, посвященной 150-летию со дня

рождения выдающегося белорусского революционера-демократа и мысли-

теля К. Калиновского. – Гродно, 1988. – С. 69.

53 На 1832 год святар Сымон Іваноў сын Крукоўскі меў 58 гадоў. Ён

нарадзіўся ў маёнтку Страёўка Магілёўскага павета. У 1811 годзе паступіў

у мастаўлянскія святары. Жонкай меў Ганну з Мацкевічаў, сын Канстанцін

(34 гады) служыў у маёнтку Рось Ваўкавыскага павета, дачка замужняя, 29

гадоў, пры бацьку. Служка пры храме Іван Пятроў сын Пятроўскі (38 гадоў), халасты, з дзяржаўнай вёскі Плоскі Беластоцкай вобласці, які ў 1816 го-

дзе прыбыў у Мастаўляны. НГАБ у г. Гродна. – Ф. 92. – Воп. 1. – Спр. 258. –

Арк. 337 адв. – 338 адв.

19

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

чаны тры сыны Каліноўскія: Стэфан-Юзаф, Норберт і Фелікс-

Ян. На хрышчэнні яшчэ дваіх Каліноўскіх – Конрада і Віктара-

Атона – Сымон Крукоўскі прысутнічаў у Ялоўскім касцёле.

Яго ж сын Канстанцін Крукоўскі разам з жонкай Петранеляй

прысутнічалі 4 красавіка на паўторным хрышчэнні Вінцэнта

Канстанціна Каліноўскага54. Хутчэй за ўсё менавіта ў яго го-

нар немаўля атрымала імя, якое затым выкарыстоўвалася ў

паўсядзённым жыцці55.

Канстанцін Каліноўскі быў ахрышчаны ксяндзом

Францішкам Каранеўскім у драўляным Ялоўскім парафіяльным

касцёле Міхаіла Архангела, пабудаваным у 1747 годзе на сродкі

старасты Казіміра Сапегі56.

Паабапал дарогі ў маёнтак Мастаўляны размясціўся стары

сад, большую частку якога складалі ліпы і грабы, разбаўленыя

плямінамі клёнаў, ясеняў, бяроз ды асін. Сам маёнтак з садам

меў форму трапецыі, блізкай да прамавугольніка, які на захад-

зе абапіраўся на ўзгорак, а больш шырокім бокам злучаўся з лу-

гам каля ракі. Побач са Свіслаччу мелася выкапаная сажалка, што напаўнялася яе вадою.

Сядзіба была пабудавана на мяжы сада і гаспадарчага два-

ра, сярод пабудоў якога вылучаўся драўляны будынак фабрыкі.

З вокнаў дома, абсаджанага белымі конскімі каштанамі, адкрываўся маляўнічы краявід ракі Свіслач.

Аднак сямейнае шчасце Каліноўскіх у Мастаўлянах было

нядоўгім. Вялікай бядой для сям’і стала заўчасная смерць дзя-

цей, якія згасалі адзін за адным. Першымі сярод іх сталі Нор-

берт і Юрый, якія, не пражыўшы і двух гадоў, памерлі ў 1830

54 LVIA. – F. 604. – Ap. 45. – B. 58. – L. 13.

55 Думку пра магчымасць атрымання Канстанцінам свайго другога

імя ў гонар Крукоўскага выказаў таксама Язэп Янушкевіч, які ўпершыню

цалкам апублікаваў метрыкі пра нараджэнне і хрост Каліноўскага. Праўда, ён яшчэ не ведаў, у якім становішчы да сям’і Каліноўскіх быў Канстанцін

Крукоўскі, таму пазначае яго як “сваяк?”. Янушкевіч, Я. Метрыкі хро-

сту Вінцэся-Кастуся Каліноўскага / Я. Янушкевіч // Białoruskie Zeszyty Historyczne. – Białystok, 2013. – S. 244–248.

56 Да сённяшняга часу не захаваўся. Ён знаходзіўся праз дарогу

насупраць сённяшняга мураванага касцёла Божага Ператварэння, які

пачаў будавацца ў 1859 годзе. Таксама ў Ялоўцы захаваліся рэшткі кас-

цёла Св. Антонія, які ўзводзіўся ў 1910–1915 гадах. Кузменка, З. Ялоўская

“Хроніка”, або У якім касцёле быў ахрышчаны Каліноўскі / З. Кузменка, В. Сямашка / Наша ніва. – 2017. – № 5. – С. 21, 23.

20

ГЛАВА 1. МАСТАЎЛЯНСКІ ПЕРЫЯД

і 1832 гадах. Вераніка нараджала дзяцей амаль штогод, сярод

іх акрамя Канстанціна былі яшчэ Марыяна-Тэрэза (1836 г.н.), Уладзіслаў-Мечыслаў (1840 г.н.), Ануфры Баляслаў (1842 г.н.).

Але 29 красавіка 1843 года, праз 10 дзён пасля апошніх родаў, 37-гадовая Вераніка Каліноўская памерла. Яе апошняя дачка

Эва Разалія пражыла ўсяго 1 год і 1 дзень. Страта жонкі стала

моцным ударам для Сымона, які цяпер павінен быў увесь час і

сілы прысвяціць сям’і.

Дапамогу яму павінна была аказаць другая жонка – Ізабэла

Лазарэвіч, якая была маладзейшая за мужа на 25 гадоў. Менш

чым праз 15 месяцаў пасля смерці Веранікі, 11 ліпеня 1844

года ў Сымона і Ізабэлы нарадзілася першая дачка – Марыя-

на Іаана (па мужу Плаўская), нашчадкі якой і сёння жывуць у

Камянецкім раёне, нават не ведаючы пра тое, што яны сваякі

Канстанціна Каліноўскага. Пры гэтым немаўля было настолькі

слабое, што гэта знайшло адлюстраванне ў метрычным запісе

аб яе хрышчэнні57.

Пасля з’яўлення ў доме мачыхі адносіны бацькі з сынамі

імкліва пагаршаліся, асабліва з Віктарам, які з 1841 года вучыўся

ў Свіслацкай гімназіі, куды ў 1847 годзе паступіў і малодшы –

Канстанцін58. Выхаваннем дзяцей ад першага шлюбу пэўны

час актыўна займалася маці Сымона – Тэрэзія, якая жыла ра-

зам з сынам і яго сям’ёй.

Спадзяванні Сымона на тое, што мачыха здолее замяніць

дзецям памерлую маці, не спраўдзіліся – тая была больш заня-

та ўласнымі дзецьмі, якія з’яўляліся на свет кожны год: праз

10 месяцаў пасля Марыяны Іааны ў 1845 годзе нарадзілася

Багуміла Пелагія, у 1846 годзе – Ядвіга, у 1847 – Ганна Клара.

І, нарэшце, пасля пяці дачок у 1848 годзе нарадзіўся першы

сын – Фелікс. Якраз у гэты час у Каліноўскіх з’яўляецца новы

клопат – набыццё маёнтка ў Якушоўцы.

57 LVIA. – F. 604. – Ap. 45. – B. 66. – L. 31v.

58 LVIA. – F. 567. – Ap. 2. – B. 66. Дело об учениках, поступивших в учеб-

ные заведения Белорусского учебного округа на 1847/1848 учебный год. –

L. 78. Пад № 28 сярод вучняў 1-га класа Свіслацкай гімназіі значыцца: “Ка-

линовский Константин Семенов сын”. – L. 78v. Сярод вучняў IV класа пад

№ 184 пазачаны “Калиновский Виктор Семенов сын”.

21

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Пачатак фарміравання светапогляду

Канстанціна Каліноўскага

Канстанціну Каліноўскаму было ўсяго пяць гадоў, калі па-

мерла яго маці. Які ўплыў аказала Вераніка на малодшага

сына? Наўрад ці гэта былі ідэалістычныя ўяўленні кшталту “з

малаком маці ўбіраў Каліноўскі таксама беларускія быліны і

песні, легенды і паданні, прымаўкі і прыказкі, у якіх жылі на-

родныя думкі і пачуцці, надзеі і трывогі, гнеў і любоў”59. У яе

жыцці, штодня насычаным побытавымі турботамі і клопатамі

пра шматлікіх дзяцей, проста не заставалася вольнай хвіліны.

Аднак відавочна, што яе смерць наклала моцны адбітак на свя-

домасць малодшага сына.

Некалькі гадоў пасля смерці першай жонкі Сымону

прыходзілася займацца арандаваным маёнткам і фабрыкай, таму дагляд дзяцей узяла на сябе іх бабуля Тэрэзія. Ці стала яна

той асобай, якая пазнаёміла ўнукаў з народным фальклорам, або гэта адбылося непасрэдна праз жыхароў Мастаўлян? Неза-

лежна ад гэтага, фактам застаецца, што абарона Канстанцінам

Каліноўскім праў сялян “павінна была грунтавацца на пера-

жываннях часоў яго дзяцінства”60.

Вялізны ўплыў аказваў на Канстанціна яго брат Віктар, які, нягледзячы на дрэннае здароўе, заўсёды адрозніваўся сваімі

разумовымі здольнасцямі. З ранняга дзяцінства ён зрабіўся аба-

ронцам малодшага брата і адстойваў яго ў канфліктах з баць-

кам і мачыхай, якая, на фоне трагічных жыццёвых падзей, была празмерна рэлігіезная.

Каліноўскія ніколі не вылучаліся і сваёй шляхетнас-

цю. Імкненне ж бацькі зацвердзіць усю сям’ю ў дваранскім

званні было звязана больш з ільготамі, якія гэта магло даць

для развіцця фабрыкі, і з’яўлялася яго асабістаю мараю. Тым

больш абразлівае “ткач” у адносінах Сымона Каліноўскага

абмяжоўвала прыманне яго родных у кола шляхетных сем’яў, што, у сваю чаргу, нараджала непрыязь да гэтага саслоўя ў

свядомасці сына Канстанціна.

59 Шалькевіч, В.Ф. Кастусь Каліноўскі / В.Ф. Шалькевіч. – Мн.: Газ. “Го-

лас Радзімы”, 1985. – С. 19.

60 Kordowicz, W. Konstanty Kalinowski / W. Kordowicz. – Warszawa, 1955. – S. 28.

22

ГЛАВА 1. МАСТАЎЛЯНСКІ ПЕРЫЯД

Нягледзячы на тое, што старэйшы Каліноўскі ўсяляк

дыстанцыраваўся ад удзелу ў любых формах супраціву ў

адносінах да ўлад Расійскай Імперыі, у яго сям’і звычайнымі

былі тыя ж размовы, якія хвалявалі жыхароў усяго краю, –

пра магчымасць аднаўлення Рэчы Паспалітай, пра яе спад-

чыну, герояў змагання Тадэвуша Касцюшку, Шымона Ка-

нарскага і Міхала Валовіча. Тут чыталіся тыя ж творы, што

хвалявалі іншых, – Іахіма Лелявеля, Тэадора Нарбута, Ада-

ма Міцкевіча.

Дзякуючы наяўнасці ў Мастаўлянах фабрыкі, Канстанцін

Каліноўскі з дзяцінства засвоіў розніцу паміж наёмнымі і

прыгоннымі, пачаў адчуваць, у чым сэнс мужыцкай праўды.

У сям’і Каліноўскіх у звычайным маўленні карысталіся

польскай мовай61, насычанай беларусізмамі, аднак стасункі з

вясковым насельніцтвам, якое жыло і працавала на землях ма-

ёнтка Мастаўляны, вымагалі ад арандатараў ведання мясцо-

вай гаворкі, якая ў выпадку Канстанціна Каліноўскага была

засвоена ім дасканала з самага маленства. Гэты досвед стаў

падставай для замацавання за ім мянушкі chłop (“мужык”)62 у

студэнцкія гады.

Канстанцін Каліноўскі з дзяцінства гартаваўся чуллівай, уражлівай асобай з моцным імкненнем да абароны справядлівасці

і непрымання крыўды.

61 Пра гэта сведчаць лісты сясцёр Канстанціна Каліноўскага – Казіміры

Багушэвіч і Марыі Плаўскай. LVIA. – F. 1135. – Ap. 4. – B. 381. – L. 1–3v.

Таксама свае паказанні следчай камісіі на польскай мове даваў Сымон

Каліноўскі, у адрозненне ад Канстанціна, які даваў іх па-руску. НГАБ у

г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 2. – Арк. 336–337.

62 Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. – T. 1. – Wilno, 1913. –

S. 220.

23

ГЛАВА 2.

ЯКУШОЎСКІ ПЕРЫЯД

ГЛАВА 2. ЯКУШОЎСКІ ПЕРЫЯД

Якушоўка – маёнтак Каліноўскіх

У 1849 годзе ў сям’і Каліноўскіх адбываецца найваж-

нейшая падзея: пасля правалу праекта стварэння

фабрыкі пад Вільняй Сымон напалам з Ізабэлаю

11 красавіка63 набывае ў памешчыка Вікенція Ляскоўскага ма-

ёнтак Якушоўку Ваўкавыскага павета. Так праз 80 гадоў пас-

ля продажу дзедам Мацеем радавога маёнтка Калінава Сымон

спаўняе даўнішнюю сямейную мару – з арандатара ператвара-

ецца ў зямельнага ўладальніка. Да таго ж ад Якушоўкі было

ўсяго 11 км да мястэчка Свіслач, дзе навучаліся сыны Сымона

і праз якое меліся лепшыя магчымасці для гандлю.

Сюды ж з Мастаўлян было перавезена абсталяванне фабрыкі

Каліноўскага. У 1987 годзе на тэрыторыі якушоўскай сядзібы

падчас археалагічных раскопак быў знойдзены друкаваны

штамп гэтага прадпрыемства64.

Якушоўка ў дадатак да сядзібы з гаспадарчымі пабудовамі

складалася з 226 дзесяцін пясчанай зямлі, сенакосаў ды лесу.

Побач працякала паўнаводная рачулка Ятвезь, за якой пачы-

налася Белавежская пушча.

Каліноўскі першапачаткова валодаў маёнткам за працэнт

ад пяці тысяч рублёў, якія ён унёс пры запродажнай здзелцы.

У 1852 годзе пасля неатрымання “купчай крэпасці на онае”65

63 Сачек, М.Н. Документы ЦГИА БССР в Гродно о жизни и деятельно-

сти Кастуся Калиновского / М.Н. Сачек / Кастусь Каліноўскі (1838–1864): ма-

териалы республиканской научной конференции, посвященной 150-летию

со дня рождения выдающегося белорусского революционера-демократа и

мыслителя К. Калиновского. – Гродно, 1988. – С. 63.

64 Марошек, Ю. Дворянское имение в Мостовлянах – место рождения

К. Калиновского / Ю. Марошек / Кастусь Каліноўскі (1838–1864): материа-

лы республиканской научной конференции, посвященной 150-летию со дня

рождения выдающегося белорусского революционера-демократа и мысли-

теля К. Калиновского. – Гродно, 1988. – С. 69.

65 Сачек, М.Н. Документы ЦГИА БССР в Гродно о жизни и деятельно-

сти Кастуся Калиновского / М.Н. Сачек / Кастусь Каліноўскі (1838–1864): ма-

териалы республиканской научной конференции, посвященной 150-летию

со дня рождения выдающегося белорусского революционера-демократа и

мыслителя К. Калиновского. – Гродно, 1988. – С. 63.

25

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Якушоўка праз Ваўкавыскую дваранскую апеку цалкам пе-

райшла да Сымона Каліноўскага.

Але яшчэ да таго, як маёнтак стаў уласнасцю Каліноўскіх, на новым месцы іх напаткаў працяг сямейнай трагедыі: “ад

шкоды” ва ўзросце сямі месяцаў 5 жніўня 1851 года памёр сын

Сымона – Ісідор Тэафіл66. Праз год, 15 верасня 1852 года, не

пражыўшы і двух месяцаў, памёр Юльян Каліноўскі67, у запісе

аб смерці названы “дзяўчынай”68.

Смерць дамоклавым мячом навісла над сям’ёй: амаль што-

год у Сымона і Ізабэлы працягвалі нараджацца і паміраць дзеці.

Наступным стаў іх першы сын Фелікс, які памёр 28 чэрвеня 1853

года ад залатухі, не дажыўшы да пяцігадовага ўзросту69. Але

ўжо праз паўмесяца, 11 ліпеня, сям’я Каліноўскіх папоўнілася

дачкою Лізаветаю, ахрышчанай у Якушоўцы 19 ліпеня70. У 1855

годзе памерла, як і ў выпадку Ісідора Тэафіла – “ад шкоды”, –

двухмесячная дачка Іосіфа Уршуля71. І ў гэтым жа годзе 8 снеж-

ня сям’я зноў папоўнілася чарговым дзіцём – даўгачаканым

сынам – Міхаілам72, народжаным усяго праз 13 месяцаў пасля

Іосіфы Уршулі. А 13 снежня была падпісана пастанова сената

ад 12 кастрычніка аб зацвярджэнні Каліноўскіх у дваранскім

званні73.

У далейшым у сямі’і Сымона і Ізабэлы Каліноўскіх

нарадзіліся яшчэ чатыры дачкі: Іагана-Юзэфа (1858)74, праз

20 месяцаў за ёй Казіміра-Ізабэла (1860)75, за якой праз 18

66 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 1. – Спр. 3. О рождении с 1848 по

1854 гг. – Арк. 46 адв.

67 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 1. – Спр. 3. – Арк. 76 адв.

68 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 1. – Спр. 8. Свислочский костел о

смерти с 1848 по 1868 гг. – Арк. 28.

69 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 1. – Спр. 8. – Арк. 33.

70 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 1. – Спр. 3. – Арк. 90 адв. – 91.

71 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 1. – Спр. 3. – Арк 100 адв. – 101.

72 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 1. – Спр. 4. Книга регистрации

рождения Свислочского костела. – Арк. 9 адв. – 10.

73 Кісялёў, Г.В. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага / Г.В.

Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 100.

74 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 1. – Спр. 4. – Арк. 38 адв. – 39.

75 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 1. – Спр. 4. – Арк. 67 адв. – 68.

Казіміра-Ізабэла Каліноўская, па мужу Багушэвіч. У 1913 годзе звесткі

з яе ліста да Людвіга Чарноўскага былі выкарыстаны пры напісанні

гістарычнай даведкі пра Кастуся Каліноўскага, змешчанай у якасці дадат-

ку да мемуараў палітычнага праціўніка яе брата – Якуба Гейштара (Pamięt-26

ГЛАВА 2. ЯКУШОЎСКІ ПЕРЫЯД

месяцаў Сабіна (1861)76. А за тыдзень да павешання Канстанціна

Каліноўскага на Лукішскай плошчы з’явілася на свет яго ма-

лодшая сястра Міраслава-Элеанора (1864)77.

Якушоўка заставалася ва ўласнасці Каліноўскіх і пасля

паўстання 1863–1864 гадоў. Яе гаспадар памёр 3 лютага 1871

года78 ва ўзросце 78 гадоў, пакінуўшы пасля сябе пяць дачок

(Марыя, Юлія, Казіміра, Сабіна, Міраслава) і сына Міхаіла.

Жонка Ізабэла перажыла мужа на 16 гадоў79. Род Каліноўскіх, які так шмат страціў, працягнулі Марыя (па мужу Плаўская), Казіміра (па мужу Багушэвіч) і адзіны яго мужчынскі нашча-

дак Міхаіл.

У Міхаіла Каліноўскага, які ажаніўся з уладальніцай маёнт-

ка Коласава Тэрэзай Булгарынавай, у дзявоцтве Бутрыкевіч, 31 мая 1890 года нарадзіўся сын, названы Канстанцін-Антон80.

Але 1 красавіка 1891 ён памёр ад запалення мозгу81. Несці на-

далей прозвішча Каліноўскі застаўся толькі Уладзімір-Фелікс, народжаны 28 ліпеня 1892 года82. Яго бацька Міхаіл памёр

21 жніўня 1895 года ад сухотаў83, маючы ўсяго 40 гадоў. Дзеці

сясцёр Марыі і Казіміры мелі ўжо іншыя прозвішчы.

Сам жа маёнтак у Якушоўцы згарэў незадоўга да Першай

сусветнай вайны. Яго падмуркі былі выяўлены ў 1987 годзе

ў выніку раскопак пад кіраўніцтвам Міхася Ткачова. Сёння

аб часах Каліноўскіх тут нагадвае старая ліпавая алея, згод-

на легендзе, пасаджаная асабіста Канстанцінам. На месцы ж

фальварка ўсталяваны крыж і памятны камень. У пачатку

1990-х быў складзены праект аднаўлення сядзібы Каліноўскіх

niki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. – Wilno, 1913. – T. 1. – S. 370–371.). Ліст

апублікаваны А. Смаленчуком (Смалянчук, А. Асоба Кастуся Каліноўскага

як даследчая праблема / А. Смалянчук / Кастусь Каліноўскі і яго эпоха ў

дакументах і культурнай традыцыі: матэрыялы міжнароднай навуковай

канферэнцыі. – Мінск, 2011. – С. 18–20.) 76 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 1. – Спр. 4. – Арк. 91 адв. – 92.

77 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 1. – Спр. 4. – Арк. 131 адв. – 132.

78 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 2. – Спр. 2. Свислочский костел.

Метрическая книга о умерших с 1866–1887 год. – Арк. 9 адв.

79 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 2. – Спр. 5. Свислочский костел.

Метрическая книга о умерших с 1887–1905 год. – Арк. 9.

80 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 2. – Спр. 4. Метрическая книга

родившихся с 1885–1893 год. – Арк. 123 адв. – 124.

81 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 2. – Спр. 5. – Арк. 43 адв. – 44.

82 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 2. – Спр. 4. – Арк. 173 адв. – 174.

83 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1809. – Воп. 2. – Спр. 5. – Арк. 55 адв. – 56.

27

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

у якасці музея, аднак да цяперашняга часу праект застаецца

нерэалізаваным, хоць прыклад касцюшкаўскай Мерачоўшчыны

сведчыць, што час каліноўскай Якушоўкі таксама прыйдзе.

Свіслач у першай палове ХІХ стагоддзя

Якушоўка знаходзілася побач са Свіслаччу Ваўкавыскага

павета. Упершыню ўзгаданае яшчэ ў Іпацьеўскім летапісе

пад 1256 годам, мястэчка за час свайго існавання неадной-

чы мяняла ўладальнікаў. Заслаўскія, Хадкевічы, Пакашавы, Крышпіны, Ромеры і, нарэшце, Тышкевічы, пры якіх Свіслач

перажыла “залаты век”. Прадстаўнік знакамітага роду Вінцэнт

Тышкевіч (1757–1816) цалкам перабудаваў мястэчка па ўсіх

правілах сіметрыі, размясціўшы ў яго цэнтры рынак з высо-

кай калонай пасярэдзіне. Ад рынка вялі шэсць вуліц, кожная

з якіх завяршалася каменнай брамай. Самая шырокая і доўгая

з іх, вуліца Брэсцкая, цягнулася ў паўднёвым накірунку да Бе-

лавежскай пушчы, завяршаючыся капліцай Анёлаў-Ахоўнікаў

з дзвюма брамамі паабапал яе. Ва ўсходнім кірунку ад рынку

вялі вуліцы Мсцібаўская і Рудаўская з царквой, населеная пе-

раважна вучнёўскай моладдзю. На поўнач ішла Гродзенская

вуліца, за брамаю якой былі могілкі, абсаджаныя соснамі. На

захад вяла Варшаўская вуліца84.

У Свіслачы дзейнічалі адразу пяць заезных двароў: пад Ар-

лом, Аленем, Валом, Адзінарогам і Лебедзем, – а таксама кар-

чма і аптэка85.

Былі тут царква, касцёл, сінагога і два яўрэйскія малітоўныя

дамы. Драўляны парафіяльны касцёл Святой Тройцы быў

уфундаваны яшчэ ў 1668 годзе літоўскім падскарбіем Геранімам

Крышпінам, адноўлены ў 1742 на сродкі Тэрэзы Крышпін і

яшчэ раз перабудаваны ў 1782 годзе. Ён меў пяць алтароў і па

баках дзве капліцы86. Менавіта гэты касцёл наведвала сям’я

Каліноўскіх пасля пераезду, а яе прадстаўнікі былі пахаваны

на мясцовых парафіяльных могілках. Касцёл Святой Тройцы

адлюстраваў на адным са сваіх малюнкаў Напалеон Орда.

84 Swisłocz. Kilka wspomnień // Kłosy. – 2 pażdziernika 1879. – № 744.

Tom XXIX. – S. 221.

85 Wasilenko, М. Świsłocz: dziejowe blaski i cienie / М. Wasilenko / Maga-zyn Polski na Uchodźstwie. – 2015. – № 5 (113). – S. 11.

86 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.

Tom XI. – Warszawa, 1890. – S. 720.

28

ГЛАВА 2. ЯКУШОЎСКІ ПЕРЫЯД

Аднак найбольшую вядомасць Свіслачы надавалі гімназія

і Успенскі кірмаш87. Яго патрэбы ў першай палове ХІХ ст.

забяспечваў гандлёвы двор з 40 лаўкамі, кожная з якіх мела па

тры пакоі. Лаўкі размяшчаліся прамавугольнікам па 14 лавак

у даўжыню і па 6 у шырыню. З абодвух бакоў двара былі бра-

мы, а ў сярэдзіне – пляц.

Свіслацкі Успенскі кірмаш, другі па памерах ва ўсёй Гродзен-

скай губерні пасля Анненскага ў Зэльве, быў заснаваны яшчэ

ўладальнікам мястэчка Тышкевічам, які атрымаў прывілей ад

караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста 16 студзеня 1783

года. На час кірмаша Тышкевіч нават запрашаў у мястэчка тэ-

атральныя калектывы з Гродна, Вільні і Варшавы.

Таму ў Свіслач прыязджалі не толькі жыхары вакольных

вёсак ды суседніх губерняў, але і гандляры з Каралеўства Поль-

скага, Цэнтральнай Расіі, Украіны, а таксама з Аўстрыі, Прусіі, Францыі, Італіі, Даніі, Турцыі. Усяго збіралася да 3–4 ты-

сяч чалавек. Гандлявалі тымі ж таварамі, што і на Анненскім

кірмашы. Пераважнае значэнне мелі расійскія вырабы: у 1830 г., напрыклад, іх прывезлі на 172220 руб. (84 % агульнай сумы), а ў

1850 г. – на 31960 руб. З еўрапейскіх тавараў можна было купіць

сукно, фарбы, інструменты, напоі, кнігі і інш. З “усходніх”

вырабаў меліся кітайская гарбата, бухарскія і персідскія хусткі.

Таксама гандлявалі коньмі, авечкамі, буйной рагатай жывё-

лай.Спачатку кірмаш праводзіўся як двухтыднёвы, пазней ужо

як месяцовы – з 25 жніўня да 25 верасня. Але паступова яго зна-

чэнне памяншалася, на што паўплывала канфіскацыя Свіслачы

царскімі ўладамі за ўдзел Тадэвуша Тышкевіча ў паўстанні

1830–1831 гадоў. Калі ў 1829 годзе на кірмаш прывозілі тавараў

коштам больш за 200 тысяч рублёў, у 1845 годзе – да 135 тысяч

рублёў, то ў 1857 годзе – толькі на суму 15 тысяч рублёў88.

Яшчэ ў верасні 1850 года ваўкавыскі спраўнік даносіў гу-

бернатару пра цяжкасці, якія меліся ў Свіслачы: “Каменныя

казённыя лаўкі па сваім трывалым, з усімі выгодамі для ку-

пецтва, папярэднім уладкаванні цяпер прыведзены ў такі

87 Швед, В.В. Торговля в Беларуси в период кризиса феодализма (1830–

1850-е годы) / В.В. Швед – Гродно: ПКФ “Орбикс”, 1995. – С. 23.

88 Бобровский, П. Материалы для географии и статистики России, со-

бранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния / П. Бо-

бровский. – Санкт-Петербург, 1863. – Часть 2. – С. 1071.

29

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

стан старасці, што ў папярэдніх і цяперашнім годзе некаторыя

гандляры пацярпелі страты ад намакання тавараў, бо дах на

лаўках зусім стары, у выпадку дажджу лаўкі вадою залівае”89.

У выніку перад паўстаннем 1863 года кірмаш у Свіслачы амаль

перастаў існаваць.

Вялікае значэнне для развіцця мястэчка мелі шляхі

зносін, якія ахарактарызаваў Л. Патоцкі: “Хто добра натрос-

ся і не раз перакуліўся на самых горшых дарогах у нашым

краі, хто пазнаёміўся з мясцінамі, дзе развальваюцца дамы, якія так мала адрозніваюцца ад мужыцкіх халупаў… той бу-

дзе вельмі здзіўлены, апынуўшыся на Свіслацкай зямлі. А

едучы па роўным гасцінцы, абсаджаным дрэвамі, забяспеча-

ным бар’ерамі, і ўязджаючы ў акуратна і прыгожа збудаваны

горад, які ўтрымліваюць чыста і ахайна, забудзе на хвіліну, дзе знаходзіцца, і перанясецца ў думках на берагі Эльбы аль-

бо Рэйна…”90.

Свіслацкая гімназія

На ўсю губерню была вядома Свіслацкая гімназія, якая пер-

шапачаткова насіла назву Гродзенскай губернскай гімназіі. За-

снавана яна была ў 1804 годзе Вінцэнтам Тышкевічам – граф

ахвяраваў пад навучальную ўстанову будынак і завяшчаў гімназіі

30 тысяч рублёў срэбрам91.

Дадзеная адукацыйная ўстанова ў час навучання ў ёй

Каліноўскіх займала ў Свіслачы асобны квартал. У яго ўваходзілі

як пабудаваны ў 1828 годзе сам будынак гімназіі ў стылі

класіцызму, цэнтральную частку якога складаў дарычны порцік

з чатырнаццацю калонамі, так і два бакавыя карпусы з кватэрамі

настаўнікаў ды пабудаваная яшчэ раней касцельная капліца. Быў

тут і сад з сажалкай. Гімназія мела багатую бібліятэку, фізічны

і мінералагічны кабінеты. У лепшыя гады тут вучылася да 300

хлопчыкаў з Гродзенскага, Брэсцкага, Пружанскага, Кобрынска-

га, Ваўкавыскага і Слонімскага паветаў.

Найбольш вядомымі выпускнікамі гімназіі былі самы

пладавіты польскі пісьменнік – аўтар 223 раманаў і аповесцей

89 Цыт. паводле: Соркіна, І. Мястэчкі Беларусі ў канцы XVIII – пер-

шай палове ХІХ ст. / І. Соркіна. – Вільня, 2010. – С. 117.

90 Там жа, с. 105.

91 Самусік, А. Свіслацкая гімназія / А. Самусік / Энцыклапедыя гісторыі

Беларусі: у 6 т. – Мн, 2001. – Т. 6, кн. 1. – С. 262.

30

ГЛАВА 2. ЯКУШОЎСКІ ПЕРЫЯД

Юзаф Ігнацы Крашэўскі (1812–1887); адзін з заснавальнікаў

манголазнаўства ў Расійскай Імперыі Восіп Міхайлавіч

Кавалеўскі (1800–1878); удзельнікі паўстання 1830–1831 гадоў: польскі літаратар Леон Зянковіч (1808–1870) – выдатны дзе-

яч Польскага дэмакратычнага таварыства на эміграцыі, яко-

га А. Герцэн называў “маленькім ліцвінам”92, і Віктар Гельтман

(1796–1878) – публіцыст і палітычны дзеяч, у 1836 годзе абраны ў

першы склад Цэнтралізацыі93, што належаў да ліку аўтараў яго

маніфеста, а ў час кракаўскай рэвалюцыі 1846 года выступаў за

вызваленне сялян94; прафесар Станіслаў Батысь Горскі (1802–

1864) – батанік, які ў 1849 годзе склаў на лацінскай мове каталог

1205 відаў раслін Літвы і Беларусі, дзе змясціў малюнкі 10 упер-

шыню ім апісаных і вызначаных відаў95; мастак Напалеон Орда

(1807–1883), які занатаваў на сваіх малюнках шматлікія помнікі

культуры, што не захаваліся да нашага часу.

Менавіта ў Свіслацкай гімназіі, якая мела даўнія традыцыі

яшчэ з часоў Адукацыйнай камісіі ВКЛ, з 1847/1848 па 1851/1852

навучальныя гады вучыўся Канстанцін Каліноўскі. У час пасту-

плення ў гімназію Канстанціна яго брат Віктар вучыўся ўжо ў ІV

класе і актыўна цікавіўся не толькі гісторыяй, але і палітыкай.

Малодшы брат цягнуўся за старэйшым і паступова засвойваў тыя

новыя ідэі, якімі было напоўнена паветра ў калідорах гімназіі ды

на закрытых сустрэчах гімназістаў.

Моладзь цікавілі далёка не тыя погляды, якія прапаведаваліся

ў часопісе “Rubon” віцебскага шляхціча Казіміра Буйніцкага

з яго богабаязнасцю, патрыярхальнай прастатой, павагай да

законаў і мясцовых улад, або “Athеnаеum” Юзафа Крашэўскага

з яго імкненнем да распаўсюджвання каталіцызму як панацэі

ад усіх бед.

92 Л. Зянковіч сумесна з Ворцэлем дапамог А. Герцэну ў заснаванні

Вольнай рускай тыпаграфіі ў Лондане.

93 Цэнтралізацыя – выбарны орган Польскага дэмакратычнага тава-

рыства, утворанага 17 сакавіка 1832 года ў Парыжы ў асяродку эмігрантаў з

зямель былой Рэчы Паспалітай. Абвінавачвалі ў паражэнні Лістападаўскага

паўстання 1830–1831 гадоў шляхту, якая не здолела вырашыць сялянскае

пытанне. Таварыства лічыла неабходным надзяліць сялян зямлёй без

кампенсацыі абшарнікам.

94 Kordowicz, W. Konstanty Kalinowski / W. Kordowicz. – Warszawa, 1955. – S. 30.

95 Шалькевич, В.Ф. Кастусь Калиновский. Страницы биографии /

В.Ф. Шалькевич. – Мн.: Университетское, 1988. – С. 60.

31

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Моладзь рыхтавалася выступіць з пачаткам

агульнаеўрапейскай рэвалюцыі, жыла нацыянальна-

рамантычнымі і ліберальнымі ідэямі, увасобленымі, з аднаго

боку, у “польскім месіянізме” Адама Міцкевіча, з другога – у

ідэях кіраўніка “Дэмакратычнага таварыства” Франца Савіча

з яго “свабоднымі павінны быць усе”96.

Канец 1840-х гадоў – перыяд чарговага распаўсюджання та-

емных арганізацый, якія звярталіся як да прыкладу мясцовых

філаматаў і філарэтаў (сярод іх былі і выпускнікі Свіслацкай

гімназіі), так і да італьянскіх карбанарыяў, якія імкнуліся шля-

хам усеагульнай рэвалюцыі стварыць універсальную дэмакра-

тычную рэспубліку. Сваім уплывам і значэннем вылучаліся

заснаваны ў Вільні братамі Францішкам і Аляксандрам

Далеўскімі “Братні саюз літоўскай моладзі” (1846–1849) і Мінскі

тайны гурток (1848–1849), які знаходзіўся пад уплывам ідэй пе-

цярбургскага студэнта, “апостала містычна-патрыятычнага

руху” Зыгмунта Серакоўскага. Да таварыства належалі буду-

чыя актыўныя дзеячы паўстання 1863–1864 гадоў Уладзіслаў

Барзабагаты і Іасафат Агрызка, якія верылі ў магчымасць утай-

мавання варварскіх інстынктаў народу ўласным прыкладам і

мелі дэвізам французскі выраз “Любоў у якасці прынцыпу, па-

радак у якасці асновы, прагрэс у якасці мэты”97.

Адсюль ішлі вытокі тых ідэй, якія былі распаўсюджаны

сярод вучняў Свіслацкай гімназіі – адраджэнне колішняй

Рэчы Паспалітай і неабходнасць адмены прыгоннага пра-

ва. Таму кумірамі моладзі з’яўляліся павешаны ў 1833 годзе

ў Гродне Міхаіл Валовіч і расстраляны ў 1839 годзе ў Вільні

Шымон Канарскі, якія марылі пра адмену прыгону і вызва-

ленне сялянства. Гэтае пытанне набыло новае гучанне ў ася-

родку шляхецкай моладзі пасля “Галіцыйскай разні” 1846

года, якая, згодна Якубу Гейштару, аказала “моцны ўплыў

на наша ўсведамленне – настрой быў… дэмакратычны, калі

не анархічны”98. Сведчанне таго – распаўсюджванне ў 1847

96 Смірноў, А. Франц Савіч. З гісторыі беларуска-польскіх рэвалю-

цыйных сувязей 30–40-х гадоў ХІХ стагоддзя / А. Смірноў. – Мінск, 1961. –

С. 14.97 Pamęci Józefata Ohryzki // Biblioteka Warszawska. – Warszawa, 1907. –

T. 2. – S. 225.

98 Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. – Wilno, 1913. – T. 1. –

S. 89.

32

ГЛАВА 2. ЯКУШОЎСКІ ПЕРЫЯД

годзе дробным чыноўнікам Юльянам Бакшанскім звароту

“Да смаргонскіх сялян”. Пракламацыі навялі вялікі страх на

многіх памешчыкаў Ашмянскага, Віленскага і Дзісненскага

паветаў, вымусіўшы іх у страху перад пагрозаю сялянскага

бунту перабірацца ў Вільню. Сам Бакшанскі збіраўся даць ся-

лянам грошы на набыццё зброі і падняць паўстанне, але быў

схоплены і асуджаны на 12 гадоў катаргі99.

Цяжкае становішча сялянства, на якое закрывалі вочы

ўлады, непакоіла адукаваныя слаі насельніцтва. Усё часцей

з’яўляліся навіны пра бесчалавечнае стаўленне памешчыкаў

да вяскоўцаў. Так, у 1847 годзе ў арыстакратычных салонах

Расійскай Імперыі была папулярнай гісторыя пра “мазырскую

салтычыху” Ганарату Стоцкую, якая была вядома схільнасцю

да жудасных катаванняў уласных сялян і аднойчы нават загада-

ла зварыць у катле цела забітай па яе загаду шаснаццацігадовай

пакаёўкі.

Прыгонныя сяляне знаходзіліся ў становішчы рабоў, самаўпраўства ўладальнікаў у адносінах да якіх амаль нічым

не абмяжоўвалася. Аб гэтым сведчыў шляхціч з Беластоцкай

вобласці Адам Буцькевіч (1810–1895), які на 14 гадоў быў сас-

ланы ў салдаты: “Кожнае спатканне з панам вымагала па-

клону, схіліўшы галаву амаль да зямлі. Нельга было вяскова-

му падданаму ані перасяліцца ў іншае месца, ані ажаніцца

без дазволу двара. Пан быў суддзёй усіх спраў на вёсцы і вё-

скай выкліканых. Цялесныя пакаранні вызначалі пан альбо

яго ўраднік ці аканом, і яны мелі на гэта нададзенае ім права.

Адным словам, вясковец-падданы быў рэччу – уласнасцю для

ўжытку пана”100. Катаванні, фізічныя пакаранні, сэксуаль-

нае выкарыстанне сялянак, рэкрутчына з’яўляліся агіднымі

старонкамі прыгонніцтва, супраць якога выступалі найбольш

радыкальныя прадстаўнікі гімназічнай моладзі, у тым ліку і

браты Каліноўскія ды будучыя ўдзельнікі паўстання Адольф

Белакоз, Уладзіслаў Малахоўскі і Рамуальд Траўгут.

Аднак, нягледзячы на прагрэсіўныя погляды моладзі, 99 У 1863 годзе Юльян Бакшанскі вярнуўся на радзіму і стварыў

паўстанцкі атрад. Загінуў 4 красавіка ў бітве каля вёсак Свечкі і Плябань

цяперашняга Маладзечанскага раёна.

100 Цыт. паводле: Токць, С. Беларуская прыгонная вёска і панскі двор

ХІХ ст. у святле мемуарнай літаратуры / С. Токць // Arсhe. – студзень-люты

2014. – № 1–2 (122–123). – С. 214–215.

33

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

якія ядналі яе з папярэднікамі – філаматамі і філарэтамі, – у

адрозненне ад 1810–1820-х гадоў, якасць адукацыі ў гімназіі

панізілася. Калі да часу паўстання 1830–1831 гадоў у Свіслацкай

гімназіі выкладалі адныя з лепшых ва ўсім краі настаўнікаў (як, да прыкладу, браты Леон і Ігнацій Бароўскія), пасля адкрыц-

ця гімназіі ў Гродна статус Свіслацкай вучэльні панізіўся да

ардынарнай павятовай у лістападзе 1835 года. Мікалаеўская

эпоха характарызавалася наступам на адукацыю. У Свіслачы

такія прадметы, як філасофія, права, палітычная эканомія

былі заменены “страявым уставам пяхотнай службы, ротнага

і батальённага вучэння”, была ўведзена салдацка-казарменная

дысцыпліна.

Прымяняліся фізічныя пакаранні ў выглядзе ўдараў

розгамі, папулярным было так званае “даць лапу” – удары па

далоні драўлянай лінейкай101. У выпадку сур’ёзных парушэнняў

даходзіла да здачы вучняў у салдаты.

Моладзь Свіслацкай гімназіі, якая адчувала моцную

духоўную повязь з папярэднімі пакаленнямі навучэнцаў гэ-

тай слыннай установы, базавай для закрытага ў 1832 годзе

Віленскага ўніверсітэта, задавалася пытаннем наконт далей-

шага лёсу Бацькаўшчыны. Кіраўніцтва Гродзенскай губерні

гэта добра разумела, таму не дзіўна, што 2 студзеня 1845 года

з’явіўся загад аб пераводзе павятовай гімназіі ў горад Шаўлі Ко-

венскай губерні. Але рэвалюцыйная сітуацыя 1846–1848 гадоў

адклала гэты крок да 1 верасня 1851 года, калі гімназія была

ператворана ў пяцікласнае павятовае вучылішча. Таму наву-

чэнцы старэйшых класаў вымушаны былі шукаць працягу на-

вучання ў іншых месцах. Так здарылася і ў выпадку Віктара

Каліноўскага, які пакінуў у Свіслачы свайго брата Канстанціна

і перайшоў у Гродзенскую губернскую гімназію. Тут ён вучыўся

ў сёмым класе з 16 жніўня 1851 года па 20 чэрвеня 1852 года

і нарэшце 23 чэрвеня атрымаў атэстат102. Гэты дакумент дае

нам уяўленне пра прадметы, па якіх атрымлівалі веды браты

Каліноўскія: расійская, лацінская, нямецкая і французская

мовы, руская славеснасць, Закон Божы і Свяшчэнная гісторыя, а таксама геаграфія, фізіка, чарчэнне і маляванне.

101 Шалькевич, В.Ф. Кастусь Калиновский. Страницы биографии /

В.Ф. Шалькевич. – Мн.: Университетское, 1988. – С. 63.

102 Кісялёў, Г. Новае пра Кастуся Каліноўскага / Г. Кісялёў / Полымя. –

№ 7. – ліпень 1959. – С. 146.

34

ГЛАВА 2. ЯКУШОЎСКІ ПЕРЫЯД

Па ўсіх прадметах Віктар Каліноўскі меў адзнаку “добра”103, і таму пакінуў гімназію з правамі і перавагамі, якія даюцца

вучням, што скончылі поўны гімназічны курс, але без праў на

чын ХIV класа.

Канстанцін Каліноўскі ў выніку змены статусу ўстановы

адукацыі ў Свіслачы скончыў у 1852 годзе пяцікласнае павя-

товае вучылішча, узровень якога значна саступаў сямікласнай

гімназіі. Для паступлення ва ўніверсітэт неабходна была да-

датковая падрыхтоўка.

А былую Свіслацкую гімназію чакаў лёс прагімназіі, зачыне-

най у 1864 годзе за ўдзел яе навучэнцаў у паўстанні. З 1875 года

тут размяшчалася семінарыя, дзе рыхтавалі настаўнікаў для

царскіх пачатковых школ – народных вучылішчаў104. Са сцен

гэтай, здавалася б, прасякнутай манархічным духам устано-

вы выйшлі дзясяткі актыўных беларускіх дзеячаў міжваеннай

пары: Іосіф Баліцкі, Аляксандр Грыкоўскі, Мікола Дзямідаў, які лічыў сябе сваяком Канстанціна Каліноўскага, Стафан

Жабінскі, Макар Касцевіч (Макар Краўцоў), Аляксандр Коўш

і многія іншыя. У час Першай сусветнай вайны тут распача-

ла дзейнасць беларуская настаўніцкая семінарыя, замененая

ў 1923 годзе на польскую, якая ў 1935 годзе была названа ў го-

нар Рамуальда Траўгута.

У час Вялікай Айчыннай вайны галоўны буднак гімназіі

быў пашкоджаны і разабраны на цэглу. На яго месцы з’явілася

раённая бальніца, якой належыць захаваны правы флігель

некалі вядомай навучальнай установы.

Фарміраванне светапогляду

Канстанціна Каліноўскага ў час

навучання ў Свіслацкай гімназіі

Мяжа 1840–1850-х гадоў у свеце з’яўлялася перыядам, калі

пульс гісторыі моцна паскорыўся. Прамысловы пераварот з яго

станкамі і паравымі машынамі на прадпрыемствах, новымі

галінамі прамысловасці; навуковыя вынаходніцтвы, кштал-

103 Кісялёў, Г. Героі і музы: гіст.-літ. нарысы / Г. Кісялёў. – Мн., 1982. –

С. 119.

104 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.

Tom XI. – Warszawa, 1890. – S. 720.

35

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

ту фатаграфіі, тэлеграфа або чыгункі, якія перасталі быць зда-

быткам эліты і знаходзілі адлюстраванне ў жыцці вялізнай

колькасці людзей.

Гады навучання Канстанціна Каліноўскага ў Свіслацкай

гімназіі сваім пачаткам супалі з агульнаеўрапейскай “Вясной

народаў”, а завяршыліся на фоне Крымскай вайны.

У Еўропе адбываліся неймаверныя сацыяльныя зрухі, якія

выліліся ў рэвалюцыі ў Францыі, Аўстрыйскай імперыі, Швецыі, на землях Германіі, італьянскіх дзяржаў, і нават закранулі

Бразілію ў Лацінскай Амерыцы. З мэтаю прадухілення іх

распаўсюджвання, у Венгрыю былі накіраваны рускія войскі.

Выступленні ўрэшце пацярпелі паражэнне, але іх уплыў на

свядомасць новага пакалення прадвызначыў пашырэнне ле-

вых сацыялістычных ідэй105.

Усяго праз чатыры гады пасля “Вясны народаў” Еўропа

чарговы раз ускаланулася. Падставаю да гэтага стала Крым-

ская вайна, у якую супраць Расіі на баку Асманскай імперыі

выступілі Францыя і Англія. На тэрыторыі былой Рэчы

Паспалітай вайна ўспрымалася з вялікай надзеяй як магчы-

масць дапамогі з боку замежных дзяржаў. Узгадкі пра яе паз-

ней знайшлі адлюстраванне і ў “Мужыцкай праўдзе”, якую

выдаваў Каліноўскі106.

Да таго ж у Свіслацкай гімназіі, некалі базавай для

Віленскага ўніверсітэта, як нідзе ў іншай навучальнай уста-

нове краю заставалася моцная памяць пра пакаленне таемных

арганізацый філаматаў і філарэтаў107, якія марылі пра адрад-

жэнне Рэчы Паспалітай. Але ў адрозненне ад папярэднікаў, ся-

род новага пакалення, таксама выхаванага ў межах “польскай

культуры”, назіраецца новая з’ява – у 1840-я гады ў літаратуры

пашыраюцца тэрміны “Беларусь”, “беларусы”108, пацвярджэн-

105 У 1848 годзе Карл Маркс і Фрыдрых Энгельс напісалі “Маніфест

камуністычнай партыі”.

106 Згадкі пра дапамогу “пранцуза” маюцца ў № 2, 3, 5 і 7 “Мужыцкай

праўды”. У № 3 пазначана: “Калі Пранцуз пад Свістаполем заўсім пабіў ма-

скаля, то для таго, каб маскаль не меў сілы і грошы, прыказаў народаві даці

вольнасць, не браць рэкрутаў і вялікіх падаткаў. Маскаль згадзіўся на гэта, бо думаў, што народ дурны і патрапіць яго ашукаці!”.

107 Kordowicz, W. Konstanty Kalinowski / W. Kordowicz. – Warszawa, 1955. – S. 31.

108 Хаўстовіч, М.В. Гісторыя беларускай літаратуры 30–40-х гг. ХХ ст. /

М.В. Хаўстовіч – Мн.: БДУ, 2001. – С. 8.

36

ГЛАВА 2. ЯКУШОЎСКІ ПЕРЫЯД

нем чаго з’яўляецца выдадзены ў 1837 годзе ў Пецярбургу

трохтомнік на польскай мове “Вершаваныя творы трох братоў, Валяр’яна, Клеменса, Юльяна Грымалоўскіх, беларусаў”. У

дадатак да “ліцвінскай” ідэнтычнасці жыхароў колішняга

Вялікага Княства Літоўскага сярод шляхты пашыраецца “бе-

ларуская”, што не магло застацца па-за ўвагай Канстанціна

Каліноўскага, выхаванага ў цесных стасунках з сялянскім ася-

родкам вёскі Мастаўляны.

Моладзь Беларусі і Літвы ў дадатак да твораў Я. Баршчэўскага, Я. Чачота, У. Сыракомлі чытае забароненыя ананімныя верша-

ваныя сачыненні на беларускай мове, такія як “Энеіда навыва-

рат”. Папулярнымі становяцца фальклорныя творы, якія пера-

кладаюцца таксама на польскую мову, выступаюць прыкладам

для аўтарскіх прац, як паэма “Марына” або аповесць “Нечака-

ны госць” Аляксандра Грозы (1807–1875), выдаўца альманаха

“Rusałka”. У іх прысутнічае моцны антыпрыгонніцкі пасыл, аб

чым сведчылі папулярныя для свайго часу вершы і эпіграмы

былога выкладчыка лацінскай мовы Мінскай гімназіі, які

страціў зрок, Ігната Легатовіча (1796–1867). Адзін з іх быў пры-

свечаны памерламу Леану Оштарпу, маршалку Мінскай губерні, які вылучаўся жорсткім стаўленнем да прыгонных сялян:

“Са смерцю Оштарпа

Усё інакшым стане:

Панове кінуць піць,

Пачнуць есці сяляне”109.

Аднак магістральнай ідэяй сярод моладзі, у тым ліку

вучняў Свіслацкай гімназіі, усё ж выступала не думка пра

адмену прыгоннага права, а аднаўленне колішняй Рэчы

Паспалітай. Канстанцін Каліноўскі наўрад ці ў гэтым пла-

не моцна адрозніваўся ад сваіх сучаснікаў. Але яго з агульнай

масы вылучалі ўласны досвед знаёмства з сялянскім жыццём, дасканалае веданне беларускай мовы і паходжанне “сына тка-

ча”, што магло выступаць падставаю для зараджэння тых ідэй, якія пазней знайшлі адлюстраванне ў яго дзейнасці.

Пасля набыцця Сымонам Каліноўскім маёнтка Якушоўка

яго пасталеўшы сын Канстанцін сутыкнуўся і з агіднасцю

прыгонніцкай сістэмы, якая заставалася па-за яго дзіцячай

109 Хаўстовіч, М.В. Гісторыя беларускай літаратуры 30–40-х гг. ХХ ст. /

М.В. Хаўстовіч – Мн.: БДУ, 2001. – С. 50.

37

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

увагай у Мастаўлянах. Адмоўнае стаўленне да яе яшчэ больш

узмацнілася падчас навучання ў гімназіі, дзякуючы ўплыву

брата Віктара, чытанню нелегальнай літаратуры і абмерка-

ванням на таемных сходах гімназістаў. Аднак нішто не магло

паўплываць на свядомасць падлетка так істотна, як трохгадо-

вы перыяд (1852–1855), на працягу якога ён вымушаны быў да-

памагаць у сямейным кіраванні маёнткам.

38

ГЛАВА 3.

СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

Віктар Каліноўскі ў Маскве

Віктар Каліноўскі пасля заканчэння Гродзенскай

гімназіі месяц пражыў у Якушоўцы, дзе рыхтаваўся да

паступлення ва ўніверсітэт. У гэты час, правучыўшыся

пяць гадоў, скончыў Свіслацкую гімназію і Канстанцін, які стаў

апорай бацькі ў кіраванні сямейнай гаспадаркай. У адрозненне

ад Віктара, які ўжо 22 ліпеня 1852 года падаў прашэнне аб здачы

іспытаў у Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт. І гэта нягледзячы

на цяжкае матэрыяльнае становішча, у якім апынулася сям’я

Каліноўскіх, у сувязі з чым ужо падчас навучання ў VI класе

Свіслацкай гімназіі імя Віктара трапіла ў спіс вучняў, “якія з

прычыны поўнай беднасці не могуць уносіць устаноўленай за

навучанне платы”110. Таму да прашэння на імя рэктара Віктар

прыклаў пасведчанне аб беднасці.

Таксама ў якасці дадатку ён змясціў копію дэкрэта аб “шля-

хецкай радавітасці фаміліі высакародных Каліноўскіх”, якая

была складзена на імя старэйшага роднага брата Віктара –

Іосіфа. Але гэтага аказалася недастаткова, паколькі да 1855

года Каліноўскія не былі канчаткова зацверджаны сенатам у

дваранстве. Віктар вымушаны быў звяртацца яшчэ за пацвяр-

джэннем аб праве карыстацца перавагамі дваранства да Гро-

дзенскай дваранскай дэпутацкай зборні, ад якой і атрымаў ад-

паведны дакумент ад 13 жніўня 1852 года111.

Пасля паспяховай здачы іспытаў Віктар стаў студэнтам

медыцынскага факультэта: “…яго большасць складалася з

семінарыстаў і немцаў. Немцы трымалі сябе некалькі ў баку

і былі вельмі прапітаныя заходнемяшчанскім духам. Усё вы-

хаванне няшчасных семінарыстаў, усе іх паняцці былі зусім

іншыя, чым у нас, мы размаўлялі рознымі мовамі; яны, якія

выраслі пад прыгнётам манаскага дэспатызму, забітыя сваёй

110 Кісялёў, Г. Героі і музы: гіст.-літ. нарысы / Г. Кісялёў. – Мн., 1982. –

С. 121.

111 Там жа, с. 120.

40

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

рыторыкай і тэалогіяй, зайздросцілі нашай развязнасці; мы

крыўдавалі на іх хрысціянскую пакору”112.

У такіх абставінах важнай з’яўлялася падтрымка і дапамо-

га, якую аказвалі адзін аднаму выхадцы з тэрыторыі Беларусі

і Літвы. Збліжалі іх і думкі пра цяжкі стан Бацькаўшчыны, які

яны марылі змяніць да лепшага. Нездарма многія выпускнікі

медыцынскага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта затым

прынялі ўдзел у паўстанні 1863–1864 гадоў. Сярод іх з 1853 года

з Віктарам Каліноўскім вучыўся Цэлясцін Цеханоўскі, якога

Канстанцін у 1863 годзе прызначыў паўстанцкім кіраўніком

горада Гродна113. І нездарма, таму што, як успамінаў адзін з

паўстанцаў, той быў “ідэалістам без матэрыяльных інтарэсаў, чалавекам вялікай працаздольнасці і сумленнасці”114. Такса-

ма бліжэйшымі паплечнікамі Канстаніца Каліноўскага падчас

паўстання сталі і іншыя выпускнікі медыцынскага факультэ-

та, на якім вучыўся яго брат Віктар: Баляслаў Длускі115, Міхал

Аскерка, Баляслаў Заблоцкі, Уладзіслаў Барзабагаты116, Юльян

Бірфрэйнд, Антон Трусаў.

112 Герцен, А.И. Былое и думы / А.И. Герцен. – М.: ГИХЛ, 1958. – Часть

1. – С. 119.

113 Игнатович, Ф. Врач Целестин Михайлович Цехановский: повстан-

ческий начальник Гродно и общественно-медицинский деятель Сибири /

Ф. Игнатович. // Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі. –

Гродна, 2014. – Выпуск 8. – С. 108.

114 Швед, В.В. Рэквіем паўстанцам 1863–1864 гг. Гродзенская губерня /

В.В. Швед. – Мінск: Альфа-кніга, 2017. – С. 49.

115 Баляслаў Длускі (1826–1905) падчас навучання ў гімназіі стаў

удзельнікам таварыства, якое ўзначальваў Шымон Канарскі, расстраля-

ны царскімі ўладамі ў 1839 годзе. Длускі быў сасланы на Каўказ у войска, дзе даслужыўся да звання капітана, пасля чаго выйшаў у адстаўку. У 1857–

1861 гадах вучыўся ў Маскоўскім універсітэце, дзе прымаў актыўны ўдзел

у студэнцкім руху. Падчас паўстання стаў вайсковым камісарам Ковен-

скага ваяводства. Кіраваў паўстанцкім атрадам (мянушка – Ябланоўскі).

Эміграваў у Парыж, затым Лондан. У 1873 годзе перасяліўся ў Галіцыю.

Выпусціў атлас і ілюстрацыйныя табліцы “Выявы ласосевых рыб у поль-

скай і еўрапейскай навуковай кнізе XVIII і XIX стагоддзяў” (Wizerunki ryb łososiowatych w polskiej i europejskiej książce naukowej XVIII i XIX wieku).

116 Уладзіслаў Барзабагаты (1831–1886) пасля заканчэння Маскоўскага

ўніверсітэта працаваў урачом у Навагрудку. У 1863 годзе прызначаны

паўстанцкім камісарам у Навагрудскім павеце. Эміграваў у Францыю.

Удзельнік Парыжскай камуны. У 1874 годзе вярнуўся на Радзіму і быў

адпраўлены ў ссылку. Ігнатовіч, Ф.І. Уладзіслаў Барзабагаты. / Ф.І. Ігнатовіч –

Мінск: Полымя, 1993.

41

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Але, на жаль, падрабязных звестак пра наступныя ча-

тыры гады навучання Віктара ў Маскве і побыту яго брата

Канстанціна ў Якушоўцы не захавалася. Яны выклікаюць

шмат пытанняў, што асабліва ўскладняецца тым фактам, што ў 1856 годзе Віктар заставаўся вольным слухачом І курса

Маскоўскага ўніверсітэта117. Адсюль можна зрабіць выснову, што, не давучыўшыся і першага курса, у 1853 годзе ён вымуша-

ны быў спыніць навучанне. Магчыма, гэта адбылося па прычы-

не цяжкага становішча сям’і, але, хутчэй за ўсё, падставаю да

таго з’явілася пагаршэнне стану здароўя і развіццё сухотаў.

Аднак фактам застаецца, што менавіта ў прамежак часу

паміж 1852 і 1855 гадамі Віктар набывае шматлікія знаём-

ствы з прадстаўнікамі самых радыкальных рухаў сталіцы

Расійскай Імперыі і знаходзіцца ў Маскве ў той час, калі ва

ўніверсітэце паўстае зямляцтва студэнтаў з тэрыторыі былой

Рэчы Паспалітай.

У асяродку студэнцкай моладзі панавалі дэмакратычныя

ідэі, штуршком для актывізацыі развіцця якіх паслужылі

падзеі Крымскай вайны, смерць Мікалая І у 1855 годзе і прыход

да ўлады імператара Аляксандра ІІ, на якога ўскладалі вялікія

спадзяванні: “стракатая моладзь, якая прыйшла зверху, знізу, з поўдня і поўначы, хутка сплаўлялася ў кампактную масу та-

варыства. Грамадскія адрозненні не мелі ў нас таго абразлівага

ўплыву, які мы сустракаем у англійскіх школах і жаўнернях; пра англійскія ўніверсітэты я не кажу: яны існуюць вылучна

для арыстакратыі і для багатых. Студэнт, які б замануўся ў нас

выхваляцца сваёй белай косткай ці багаццем, быў бы адлуча-

ны ад “вады і агню”, замучаны таварышамі”118.

У гэты час у галоўных універсітэтах імперыі – у Пецяр-

бургу, Маскве і Кіеве – навучалася амаль 1400 студэнтаў з зя-

мель былой Рэчы Паспалітай, пры гэтым сярод іх выхадцамі

з Каралеўства Польскага быў толькі 201 студэнт119. Яны

117 Лушчыцкі, І. Нарысы па гісторыі грамадска-палітычнай і

філасофскай думкі ў Беларусі ў другой палавіне ХІХ ст. / І. Лушчыцкі. –

Мн., 1958. – С. 177–178.

118 Герцен, А.И. Былое и думы / А.И. Герцен. – М.: ГИХЛ, 1958. –

Часть 1. – С. 119.

119 Снытко, Т.Г. Студенческое движение в русских университетах в на-

чале 60-х годов и восстание 1863 г. / Т.Г. Снытко / Восстание 1863 г. и русско-

польские революционные связи 60-х годов. Сборник статей и материалов /

Под ред. В.Д. Королюка. – М.: Изд-во АН СССР, 1960. – С. 204.

42

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

аб’ядноўваліся ў студэнцкія зямляцтвы ці “гміны” па прын-

цыпе скончанай імі гімназіі, якія ўтваралі так званы “огул” –

таварыства ўсіх студэнтаў з зямель былой Рэчы Паспалітай у

пэўным інстытуце. Мэтай дадзенай арганізацыі была дапамо-

га тым, хто не меў сродкаў на навучанне. Таксама пры тавары-

стве дзейнічала бібліятэка. У ёй мелася як легальная, так і заба-

роненая цэнзурай літаратура, да набыцця якой прыклаў руку

і Віктар Каліноўскі.

Канстанцін Каліноўскі ў Маскве.

Прычыны пераезду ў Пецярбург

Пасля заканчэння Свіслацкай гімназіі Канстанцін

Каліноўскі тры гады жыў у Якушоўцы, дзе дапамагаў бацьку ў

вядзенні гаспадаркі. Усе грошы сям’і пайшлі на набыццё маёнт-

ка, для далейшага развіцця якога патрэбныя былі новыя сродкі.

Арандаваць і валодаць – вялікая розніца, якую новыя гаспа-

дары адчулі адразу. Пясчаная зямля давала дрэнны ўраджай, у дадатак пачаліся праблемы з фабрыкай, паколькі канкурэн-

цыя не дазваляла мець высокіх прыбыткаў, як было ў першай

палове 1840-х гадоў. Гэтыя праблемы з’яўляліся якраз тым, што

дапамагаў вырашаць Канстанцін Каліноўскі, арганізоўваючы

гаспадарку, працуючы на зямлі і вывучаючы сялянскае жыццё

падчас вандровак па ваколіцах. Як бы склалася яго далейшае

жыццё, каб не канфлікт з мачыхай? З-за яго на пачатку 1856

года Канстанцін вымушаны быў перабрацца ў Маскву да ста-

рэйшага брата і вырашыў, нарэшце, паступіць ва ўніверсітэт

ды працягнуць навучанне.

Папярэдне, 16 студзеня 1856 года, ён атрымаў пасведчанне

аб беднасці ад гродзенскага прадвадзіцеля дваранства120, каб

мець магчымасць паступіць па выніках экзаменаў без платы

за навучанне. Паўгода Канстанцін актыўна рыхтаваўся да зда-

чы іспытаў – якраз тады, калі ў Парыжы адбываліся перамовы

аб завяршэнні Крымскай вайны.

Мірная дамова была падпісана 18 (30) сакавіка 1856 года, засведчыўшы паражэнне Расійскай Імперыі ў барацьбе з Ас-

манскай імперыяй і, перш за ўсё, Англіяй і Францыяй. Навіна

сярод большасці студэнтаў з былой Рэчы Паспалітай была су-

120 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г.В. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 101.

43

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

стрэта спадзяваннем, якое цяпер ператварылася ў веру, на замеж-

ную дапамогу ў магчымай барацьбе з захопнікам. Але ў той жа час

найбольш радыкальныя студэнты сачылі за іншай навіной, якая, нягледзячы на ўсе намаганні жандараў, у сярэдзіне красавіка

актыўна абмяркоўвалася ў розных кутках Расійскай Імперыі: 30 сакавіка ў Маскве адбылася сустрэча з прадвадзіцелямі два-

ранства яшчэ некаранаванага імператара Аляксандра. На ёй

малады цар заявіў: “Чуткі носяцца, што я хачу зрабіць вызва-

ленне прыгоннага стану. Гэта несправядліва, і ад гэтага было

некалькі выпадкаў непадпарадкавання сялян памешчыкам. Вы

можаце сказаць гэта ўсім направа і налева: я казаў тое ж самае

прадвадзіцелям, якія былі ў мяне ў Пецярбургу; я не скажу вам, каб я быў зусім супраць гэтага, мы жывём у такім стагоддзі, што

з часам гэта павінна здарыцца. Я думаю, што і вы аднаго мерка-

вання са мною, адпаведна, значна лепш, каб гэта адбылося звер-

ху, чым знізу”121. Такая думка пацвярджала ідэі, выкладзеныя ў

“Полярной звезде”, якая ў 1855 годзе пачала выдавацца А. Герцэ-

нам і М. Агаровым у Лондане і папярэднічала “Колоколу”: “Дайце

зямлю сялянам. Яна і так ім належыць; змыйце з Расіі ганебную

пляміну прыгоннага стану, залячыце сінія рубцы на спіне нашых

братоў – гэта страшэнныя сляды пагарды да чалавека”122.

12 ліпеня Віктар Каліноўскі звольніўся з Маскоўскага

ўніверсітэта і разам з братам Канстанцінам выехаў у паўночную

сталіцу імперыі – Пецярбург.

Пасля з’яўлення яго, гатовага апошнім кавалкам хлеба

падзяліцца з землякамі123, у Пецярбургу пачалі хадзіць чуткі, што Віктар быў выключаны з Маскоўскага ўніверсітэта за

распаўсюджванне забароненых кніг – чужую віну, якую ўзяў на

сябе124. У далейшым гэтая плётка замацавалася як факт, які ў

выніку прыпісалі яго малодшаму брату Канстанціну. Усевалад

Ігнатоўскі ўвогуле ў спробе патлумачыць пераезд з Масквы ў Пе-

цярбург убачыў “удзел у студэнцкіх непарадках”125, за якія быц-

121 Речь Александра ІІ, сказанная 30-го марта 1856 г. московским пред-

водителям дворянства // Голос минувшаго. – Май-июнь 1916. – № 5–6. –

С. 393.

122 Письмо к императору Александру Второму / Полярная звезда. – Лон-

дон: Вольная русская книгопечатня, 1855. – Книжка первая. – С. 13.

123 Limanowski, B. Historia powstania narodu polskiego w 1863 i 1864 r. /

B. Limanowski. –Lwów, 1882. – T. 2. – S. 213.

124 . Там жа.

125 Ігнатоўскі, У. Гісторыя Беларусі ў ХІХ і ў пачатку ХХ сталець-

44

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

цам бы Канстанцін, а не яго брат Віктар, быў выключаны. На-

самрэч да пераезду прывялі некалькі зусім іншых прычын.

Па-першае, пасля смерці Мікалая І ў Вільні археограф

Яўстафій Тышкевіч атрымаў дазвол стварыць Музей ста-

ражытнасцей, пры якім пачала дзейнічаць Археалагічная

камісія. У ліку яе дзеячаў акрамя братоў Яўстафія і Канстанціна

Тышкевічаў, Тэадора Нарбута, Уладзіслава Сыракомлі, Юзэ-

фа Крашэўскага і Міхала Балінскага быў Адам Кіркор (1818–

1886), з якім пазнаёміўся Віктар Каліноўскі.

Кіркор, якога Арцём Вярыга-Дарэўскі ў сваім вядомым

альбоме называе “Адаська” і “Мурашка працавіты”, актыўна

займаўся навуковай дзейнасцю, асабліва археалогіяй і

этнаграфіяй, паспеў выдаць шэраг альманахаў, перш чым

у 1859 годзе заснаваў уласную друкарню і заняўся сумесна з

Мікалаем Маліноўскім (1799–1865), былым філаматам і сябрам

Адама Міцкевіча і Томаша Зана, рэдагаваннем газеты “Віленскі

веснік” (1859–1865). Кіркор вялікую ўвагу надаваў вывучэнню

славянскіх народаў, у тым ліку беларусаў. Ён нават звяртаўся

да ўрада з прашэннем увесці навучанне ў школах Беларусі

на роднай мове. Пад яго ўплывам мінскі маршалак Аляк-

сандр Аскерка выдаў у 1862 годзе ў Варшаве беларускі буквар

(“Элементаж”)126. Менавіта Кіркор прапанаваў Каліноўскаму

заняцца зборам матэрыялаў для Археалагічнай камісіі, для

чаго неабходна было перабрацца ў Пецярбург.

Па-другое, пасля ўзыходжання на прастол новага імператара

Аляксандра ІІ пачалася шырокая амністыя ў дачыненні да па-

трыятычнай моладзі з былой Рэчы Паспалітай. Адным з пер-

шых у іх ліку быў Зыгмунт Серакоўскі, на ўсталяванне сувязі

з якім і выправіўся Віктар Каліноўскі127.

ця. Лекцыі, чытаныя студэнтам Беларускага Дзяржаўнага універсітэту /

У. Ігнатоўскі. – 2-е выд. – Мінск, 1926. – C. 125.

126 Шалькевіч, В.Ф. Кастусь Каліноўскі. / В.Ф. Шалькевіч – Мн.: Газ.

“Голас Радзімы”, 1985. – C. 110.

127 Зыгмунт Серакоўскі (1826–1863) – капітан расійскага Геншта-

ба, супрацоўнік часопісаў “Колокол” і “Современник”, адзін з кіраўнікоў

паўстання 1863–1864 гадоў. Вучыўся ў Пецярбургскім універсітэце, але

за ўдзел у падпольных патрыятычных гуртках быў высланы салдатам у

Арэнбургскі корпус, дзе пасябраваў з Тарасам Шаўчэнкам. Вярнуўшыся па

амністыі ў сталіцу імперыі, скончыў акадэмію Генштаба. Зблізіўся з М. Да-

бралюбавым, М. Чарнышэўскім. У 1857 стварыў у Санкт-Пецярбургу рэва-

люцыйную суполку афіцэраў, сябрамі якой былі і браты Каліноўскія.

45

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Браты Каліноўскія пасяліліся ў Выбаргскай часці па Дру-

гой Госпітальнай вуліцы ў доме Маслава128, дзе жылі служа-

чыя Ваенна-сухапутнага шпіталя, размешчанага на сусед-

няй Клінічнай вуліцы. Побач быў Самсоніеўскі мост праз раку

Няву і два буйныя цукровыя заводы – далёка не лепшы раён

для жыцця.

Пакуль старэйшы брат вышукваў гістарычныя дакумен-

ты ў публічнай бібліятэцы, паралельна наладжваючы сувязі

з рэвалюцыйнымі гурткамі, Канстанцін 1 жніўня падаў пра-

шэнне на імя выконваючага абавязкі рэктара Пецярбургскага

ўніверсітэта вядомага фізіка Эмілія Хрысціянавіча Ленца аб

дапушчэнні да прыёмных экзаменаў129.

У Пецярбургскім універсітэце

Пасля паспяховай здачы іспытаў, Канстанцін Каліноўскі

15 кастрычніка 1856 года быў залічаны ў лік “своекоштных

студентов” І курса разраду камеральных навук Пецярбург-

скага ўніверсітэта130. А на наступны дзень ён, на падставе

прадстаўленага ім пасведчання аб цяжкім матэрыяльным

становішчы, быў вызвалены ад платы за слуханне лекцый.

У гэты час у Пецярбургскім універсітэце, які вёў сваю

гісторыю з 1819 года, навучалася 478 студэнтаў. 395 з іх з’яўляліся

“своекоштнымі”. Каліноўскі быў адным са 141 студэнта разра-

ду камеральных навук131, на якім рыхтавалі гаспадарчых і

адміністрацыйных служачых.

Сусветную гісторыю Каліноўскаму чыталі Міхаіл Мацвеевіч

Стасюлевіч (1826–1911) і Міхаіл Сямёнавіч Куторга (1809–1886); рускую гісторыю ён слухаў на лекцыях Мікалая Герасімавіча

Устралава (1805–1870), вядомага сваёй зацікаўленасцю да асобы

Пятра І, Мікалая Іванавіча Кастамарава (1817–1885), удзельніка

128 Кісялёў, Г.В. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г.В. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 102.

129 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва. – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 79.

130 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 102.

131 Никитенко, А. Отчет о состоянии императорского Санктпетербург-

ского университета и деятельности его ученаго сословия в продолжение

1856 года / А. Никитенко. – Санкт-Петербург, в типографии Эдуарда Вей-

мара, 1857. – С. 26.

46

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

колішняга Кірыла-Мяфодзіеўскага таварыства і прыхільніка

панславізму, даследчыка Украіны, які адзначаў, што “руская

народнасць не адзіная”132. Вялікай папулярнасцю ў студэнтаў

карыстаўся гісторык Іван Яфімавіч Андрэеўскі (1831–1891), які

выкладаў паліцэйскае права і быў вядомы сваім красамоўствам, падтрымкай свабоды асобы і грамадскага самакіравання. У

той жа час развіццю поглядаў Каліноўскага садзейнічалі і

лекцыі рускага эканаміста Івана Якаўлевіча Горлава (1814–

1890), які выступаў супраць умяшальніцтва дзяржавы ў спра-

вы сялян і памешчыкаў, лічыў, што ў выпадку адмены прыгону

сяляне павінны выкупляць не толькі зямлю, але і зямельныя

павіннасці. Рускі заолаг і мінералог Сцяпан Сямёнавіч Кутор-

га (1805–1861) першы ў Расійскай Імперыі падчас сваіх лек-

цый знаёміў з тэорыяй Дарвіна. Прафесар грамадзянскага пра-

ва і судаводства Канстанцін Дзмітрыевіч Кавелін (1818–1885) быў вядомым у студэнцкім асяродку сваімі публікацыямі, у

прыватнасці “Запіскаю” з заклікам да вызвалення сялян з зям-

лёю, надрукаванай А. Герцэнам і М. Чарнышэўскім.

У 1858/1859 навучальным годзе Каліноўскі праслухаў

курс лекцый крымінальнага права прафесара Уладзіміра

Спасовіча133. Важнасць гэтых лекцый заключалася ў тым, што

на іх упершыню пасля смерці Мікалая І студэнты знаёміліся

з філасофіяй. Спасовіч, з’яўляючыся прыхільнікам Гегеля, распавядаў пра найбольш важныя філасофскія сістэмы – ад

Бэкана і Дэкарта да Бентама134. Яго заняткі, якія вылучаліся

красамоўствам і былі насычаны цытатамі, знаходзілі жывы вод-

гук у студэнтаў. Так, распавядаючы пра тэорыю грамадскага да-

132 Костомаров, Н.И. Две русские народности (Письмо редактору) /

Н.И. Костомаров / Основа. – СПб., 1861. – № 3. – С. 33–80.

133 Спасовіч Уладзімір Данілавіч (1829–1906) нарадзіўся ў Рэчыцы, скончыў Мінскую гімназію, а ў 1849 годзе юрыдычны факультэт Пецярбург-

скага ўніверсітэта, дзе ў 1857 годзе стаў прафесарам крымінальнага права.

Карыстаўся вялікай папулярнасцю ў студэнтаў, пратэсты якіх падтрымаў

у 1861 годзе. Разам з шэрагам прафесараў пакінуў універсітэт і заняўся ад-

вакацкай дзейнасцю. Удзельнік найбольш значных палітычных працэсаў

у Расійскай Імперыі, такіх як суд над Сяргеям Нячаевым і працэс 193-х. У

1885 годзе быў абаронцам па справе польскай партыі “Пралетарыят”, а ў

1887 годзе па справе першага перакладчыка “Капітала” К. Маркса на ру-

скую мову Германа Лапаціна. Спасовіч стаў прататыпам Фецюковіча ў ра-

мане Ф. Дастаеўскага “Браты Карамазавы”.

134 Шалькевіч, В.Ф. Кастусь Каліноўскі / В.Ф. Шалькевіч. – Мн.: Газ.

“Голас Радзімы”, 1985. – С. 87.

47

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

гавора, прапанаваную ў эпоху Асветніцтва і развітую Іаганам

Готлібам Фіхтэ, Спасовіч адзначаў: “Дзяржава не ўзнікла з

дагавора, але ёсць некаторыя падставы, каб гіпотэзу дагаво-

ра, якую Фіхтэ змяшчаў у мінулым, можна было прымяніць

і да будучыні. З поспехамі цывілізацыі мы з кожным векам

набліжаемся болей і болей да такой пабудовы дзяржавы, якая

заснавана на зусім свабодных адносінах паміж дзяржавай

і асобай. Дзяржава паходзіць з неабходнасці, узнікла амаль

паўсюдна пры дапамозе заваявання, пры дапамозе гвалтоўнага

падпарадкавання адных плямён іншымі; але ў рэшце рэшт асо-

ба прыходзіць да ўсведамлення, што дзяржава існуе толькі для

асобы і ёсць адзінае магчымае асяроддзе для яе развіцця”135.

Менавіта гэтыя словы маглі знайсці адлюстраванне ў “Мужыц-

кай праўдзе”, у № 4 якой адзначана, што “не народ зроблены

для ронду, а ронд для народу”.

Ад Спасовіча студэнты даведваліся пра многія новыя ідэі, як, напрыклад, пра дзейнасць і погляды англійскага сацыяліста-

ўтапіста Роберта Оўэна, пра вучэнні і ўтопіі Сэн-Сімона, Фур’е, Леру, адкрывалі свет Канта, Фіхтэ, Гегеля, Міля, Прудона, Шапенгаўэра. Як адзначае В. Шалькевіч, лекцыі У. Спасовіча

не толькі знаёмілі Каліноўскага са шматлікімі філасофскімі

думкамі, але і сталі для яго штуршком да паглыбленага выву-

чэння філасофіі136.

Сам жа Спасовіч быў сябрам І. Агрызкі, які выдаў яго

падручнік па крымінальным праве. Пазней Міхаіл Мураўёў, разумеючы ўплыў прафесара на студэнтаў, што далучыліся

да паўстання 1863–1864 гадоў, адзначаў: “Спасовіч больш яго

[І. Агрызка] вінаваты, але застаўся цэлым, таму што не патрапіла

ніводнай літары, напісанай яго рукой…”137.

Акрамя таго, Каліноўскі атрымліваў веды па палітычнай

эканоміцы, статыстыцы, логіцы, псіхалогіі, батаніцы, сельскай

гаспадарцы, тэхналогіі, архітэктуры, рускай і французскай мо-

вах.

135 Спасович, В. Учебник уголовного права / В. Спасович. – Санкт-

Петербург: в типографии Иосафата Огризко, 1863. – Т. 1 (Выпуск первый). –

С. 31–32.

136 Шалькевіч, В.Ф. Кастусь Каліноўскі / В.Ф. Шалькевіч. – Мн.: Газ.

“Голас Радзімы”, 1985. – С. 92.

137 Цыт. паводле: Шалькевич, В.Ф. Кастусь Калиновский. Страницы

биографии / В.Ф. Шалькевич. – Мн.: Университетское, 1988. – С. 95.

48

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

У 1857 годзе пасля прызначэння новым апекуном Пецяр-

бургскага навучальнага корпуса князя Г. Шчарбатава замест

мікалаеўскага М. Мусіна-Пушкіна ў Пецярбургскім універсітэце

быў павялічаны набор да 600 студэнтаў. На лекцыі быў адкрыты

свабодны доступ усім слухачам, нават жанчынам. Змянялася і

студэнцкая мода: адзнакаю студэнта заставаліся студэнцкія сур-

дуты з сінімі каўнерамі, але трохвуголкі і шпагі выходзілі з ужыт-

ку. Моладзь пачала насіць доўгія валасы і вусы, нават была адме-

нена забарона паліць тытунь у будынку ўніверсітэта. Дазваляліся

сходы для абмеркавання спраў, стварэнне ўласнай бібліятэкі, вы-

данне студэнцкіх зборнікаў навуковых артыкулаў.

У выбарах рэдкалегіі, якія праходзілі 23 лютага 1857 года, удзельнічалі ўсе студэнты, у тым ліку і Канстанцін Каліноўскі138.

У 1858 годзе колькасць слухачоў Пецярбургскага ўніверсітэта

павялічылася да тысячы: “Павелічэнне колькасці жадаючых

паступіць ва ўніверсітэт дала магчымасць кіраўніцтву быць

больш разборлівым і строгім пры ўступных экзаменах. Пры па-

чатку цяперашняга акадэмічнага года цэлая трэць з агульнай

колькасці жадаючых паступіць ва ўніверсітэт не была прынята.

Затое пры заканчэнні выпускных экзаменаў у 1858 годзе дзве

трэці тых, хто скончыў курс, атрымалі ступень кандыдата”139.

Аднак у гэты час перад Канстанцінам Каліноўскім паўстала пра-

блема далейшага працягу адукацыі.

Навуковая дзейнасць Віктара

Каліноўскага

Не атрымліваючы вестак ад сыноў, Сымон Каліноўскі

звярнуўся па дапамогу да свайго колішняга сябра Міхала Фры-

чынскага, які ў маі 1857 года паведамляў яму: “Пан Віктар

знайшоў сабе заняткі – і карысныя, і колькі-небудзь прыбытко-

выя; добры чалавек пан Палонскі, які не перастае апекавацца

ім, здолеў яму памагчы ў гэтым – пазнаёміў з п. Іваноўскім, гро-

дзенцам, які служыць у імператарскай бібліятэцы, і той забяспеч-

вае яго работай. Дай бог, каб гэта было яму на карысць”140.

138 Там жа, с. 75.

139 Добролюбов, Н.А. Отчет С.-Петербургского университета за 1858

год / Н.А. Добролюбов / Собр. соч. в 9 т. – М. – Л., 1962. – Том 4. Статьи и ре-

цензии. – Январь-июнь 1859. – С. 276.

140 Цыт. паводле: Кісялёў, Г. Героі і музы: гіст.-літ. нарысы / Г. Кісялёў. –

Мн., 1982. – С. 121.

49

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Віктар Каліноўскі, які першапачаткова марыў стаць ура-

чом, цяпер самааддана займаўся ў публічнай бібліятэцы Пецяр-

бурга пошукамі гістарычных крыніц па гісторыі былой Рэчы

Паспалітай. Ён карыстаўся дапамогай Антона Дамінікавіча

Іваноўскага (1823–1873), які ў 1857–1869 гадах працаваў ма-

лодшым бібліятэкарам у Пецярбургскай публічнай бібліятэцы

і быў членам-супрацоўнікам Віленскай археалагічнай камісіі.

Сам жа Віктар “на службе ў ёй не знаходзіўся, але займаўся ў

агульнай чытальнай зале бібліятэкі некалькі год запар і ў 1862

годзе, як значыцца ў алфавітнай кнізе чытачоў, меў жыхарства

па Неўскім праспекце ў доме Красільнікава, былым Прынцы-

па, насупраць Вялікай Канюшаннай вуліцы”141.

Імператарская публічная бібліятэка (сёння – Расійская на-

цыянальная бібліятэка імя М.Я. Салтыкова-Шчадрына) раз-

мяшчалася на перакрыжаванні Садовай вуліцы і Неўскага пра-

спекта. Дзякуючы дырэктару графу Мадэсту Корфу, у ёй была

ўдасканалена сістэма ацяплення за кошт пнеўматычных печаў

у падвалах замест печаў у кнігасховішчах, з’явіўся паркет, ды-

ваны, прыгожая мэбля, высокія сцелажы з прыступкамі, ме-

лася асвятленне. Шмат грошай выдзялялася на куплю кніг, у

тым ліку тых, якія адносіліся да рэвалюцыйных падзей, а так-

сама выдаваліся Вольнай рускай тыпаграфіяй А. Герцэна ў

Лондане.

Бібліятэку наведвалі шматлікія сталічныя літаратары не

толькі каб бясплатна пачытаць пры святле, але і каб пагрэц-

ца, паколькі пераважная большасць з іх здымала невялічкія

пакойчыкі не самай лепшай якасці. Нездарма М. Дабралюбаў, які шмат часу праводзіў у адной чытальнай зале з Віктарам

Каліноўскім, адзначаў: “Выкарыстанне бібліятэкі вельмі

распаўсюдзілася ў апошні час”. Яна зрабілася адным з най-

папулярнейшых і найвядомейшых месцаў, модным сярод

вучнёўскага юнацтва і малазабяспечаных людзей: “Тысячы

людзей прыходзяць сюды і сустракаюць тут рэдкія выгоды, якія

напаўняюць іх сэрца пачуццямі ўдзячнасці і павагі да дзейнасці

кіраўніцтва бібліятэкі, такога клапатлівага і прадбачлівага”142.

141 Цыт. паводле: Кісялёў, Г. Героі і музы: гіст.-літ. нарысы / Г. Кісялёў. –

Мн., 1982. – С. 122.

142 Добролюбов, Н.А. Отчет Императорской Публичной библиотеки за

1858 год / Н.А. Добролюбов / Собр. соч. в 9 т. – М. – Л., 1962. – Том 4. Статьи

и рецензии. Январь-июнь 1859. – С. 348.

50

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

Напрыклад, у 1856 годзе бібліятэку наведала 27866 чытачоў, у

1857 – 31151, у 1858 – 34275.

Віктар кожны дзень быў тут з 10 гадзін раніцы да 9 гадзін

вечара, а па нядзелях і святочных днях – з 12 да 15 гадзін.

Час, які Віктар прысвячаў працы ў бібліятэцы, быў настолькі

вялікі, а яго веды матэрыялаў бібліятэкі настолькі значнымі, што нават для блізкіх сяброў ён стаў “супрацоўнікам” і нават

“чыноўнікам”. Бібліятэка дазваляла Віктару, які супрацоўнічаў

з Віленскай археалагічнай камісіяй, не толькі зарабляць грошы

на жыццё, але і была сапраўднай базай для распаўсюджвання

рэвалюцыйных ідэй.

Браты Каліноўскія паспяхова пераадолелі цяжкасці пер-

шых месяцаў жыцця ў Пецярбургу, нават без звароту па дапа-

могу да сям’і, з якой не падтрымлівалі ў гэты час ніякіх сувязяў.

Канстанцін пачаў зарабляць грошы, займаючыся рэпетытар-

ствам, Віктар – пошукам дакументаў для Віленскай камісіі, ад

якой на 1 снежня 1857 года атрымаў 115 рублёў143.

Перад Віктарам Каліноўскім была пастаўлена задача

знайсці ў Пецярбургскай публічнай бібліятэцы матэрыялы, якія датычыліся гісторыі Рэчы Паспалітай і пры гэтым ра-

ней не друкаваліся. Аднак паступова ў гэтым плане пачалі

ўзнікаць праблемы, паколькі рукапісы для перапісвання, якія

прапаноўваў Каліноўскі, у шматлікіх выпадках адмяняліся.

2 верасня 1857 года Віктар скончыў перапісваць “Дыярыуш”

каралевіча Якуба Сабескага, аб чым неадкладна паведаміў Ада-

му Кіркору144, і прыступіў да працы па перапісванні твора аб

апісанні межаў паміж Каронай Польскай і Вялікім Княствам

Літоўскім. У сваёй працы Віктар кіраваўся тым прынцыпам, каб пры перапісванні не магла ўзнікнуць ніводная памылка.

Пры гэтым у пошуках першакрыніцы замоўленага яму твора

ён вышукваў усе магчымыя рукапісы, аналізуючы іх на прад-

мет хібаў і недакладнасцей, адрознай арфаграфіі асобных слоў, параўноўваючы рукапісы паміж сабою.

У сувязі з працай над апошняй замоваю, Каліноўскі звяртаўся

да Кіркора з просьбай удакладнення таго, чым варта надалей зай-

143 Кісялёў, Г.В. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г.В. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 115.

144 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 245.

51

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

мацца. Пасрэднікам у гэтых перамовах выступаў бібліятэкар

Іваноўскі, які аплачваў паслугі Каліноўскага. У той жа час пры-

родная сціпласць Віктара не дазваляла яму дакладна акрэсліць

кошт уласных паслуг, і ён зазначаў у лісце ад 19 верасня: “Ве-

даючы гэты род працы і бачачы, як мне яны ўдаюцца, вы мо-

жаце самі прызначыць суму”145. Аднак жыццёвыя складанасці

вымушалі змяняць падыходы. Як вынік: за перапісаны для

Віленскага музея старажытнасцей Акт Люблінскай уніі і ката-

лог польскіх рукапісаў Віктар атрымаў 40 рублёў, з якіх толькі

15 рублёў ад самога Кіркора падчас яго наведвання Пецярбур-

га, за “Дыярыуш” Сабескага – яшчэ 35 рублёў. 27 кастрычніка

за апісанне межаў Кароны і Княства Каліноўскі прасіў толькі 43

руб. У сярэднім за адзін перапісаны ліст Каліноўскі прасіў па 60

капеек срэбрам146. Аднак гэтыя грошы не каштавалі той працы, якую ўкладаў у сваю дзейнасць Віктар Каліноўскі. Так, адзна-

чаючы перад Кіркорам вартасць аднаго з варыянтаў “Апісання

граніц”, напісанага “на гаворцы Крывіцкай (беларускай)”, ён

дадаваў: “Пасылаю Вам здымак першага ліста перапісанага

рукапіса. Стараўся, і здаецца, мне гэта ўдалося, спісаць усё

як мага сумленней, захоўваючы найдакладней арфаграфію, якая, на маю думку, можа быць цікавай для граматыстаў”147.

Але, як падкрэслівае сам Каліноўскі, ён працаваў у публічнай

бібліятэцы насамрэч “з зусім іншымі мэтамі”148, чым толькі

перапісванне старых рукапісаў.

У той жа час выкананне прац для Археалагічнай камісіі, якія

Віктару Каліноўскаму замаўляў таксама Мікалай Маліноўскі, з’яўлялася не адзінай крыніцай яго даходаў. Ён падтрымліваў

актыўныя навуковыя сувязі са шматлікімі даследчыкамі, для

якіх выконваў разнастайныя даручэнні. Да іх ліку належаў

кіраўнік Народнай бібліятэкі імя Асалінскіх у Львове гісторык

Аўгуст Бялёўскі. Цесныя сувязі наладзіліся вясною 1857 года149, калі Бялёўскі прыязджаў у Пецярбург для вывучэння магчы-

масцей рукапіснага аддзела Імператарсай публічнай бібліятэкі.

Для яго Каліноўскі ў лютым 1859 года зрабіў выпісы разнастай-

145 Там жа, с. 248.

146 Там жа, с. 249.

147 Там жа.

148 Там жа.

149 Там жа, с. 248.

52

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

ных лістоў і дакументаў гетмана Жалкеўскага, якія ўвайшлі ў

1861 годзе ў выданне яго твораў, падрыхтаванае Бялёўскім.

У прадмове да кнігі асобна была адзначана дапамога Віктара

Каліноўскага, а ў яго бібліятэку трапіў адзін з экзэмпляраў вы-

дання. Сам Бялёўскі некалькі разоў звяртаўся па дапамогу да

Каліноўскага, напрыклад, лістом ад 18 красавіка, у адказ на

які 26 чэрвеня было адпраўлена 25 дакументаў, перапісаных

Віктарам. 5 лістапада ён адзначаў, што знайшоў “у некалькіх

рукапісах 36 новых дакументаў пра Жалкеўскага”150. 30 снеж-

ня 1859 года Бялёўскаму былі адпраўлены апошнія копіі сабра-

ных дакументаў пра вялікага гетмана.

Сам жа Віктар Каліноўскі на кароткі час зацікавіўся пошу-

кам інфармацыі пра Вінцэнта Кадлубка і прасіў аб дапамозе для

прафесара Кастамарава, які займаўся казацтвам. Каліноўскі

распытваў Бялёўскага пра вартасць львоўскіх бібліятэк у

асвятленні гісторыі казакоў, асабліва Налівайкі, і эпохі, што

папярэднічала выступленню Хмяльніцкага.

Кастамараў прыехаў у сталіцу вясной, па запрашэнні вы-

кладаць у Пецярбургскім універсітэце і, чакаючы пачатку пра-

цы, бавіў час у публічнай бібліятэцы, дзе пазнаёміўся з Віктарам

Каліноўскім. Пазней ён зазначаў: “Мне не здаралася ў жыцці

бачыць чалавека, які так аддана захапляўся археаграфіяй і

гісторыяй. Яго веды не ішлі далей Літвы і Польшчы, але за-

тое яго можна было назваць хадзячым каталогам самых дро-

бязных звестак пра мінулы побыт гэтых краёў. Чалавек гэты

вылучаўся вялікай дабрадушнасцю і бясконцай паслужлівасцю.

Помнікам знаёмства з ім астаўся ў мяне багаты збор выпісак

з указаннем на нумары і фарматы тых рукапісаў, з якіх яны

ўзяты. Родны брат яго папаўся пасля ў польскім мяцяжы як

адзін з важнейшых дзеячаў у Літоўскім краі і быў павешаны; мой жа прыяцель быў чалавек іншага гатунку: ён увесь жыў

мінулымі вякамі і амаль не цікавіўся сучаснымі падзеямі. Бу-

дучы знаёмы з гісторыяй сваёй бацькаўшчыны значна глыбей

тых верхаглядных патрыётаў, якія, не вывучаючы грунтоўна

мінулага, складалі сабе пра яго летуценныя вобразы, Каліноўскі

ў асяроддзі сваіх суайчыннікаў выклікаў нават незадавальнен-

не за тое, што смела прамаўляў рэчы, якія тагачасным польскім

патрыётам былі не даспадобы. Заўсёды ў зацяганым плашчы, 150 Там жа, с. 254.

53

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

харчуючыся нішчымнаю ядою ў нейкай польскай кухмістаршы, Каліноўскі мала клапаціўся пра свой жыццёвы камфорт і, мож-

на сказаць, ва ўсіх адносінах быў чалавек “не ад свету гэтага”151.

Магчыма нават, што праз М. Кастамарава браты Каліноўскія

былі знаёмыя з украінскім паэтам Тарасам Шаўчэнкам, які пас-

ля ссылкі ў 1858–1859 гадах жыў у Пецярбургу.

Віктар Каліноўскі быў таксама апантаным бібліяфілам, які

значную частку грошай, якія зарабляў на генеалагічных дасле-

даваннях шляхты, траціў на набыццё кніг, у чым яму актыўна

дапамагаў малодшы брат Канстанцін. У 1864 годзе ў Пецяр-

бургу быў складзены каталог сабраных Каліноўскім выданняў, які налічваў 230 адзінак152. Сярод іх толькі пяць кніг на рускай

мове, кшталту “О Западной России” (Магілёў, 1793) С. Богуша-

Сестранцэвіча, у якой праводзілася думка пра еднасць рускіх, беларусаў і ўкраінцаў. Астатнія ж выданні былі на лацінскай, старабеларускай, польскай, французскай і нямецкай мовах. Ся-

род іх былі як работы антычных аўтараў (Сенэка, Ціт Лукрэцый, Ціт Лівій, Карнэлій Непат), так і надрукаваныя ў XVI–XVIII стагоддзях у тыпаграфіях Гродна, Віцебска, Магілёва, Оршы, і асабліва шмат кніг, надрукаваных у Вільні і Полацку. Пера-

важная большасць выданняў прысвечана гісторыі Вялікага

Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, што сведчыць пра сфе-

ру зацікаўленасці Віктара Каліноўскага, пад уплывам якога

апынуўся і Канстанцін.

Перапісваючыся з львоўскім гісторыкам Бялёўскім, не

забыўся Віктар Каліноўскі і пра сябе, звяртаючыся па дапа-

могу ў зборы матэрыялаў для манаграфіі “Уманская разня”, пры-свечанай паўстанню ўкраінскіх сялян у 1768 годзе ў раё-

не горада Умань153: “Апрача звестак пра саму разню, мяне моц-

на цікавяць дакументы, якая даюць уяўленне пра тагачасны

151 Цыт. паводле: Кісялёў, Г. Героі і музы: гіст.-літ. нарысы / Г. Кісялёў. –

Мн., 1982. – С. 127.

152 “Каталог книг, оставшихся после блаженной памяти Виктора Кали-

новского в Петербурге” сёння захоўваецца ў аддзеле рукапісаў бібліятэкі імя

Асалінскіх у Вроцлаве. Шалькевич, В.Ф. Библиотека братьев Калиновских /

В.Ф. Шалькевич // Здабыткі: дакументальныя помнікі на Беларусі / Нац.

б-ка Беларусі; склад.: Л.Г. Кірухіна, Т.І. Рошчына. – Мн., 2004. – Вып. 6. –

С. 216–229.

153 “Уманская разня” або “Калііўшчына” адбылася ў час гайдамацкага

паўстання 1768 года на Украіне. Падставаю для яго паслужыла “дысідэнцкае

пытанне” (рэлігійны прыгнёт). У г. Умані было забіта каля 15 тысяч чала-

век (шляхта, уніяты, габрэі, а таксама каля 2 тысяч праваслаўных).

54

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

стан праваслаўнай царквы, асвету духавенства, яго залеж-

насць і г.д.”154.

Актыўна і “сумленна”155 Віктар Каліноўскі прапрацаваў

над выданнем на рускай мове “Уманскай разні” ўвесь 1859

год, спадзяваўся, што яна “паставіць мяне на ногі, даючы мне

значную суму рублёў”156 ва ўмовах тых прыкрых фінансавых

непрыемнасцяў, у якіх ён апынуўся, паколькі вымушаны быў

даглядаць трох іншых братоў, якія ў гэты час жылі ў Пецярбур-

гу. Апошняй сцэнай задуманай Віктарам Каліноўскім невялікай

манаграфіі павінны былі стаць звесткі пра галіцыйскую разню

1846 года, якая “магла б лічыцца апошняй сцэнай гэтай кры-

вавай, гэтак жа працяглай, як і разлютаванай драмы сіл, што

таранам б’юць у шляхецкія інстытуцыі”157. Падрыхтаванае да

друку навуковае выданне так і не ўбачыла свет. Далейшы лёс

рукапісу невядомы.

Віктар Каліноўскі таксама меў намер “рабіць беглы агляд

рукапісаў, што знаходзяцца ў Імператарскай публічнай

бібліятэцы ў Пецярбургу”158. Сэнс гэтай працы складаўся ў

стварэнні кароткіх бібліяграфічных апісаннях кожнага рукапісу

з пазначэннем яго зместу, разам з пералікам дакументаў, актаў, лістоў, калі дакумент не складае аднаго цэлага. Пры гэтым

Каліноўскі планаваў зрабіць націск на зусім невядомых творах:

“За пару гадоў працы ў бібліятэцы ўдалося мне адшукаць ча-

сам надзвычай важныя рэчы. Выпісваю для сябе, што мне зда-

ецца цікавым і невядомым”159. Але Каліноўскі не спяшаўся з іх

публікацыяй “у надзеі, што з часам пры бліжэйшым азнаямленні

з невядомымі мне дагэтуль рукапісамі мае зборы лепш укам-

плектуюцца і будуць складаць больш стройнае, упарадкаванае

цэлае”160. Каліноўскі нават падаў свой праект у рэдакцыю газеты

“Слова”161, заключыў з імі вуснае пагадненне аб супрацоўніцтве і

друкаванні на старонках выдання найбольш цікавых твораў. Не-

154 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 256.

155 Там жа, с. 256.

156 Там жа.

157 Там жа.

158 Там жа, с. 251.

159 Там жа, с. 252.

160 Там жа.

161 Газета выдавалася 14.01 – 5.03.1859 г. Іасафатам Агрызкам.

55

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

здарма Якуб Гейштар назваў Віктара162 разам з Э. Жалігоўскім163, У. Спасовічам і З. Серакоўскім актыўнымі супрацоўнікамі газе-

ты. Аднак гэтае перыядычнае выданне, не праіснаваўшы і трох

месяцаў, пасля 15 нумароў было забаронена ўладамі. У якасці ка-

рэктара і літаратурнага супрацоўніка ў гэтай газеце паспеў па-

працаваць і сябар Канстанціна Каліноўскага Эмануэль Юндзіл, досвед якога затым спатрэбіўся пры падрыхтоўцы “Мужыцкай

праўды”.

Да сваёй даследчыцкай дзейнасці Віктар прыцягваў малод-

шага брата, аб чым сведчыць яго зварот да дырэктара публічнай

бібліятэкі барона М. Корфа ад 6 снежня 1860 года. Гэта было

прашэнне аб прадастаўленні магчымасці Канстанціну працяг-

нуць яго справу па даследаванні старажытных рукапісаў пад

кіраўніцтвам малодшага бібліятэкара Іваноўскага, паколькі ён

сам атрымаў заданне на працу ў Маскоўскім галоўным архіве164.

Такая просьба, хутчэй за ўсё, была выклікана неабходнасцю

пошукаў крыніц для дысертацыі, якую ў гэты час дапісваў

Канстанцін Каліноўскі, рыхтуючы яе да абароны.

Удзел братоў Каліноўскіх у тайных

арганізацыях

Віктар Каліноўскі з пачатку свайго жыцця ў сталіцы

Расійскай Імперыі становіцца адным з лідараў студэнцкіх

таварыстваў, якія ў гэты час узнікаюць як грыбы пасля даж-

162 Гейштар не ўказвае імя, пазначаючы толькі прозвішча “Каліноўскі”.

Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. – Wilno, 1913. – Т. 1. – S. 79.

163 Жалігоўскі Эдвард-Вітольд (1816–1864) нарадзіўся ў вёсцы Мары-

ямпаль Вілейскага павета. У сваёй публіцыстычнай дзейнасці карыстаўся

псеўданімам Антон Сава. Навучаўся ў Дэрпцкім універсітэце, дзе стаў

лідарам студэнцкага кола. За ўдзел у таемных суполках, выкрытых па спра-

ве Канарскага, у 1839 годзе быў інтэрнаваны ў Дэрпце. Аўтар папулярнай

у 1840-я гады драмы “Іардан”. Праз некалькі гадоў вярнуўся ў Вільню. У

1851 годзе арыштаваны і высланы ў Петразаводск, затым у Арэнбург і Уфу.

Падчас ссылкі пасябраваў з украінскім паэтам Т. Шаўчэнкам. У 1858 го-

дзе перабраўся ў Пецярбург. Меў вялікі ўплыў на студэнцкую моладзь. У

1860 годзе выехаў у Заходнюю Еўропу. Памёр у Жэневе. 20 верасня 2009

года ў вёсцы Карэкаўцы Вілейскага раёна адкрыты памятны знак у гонар

сяброўства Жалігоўскага і Т. Шаўчэнкі.

164 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 260.

56

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

джу. У іх бяруць удзел жыхары шматэтнічнай Расійскай

Імперыі, у тым ліку і адзін з кіраўнікоў часопіса “Совре-

менник” Мікалай Гаўрылавіч Чарнышэўскі (1828–1889), і

Мікалай Аляксандравіч Дабралюбаў (1836–1861), які ў 1856

годзе заканчваў Галоўны педагагічны інстытут, размешчаны

ў адным будынку з Пецярбургскім універсітэтам, дзе вучыўся

Канстанцін Каліноўскі.

Нягледзячы на тое, што першакурснікаў у такія аб’яднанні

дапускалі надзвычай рэдка, менавіта Віктар пасадзейнічаў

далучэнню да іх свайго брата Канстанціна. Не апошняя яго

роля і ў тым, што Канстанцін увайшоў у зямляцтва студэнтаў

з былой Рэчы Паспалітай “Огул” і нават быў абраны яго

бібліятэкарам, фактычна – кіраўніком. Згодна паказанням

удзельніка аб’яднання Вітольда Гажыча165, “бібліятэкар

карыстаўся асаблівай павагай таварыства і лічыўся як бы ста-

рэйшай асобай, на сходках меў права канчаткова вырашаць

справы”166. Усяго гэтая арганізацыя аб’ядноўвала каля 500

сяброў-студэнтаў, якія за карыстанне таварыскай бібліятэкай

плацілі па 40 капеек штомесячна167. Чытальня ж была мес-

цам збору кіраўніцтва “Агулу”, да якога належылі, акрамя

Каліноўскага, Эдмунд Вярыга, Ігнат Здановіч, Фелікс Зянковіч, Эмануэль Юндзіл, Іосіф Ямант168.

У ліпені 1856 года ў Пецярбург пасля васьмі гадоў ссылкі

прыязджае Зыгмунт Серакоўскі. Радыкальна змяніўшы свае

165 Гажыч Вітольд Георгіевіч (каля 1843–1864) – праваслаўны шляхціч

Брэсцкага павета. Вольны слухач Пецярбургскага ўніверсітэта, паспеў па-

вучыцца і ў Парыжы. Падчас паўстання ў 1863 годзе грамадзянскі начальнік

Лідскага павета. Арыштаваны ў жніўні 1863 года. Сасланы на катаргу ў

Сібір, па дарозе захварэў на тыф і памёр.

166 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 167.

167 Такая лічба прысутнічае ва ўспамінах В. Гажыча: Kieniewicz, S.

Powstanie styczniowe / S. Kieniewicz. – Warszawa, 2009. – S. 39. Але згодна

падлікам В. Шалькевіча, гэтая лічба завышаная ў два разы: “У 1856 годзе

ў С.-Пецярбургскім універсітэце, як мы адзначылі, навучалася на ўсіх фа-

культэтах толькі 478 студэнтаў, у 1861 годзе – 1286. Калі ўлічыць, што чле-

ны “Огула” складалаі прыкладна пятую частку, то нават у 1861 годзе, калі

В. Гажыч прыехаў у Пецярбург, іх не магло быць больш 257 чалавек”. Шаль-

кевич, В.Ф. Кастусь Калиновский. Страницы биографии / В.Ф. Шалькевич. –

Мн.: Университетское, 1988. – С. 79.

168 Шалькевич, В.Ф. Кастусь Калиновский: Страницы биографии /

В.Ф. Шалькевич. – Мн.: Университетское, 1988. – С. 80.

57

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

першапачатковыя погляды ў адносінах “усходніх братоў”169, ён

восенню 1857 года арганізоўвае ў акадэміі Генеральнага шта-

ба таемнае кола з ліку афіцэраў. Яно ўвайшло ў гісторыю як гур-

ток Серакоўскага-Дамброўскага, паколькі на чале яго пасля за-

вяршэння Серакоўскім навучання ў 1859–1861 гадах знаходзіўся

Яраслаў Дамброўскі.

Паступова да аб’яднання далучыліся навучэнцы і афіцэры з

іншых вайсковых навучальных устаноў сталіцы. Усяго высвет-

лена 145 прозвішчаў удзельнікаў арганізацыі, з якіх у 109 вы-

падках вызначана іх месца нараджэння: 9 з Каралеўства Поль-

скага, 16 з паўднёва-заходніх і 58 з паўночна-заходніх губерняў

Расійскай Імперыі, 26 з іншых яе частак. Веравызнанне вызначана

ў адносінах 116 удзельнікаў, з якіх 72 католікі, 40 праваслаўныя, і 4 пратэстанты170. У дзейнасць гуртка на чале з Серакоўскім былі

заангажаваны таксама афіцэры сталічнага гарнізону, з улікам

якіх колькасць таварыства дасягала каля 400 чалавек171.

У асноўным гэта былі маладыя амбіцыёзныя штабныя

вайскоўцы, якія бліжэйшым часам спадзяваліся заняць ключа-

выя пасты ў ваеннай структуры імперыі, перш за ўсё на землях

колішняй Рэчы Паспалітай. Выключэнне складалі толькі трое

студэнтаў, якім дазвалялася прысутнічаць на сходах гуртка. У іх

лік уваходзіў Канстанцін Каліноўскі172, для якога, дзякуючы бра-

ту Віктару, “правай руцэ”173 Серакоўскага, былі адчынены дзве-

ры ў любыя таемныя таварыствы Пецярбурга.

169 У лісце да Уладзіміра Спасовіча Серакоўскі пісаў 9 верасня 1852 года:

“Мы адродзімся. Бачыш, аб адным мару, з’яўляюся заўсёды вашым братам, але змяніліся станоўча мае паняцці пра шматлікія рэчы з 1848 года.

Ведаеш, што ва ўніверсітэце быў заўсёды праціўнікам адносін з усходнімі

братамі, цяпер, менавіта пасля выпадкаў 2 снежня, стаю на тым меркаванні, што трэба канчаткова злучыцца з імі.

Мы адродзімся разам з усходнімі братамі. Фалангі падтрымае Македонія.

Грэкі павінны духам апанаваць фалангі, і таму верыш, што перад 2 снежня

хацеў быць у Парыжы. Цяпер на свеце бачу для сябе толькі два месцы, у Нью-

Ёрку, альбо Пецярбурзе. Распавядаю гэта для таго, што хачу казаць усестарон-

не, а аднак калі б меў выбар, можа б абраў Пецярбург…”. Паводле: Kieniewicz, S.

Powstanie styczniowe / S. Kieniewicz. – Warszawa, 2009. – S. 44.

170 Kieniewicz, S. Powstanie styczniowe / S. Kieniewicz. – Warszawa, 2009. –

S. 46.171 Там жа.

172 Аб гэтым сведчыў кіраўнік Навагрудскага паўстанцкага атрада

Вітольд Міладоўскі ў сваіх паказаннях. Kordowicz, W. Konstanty Kalinowski /

W. Kordowicz. – Warszawa, 1955. – S. 67.

173 Kordowicz, W. Konstanty Kalinowski / W. Kordowicz. – Warszawa, 1955. –

S. 62.58

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

Да старэйшага з Каліноўскіх Серакоўскі і Агрызка174

накіроўвалі адабраных імі студэнтаў, якіх неабходна было

пад-рыхтаваць для далучэння да таемных таварыстваў. Фак-

тычна Віктар займаўся іх псіхалагічнай апрацоўкай, правод-

зячы з імі размовы і падбіраючы для іх адпаведную літаратуру, нават з ліку забароненых твораў, якія “здымаліся з сакрэт-

ных паліц публічнай бібліятэкі”175. Паколькі сам Каліноўскі

не меў допуску да такой літаратуры, ён карыстаўся дапамагай

біблятэкара Іваноўскага, што ў далейшым паслужыла падста-

вай для яго звальнення. Затым прэтэндэнты на ўступленне ў

арганізацыю накіроўваліся на літаратурныя вечары, на якіх

падчас дыскусій праходзіў канчатковы адбор і сарціроўка ў

адпаведнасці з асабістымі здольнасцямі неафіта176. Прычым для

Віктара месца нараджэння або сацыяльнае паходжанне прэтэн-

дэнта ігралі далёка не вырашальную ролю. Напрыклад, адным

з тых, хто дзякуючы старэйшаму Каліноўскаму ўвайшоў у та-

емныя аб’яднанні, быў сын купца-мільянера Мікалай Ісакавіч

Уцін (1841–1883)177, адзін з кіраўнікоў рускай арганізацыі “Зям-

ля і воля”.

Вядомасць Віктара Каліноўскага пайшла далёка за межы

174 Агрызка Іасафат (1826–1890) нарадзіўся ў Лепельскім павеце

Віцебскай губерні. Пасля заканчэння ў 1844 годзе Мінскай губернскай

гімназіі паступіў на юрыдычны факультэт Пецярбургскага ўніверсітэта, які скончыў у 1849 годзе. З 1850 года пачаў працу ў Міністэрстве фінансаў у

Кадыфікацыйнай камісіі Царства Польскага, дзе зрабіў выдатную кар’еру.

У 1859 годзе заснаваў друкарню, у якой выдаваў польскамоўную газету

“Słowo”, тут жа з’явіўся на свет першы збор твораў яго сябра – М. Дабралю-

бава. Таксама сябраваў з М. Чарнышэўскім. У паўстанні 1863–1864 гадоў

быў камісарам Нацыянальнага ўрада ў Санкт-Пецярбургу. Арыштаваны

14 лістапада 1864 года, асуджаны да смяротнага пакарання, замененага

20-гадовай катаргай у Сібіры. Вызвалены ў 1877 годзе, але без дазволу вяр-

нуцца на радзіму. Памёр 30 сакавіка 1890 года ў Іркуцку.

175 Шалькевич, В.Ф. Кастусь Каліноўскі / В.Ф. Шалькевіч. – Мн.: Газ.

“Голас Радзімы”, 1985. – С. 119.

176 Менавіта на такую функцыю Віктара Каліноўскага спасылаец-

ца паўстанец Віктар-Казімір Баляслававіч Арэнт (1843–1929), удзельнік

Парыжскай камуны 1871 года. Кісялёў, Г. Героі і музы: гіст.-літ. нарысы /

Г. Кісялёў. – Мн., 1982. – С. 124.

177 У далейшым адзін з кіраўнікоў масавых студэнцкіх хваляванняў

восенню 1861 года і лідараў у 1862–1863 гг. арганізацыі “Зямля і воля”, вы-

мушаны эміграваць, завочна асуджаны ў лістападзе 1865 года да смярот-

нага пакарання, удзельнік Першага Інтэрнацыянала і сябар К. Маркса. У

канцы жыцця атрымаў памілаванне ад Аляксандра ІІ і вярнуўся ў Расію.

59

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

сталіцы і дайшла да радзімы. Гэтаму садзейнічала і яго пра-

ца па генеалагічным росшуку для разнастайных шляхецкіх і

магнацкіх родаў, якая дазвалялі яму часам зарабляць вельмі до-

брыя грошы178.

Віктара Каліноўскага называлі “другім Томашам За-

нам”, які марыў пра стварэнне арганізацыі кшталту віленскіх

прамяністых, ці філарэтаў, для чаго “бярэ пад сваю няпрошаную

пратэкцыю маладых студэнтаў, уцягвае іх у сваё таварыства”179.

Менавіта на гэта наракаў 18-гадоваму сыну Ігнату выклад-

чык Віленскага дваранскага інстытута Аляксандр Здановіч

у жніўні 1858 года, пабачыўшы ў адным з лістоў прозвішча

Каліноўскага: “Калі гэта той жа самы васпан, дык здзіўляюся і

не разумею, як ты мог забыць пра тое, пра што цябе болей за ўсё

прасілі, – каб ніякіх сувязей і знаёмстваў з падобнымі асобамі

не заводзіў – хаця б яны мелі самыя высакародныя прынцы-

пы, самыя лепшыя пачуцці, усё ж такі гэта вар’яты і вядуць мо-

ладзь на пагібель. Заклінаю ў такім выпадку цябе, каб спыніў

з ім знаёмства, калі ўжо яно пачалося, а калі яшчэ не, асцера-

гайся яго, як агню, як маравой заразы. Інакш мы ніколі не буд-

зем спакойныя”180.

А турбавацца было чаму: Ігнат Здановіч пасябраваў з малод-

шым братам Віктара – Канстанцінам, “які пораху не выдумае і

з’яўляецца, як кажуць, добрым хлопцам”181. Менавіта Канстанцін

дапамог Ігнату Здановічу і яго сябру Дашкевічу знайсці кватэ-

ру для жыцця падчас паступлення ва ўніверсітэт.

Нягледзячы на словы бацькі, Здановіч у хуткім часе зрабіўся

адным з паплечнікаў Канстанціна Каліноўскага, вакол яко-

га ў 1857–1858 гадах склалася ўласнае кола. Да яго належалі

Эдмунд Вярыга, Вітальд Гажыч, Фелікс Зянковіч, Яўстафій

Чарноўскі, Эмануэль Юндзіл, Іосіф Ямант. Адным з леп-

шых сяброў Канстанціна Каліноўскага быў залаты медаліст

Слуцкай гімназіі, студэнт фізіка-матэматычнага факультэ-

178 Так супрацоўнік Віленскай камісіі па палітычных справах Гагель

паведаляў, што “за выпіскі для князя Агінскага ён атрымаў 300 рублёў”. Го-

гель, Н.В. Иосафат Огрызко и Петербургский революционный ржонд в деле

последнего мятежа / Н.В. Гогель. – 2-е изд. – Вильна, 1867. – С. 66.

179 Цыт. паводле: Кісялёў, Г. Героі і музы: гіст.-літ. нарысы / Г. Кісялёў. –

Мн., 1982. –С. 125.

180 Там жа.

181 Там жа, с. 126.

60

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

та Фелікс Вільчкоўскі, які ў верасні 1859 года перавёўся ў

Кіеўскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра, для чаго пры дапа-

мозе Канстанціна атрымаў пасведчанне ад Пецярбургскага

ўніверсітэта182.

Каліноўскі быў добра знаёмы з будучымі кіраўнікамі

варшаўскага паўстанцкага ўрада, якія ў адзін час з ім навучаліся

ў Пецярбургскім універсітэце: Стэфанам Баброўскім, Оскарам

Авейдэ. Пазнаёміўся ён і з лідарамі “Зямлі і волі” Мікалаем

Уціным і Лангінам Фёдаравічам Панцялеевым. У Пецярбур-

гу Канстанцін таксама сустрэўся з інжынерам шляхоў зносін

Уладзіславам Малахоўскім і служачым чыгункі Ільдэфонсам

Мілевічам, якія сталі яго блізкімі сябрамі, і нават з бацькам

Фелікса Дзяржынскага Эдмундам, які навучаўся ва ўніверсітэце

ў 1858–1862 гадах на фізіка-матэматычным факультэце, а ў 1863

годзе наведаўся ў госці да Ігната Здановіча ў Вільню.

Акрамя таго, у адзін час з Каліноўскім у Пецярбургскім

універсітэце вучыліся студэнты гісторыка-філалагічнага фа-

культэта Дзмітрый Пісараў, будучы вядомы рускі публіцыст, і Усевалад Крастоўскі, які ў сваёй дылогіі “Кровавый Пуф”

галоўным антаганістычным героем адлюстраваў менавіта

Канстанціна Каліноўскага183.

Дапамога ад універсітэта

На працягу 1858 года Канстанцін Каліноўскі вымушаны

быў думаць зусім не пра салонныя сустрэчы таемных студэнцкіх

арганізацый і нават не пра навучанне, а пра самую элементар-

ную патрэбу знайсці сродкі для існавання ў Пецярбургу. Нягле-

дзячы на рэкамендацыі з боку ўдзельнікаў таемных сустрэч “як

182 Каліноўскі 17 верасня 1859 года звярнуўся на імя рэктара ўніверсітэта

Пятра Аляксандравіча Плятнёва з прашэннем выдаць для Вільчкоўскага, які паступіў ва ўніверсітэт у 1857 годзе, пасведчанне з пазначэннем “якіх

прадметаў ён слухаў і якія адзнакі атрымаў на працягу двух гадоў, для вы-

значэння на якім курсе можа слухаць лекцыі”. 25 верасня пасведчанне было

накіравана ў Кіеў. Вільчкоўскі з’яўляўся адным з актыўных удзельнікаў

падрыхтоўкі паўстання на Украіне. Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Тво-

ры, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва –

Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 83.

183 Першы раман сваёй дылогіі пад назваю “Панургово стадо” (1869) Крастоўскі пісаў у Свіслачы побач з бацькоўскім маёнткам Каліноўскіх у

Якушоўцы, дзе служыў афіцэрам у кавалерыйскім палку.

61

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

добры выкладчык урокаў”184, у тым ліку і для рускай моладзі, нерэгулярных падпрацовак не хапала. Таму 1 сакавіка 1858

года Каліноўскі, які вучыўся на 2-м курсе, звярнуўся да рэкта-

ра Пецярбургскага ўніверсітэта з прашэннем аб прызначэнні

яму стыпендыі ці выдачы аднаразовай дапамогі. Пры гэтым у

дакуменце ён адно са слоў напісаў з характэрным акцэнтам185.

Інспектар універсітэта А.І. Фіцтум фон Экстэдт пасля вывучэн-

ня матэрыялаў адзначыў, што “Каліноўскі сапраўды жыве ў

вялікай нястачы”, у сувязі з чым яму з дазволу тагачаснага па-

пячыцеля Пецярбургскай навучальнай акругі Р.А. Шчарбатава

было выдадзена 15 рублёў186.

З-за недахопу сродкаў для існавання і патрэбы іх зарабляць

у Каліноўскага зусім няшмат часу заставалася на навучан-

не. Наступствам сталі нізкія адзнакі па выніках экзаменаў за

другі курс: па дзяржаўным праве, знешняй гісторыі расійскага

заканадаўства, сістэме жывёльнага царства – тройкі, па стара-

жытнай гісторыі і расійскай гісторыі – чатыры. Толькі пры зда-

чы пераходных экзаменаў на трэці курс адзнакі Каліноўскага

палепшыліся: па тэхналогіі, батаніцы, рускай гісторыі ён меў

ужо пяцёркі, па грамадзянскіх законах і псіхалогіі – чатыры. Па

гісторыі Сярэдніх вякоў і, што даволі дзіўна, па земляробстве ён

меў толькі тры.

Вылучанай універсітэтам дапамогі хапіла ненадоўга, і, каб

вырашыць сітуацыю, ужо з’яўляючыся студэнтам 3-га курса, Канстанцін 28 жніўня зноў звярнуўся да рэктара з прашэннем

аб прызначэнні стыпендыі: “Пазбаўлены ўсіх сродкаў утры-

мання, я вымушаны ўвесь вольны час затрачваць на іх набыц-

цё і таму не магу з сапраўднай карысцю займацца навукаю”187.

Каліноўскі падкрэсліваў, што стыпендыя “даставіць мне маг-

184 Гогель, Н.В. Иосафат Огрызко и Петербургский революционный

ржонд в деле последнего мятежа / Н.В. Гогель. – 2-е изд. – Вильна, 1867. –

С. 66.185 “потеравъ” замест “потерявъ”. Каліноўскі, К. За нашую воль-

насць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент.

Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 317.

186 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 108.

187 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 81.

62

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

чымасць цалкам аддацца вучоным заняткам і рабіць поспехі на

абранай мною ніве”188.

23 кастрычніка яго просьба была разгледжана і выраша-

на станоўча, і пачынаючы з верасня яму была прызначана сты-

пендыя на год у памеры 7 рублёў на месяц. І нават пры гэтым

12 снежня Каліноўскі зноў вымушаны быў звяртацца па дапа-

могу да ўніверсітэта, напісаўшы слова “семъ” на беларускі лад:

“Акрамя стыпендыі гэтай не маючы сродкаў, я знаходжуся не ў

стане задаволіць самым неад’емным умовам для прыстойнага

падтрымання жыцця як адзінай магчымасці заняцца з карыс-

цю абранымі мною навукамі, таму гонар маю пакорліва прасіць

Ваша правасхадзіцельства забяспечыць мяне адзіначасовай да-

памогай, калі гэта згодна з правіламі ўніверсітэта”189.

У студзені 1859 года ад новага папячыцеля Пецярбургскай

навучальнай акругі І.Д. Дзялянава Каліноўскаму было выдатка-

вана яшчэ 10 рублёў. Цяжкае матэрыяльнае становішча супра-

ваджала Канстанціна праз увесь час яго навучання. У сакавіку

1859 года па яго просьбе ўніверсітэт выплаціў яму адначасова

стыпендыю за красавік, май і чэрвень, што складала разам 21 ру-

бель. У ліпені ён зноў паспрабаваў атрымаць дапамогу, але з-за

таго, што яшчэ не здаў экзамен, грошай яму не выдалі.

У дадатак увесь час навучання ва ўніверсітэце Канстанціна

Каліноўскага суправаджалі прыступы цяжкай нервовай хва-

робы, “падобнай падучцы”190. Старажытныя грэкі і рымля-

не называлі яе “боскай хваробаю”. Падучкай, або эпілепсіяй, хварэлі Гай Юлій Цэзар, Напалеон, Байран, Дастаеўскі, Ван

Гог. Падставы яе ўзнікнення да сённяшняга часу пакідаюць

пытанні, аднак вядома, што яна можа карэнным чынам уплы-

ваць на працэсы мыслення чалавека, успрымання ім рэчаіснасці.

Чым была выклікана гэтая хвароба ў Каліноўскага? Відавочна, што яна звязана з пецярбургскім перыядам яго жыцця, паколькі

ні раней, ні пазней узгадак пра яе ў дачыненні Каліноўскага

не маецца? Верагодна, цяжкія пабытовыя ўмовы, праблемы

псіхалагічнага характару, звязаныя фактычна з разрывам

адносін з сям’ёю і назіраннем развіцця сухотаў у брата Віктара

рабілі сваю справу.

Наведванне шматлікіх знаёмых дактароў, звязаных з рэ-

188 Там жа.

189 Там жа.

190 Там жа, с. 83.

63

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

валюцыйнай арганізацыяй, было беспаспяховым. Нарэшце, Каліноўскаму ўдалося патрапіць на прыём да вядомага пецяр-

бургскага медыка Мікалая Фёдаравіча Здэкаўэра191, парады яко-

га пачалі дапамагаць. Аднак выкананне ўсіх іх было немагчы-

мым, паколькі для гэтага патрэбныя былі фінансавыя сродкі.

У Каліноўскага працягвалі здарацца прыпадкі, асабліва моц-

ны з іх адбыўся 5 кастрычніка 1859 года. У сувязі з гэтым ён

14 кастрычніка звярнуўся да рэктара з просьбай аб дапамозе.

Стан Каліноўскага быў настолькі цяжкі, што ён здолеў толькі

падпісаць прашэнне. Астатні тэкст напісаны не яго рукой. У

адрозненне ад іншых лістоў аб дапамозе на імя рэктара, у гэтым

упершыню пазначана дакладная сума – 30 рублёў, якія, хутчэй

за ўсё, патрэбны былі на аплату паслуг медыка. На наступны

ж дзень папера пры пасрэдніцтве Фіцтума фон Экстэдта была

дастаўлена папячыцелю і ўжо 24 кастрычніка быў атрыманы

дазвол выдаткаваць Каліноўскаму такія неабходныя яму гро-

шы. На іх была знята кватэра на Неўскім праспекце, галоўнай

вуліцы Імперыі, у доме № 21 купца Красільнікава насупраць па-

будаванага Растрэлі Строганаўскага палаца. Сёння на гэтым

месцы знаходзіцца знакаміты дом Мертэнса, узведзены ў 1911–

1912 гадах з маналітным жалезабетонным каркасам.

5 студзеня 1860 года Каліноўскі, які быў ужо студэнтам 4 кур-

са, чарговы раз просіць грашовай дапамогі ў універсітэта і чарго-

вы раз яе атрымлівае: у лютым яму было выдзелена 10 рублёў.

У гэты час разам з Віктарам і Канстанцінам у Пецярбургу

жылі яшчэ два іх браты. Імі маглі быць стрыечныя браты – сыны

дзядзькі Юрыя Сцяпанавіча Каліноўскага, напрыклад, Іван

Юр’евіч Каліноўскі, які вясной 1863 года скончыў Пецярбургскую

медыка-хірургічную акадэмію, але замест ад’езду ў Стаўрапаль

у якасці палкавога лекара выправіўся на родную Гродзеншчы-

ну, каб далучыцца да паўстанцаў192.

191 Здэкауэр Мікалай Фёдаравіч (1815–1897) з 1848 па 1860 год заведаваў

у Пецярбургу дыягнастычнай клінікай. Аўтар шматлікіх медыцынскіх

даследаванняў, заснавальнік у 1878 годзе Рускага таварыства аховы на-

роднага здароўя.

192 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 392.

64

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

Апошнія месяцы студэнцтва

Канстанціна Каліноўскага

У ліпені 1860 года Канстанцін Каліноўскі скончыў IV курс

юрыдычнага факультэта разраду камеральных навук і

вырашыў уладкавацца на працу ў якую-небудзь вайскова-

навучальную ўстанову. Паколькі ён яшчэ не абараніў дысер-

тацыю на ступень кандыдата, то не быў яшчэ зацверджаны ў

гэтай ступені. Таму Канстанцін звярнуўся за пасведчаннем аб

заканчэнні курса навук, які і атрымаў 28 ліпеня193. Прычым, у

адрозненне ад папярэдніх курсаў, ён меў адзнаку “выдатна” па

ўсіх асноўных прадметах (дзяржаўнае права Расійскай імперыі, дзяржаўнае права еўрапейскіх дзяржаў, законы дзяржаўнага

добраўпарадкавання і добрапрыстойнасці, законы аб фінансах, палітычная эканомія, статыстыка, тэхналогія і сельская гаспа-

дарка).

Каліноўскі шукае магчымасць працаўладкавацца і адна-

часова займаецца напісаннем дысертацыі, нават назва якой

да гэтага часу застаецца невядомай. Якія пытанні турбавалі

яго ў гэты час? Ён актыўна чытае, у тым ліку і часопіс “Со-

временник”, у дадатку да якога “Современное обозрение”

20 верасня 1860 года з’явіўся артыкул Мікалая Дабралюбава.

Рускі пісьменнік у ім наракаў на цяжкае становішча беларуса, які “нават пазбавіўся ўжывання чалавечых здольнасцей”194.

Дабралюбаў таксама адзначаў, што “ва ўсялякім выпадку пы-

танне аб характарыстыцы беларусаў павінна хутка быць па-

193 Цалкам дакумент прыводзіцца ў: Кісялёў, Г. Дыплом змагара /

Г. Кісялёў // Героі і музы: Гіст.-літ. нарысы. – Мн.: Маст. літ., 1982. – С. 133.

194 “Што ж датычыць да агульнапрынятых плётак, то ў іх вялікарускі

селянін відавочна адлучаўся нават ад маларускіх і беларускіх сваіх сабратоў.

Адносна беларускага селяніна справа даўно вырашаная: [забіты] канчатко-

ва, так што нават пазбавіўся ўжывання чалавечых здольнасцяў. Не веда-

ем, у якой ступені лжыва гэта меркаванне, таму што не вывучалі адмысло-

ва беларускага краю; але паверыць яму, зразумела, не можам. [Цэлы край

дык вось узялі, ды і забілі, – як бы не так! Гэта гэтак жа, як італьянцаў забілі, паслабілі, пазбавілі любові да радзімы і да волі! Паглядзіце ж зараз на іх.

Ва ўсякім разе пытанне пра характарыстыку беларусаў павінна хутка быць

растлумачана працамі мясцовых пісьменнікаў.] Паглядзім, што яшчэ ска-

жуць самі беларусы. Дарэчы, мы ўжо чулі, што з будучага года прымерка-

вана выданне “Беларускага весніка”, рэдакцыю якога прымае на сябе нехта

г. Акрэйц, чалавек, на стараннасць і высакароднасць кірунку якога можна

спадзявацца”. Добролюбов, Н. Черты для характеристики русского просто-

народья / Н. Добролюбов / Современник. – сентябрь 1860. – № 9. – С. 31.

65

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

тлумачана працамі мясцовых пісьменнікаў”195. Магчыма, гэты

заклік мог за жывое зачапіць і Каліноўскага, і іншых студэнтаў

з Паўночна-Заходняга краю імперыі, і быў адной з гарачых тэм

падчас таемных сустрэч.

13 снежня пецярбургская паліцыя ўстанавіла нагляд за

кватэрай сяброў Каліноўскага – Э. Юндзіла і Э. Вярыгі па

Ліцейным праспекце, 13, дзе збіраліся студэнты Пецярбург-

скага ўніверсітэта і медыка-хірургічнай акадэміі. Канстанцін

застаўся па-за ўвагай жандараў, займаючыся напісаннем

дысертацыі.

Нарэшце 21 студзеня 1861 года Каліноўскі пасля здачы

іспытаў і абароны дысертацыі быў зацверджаны ў вучонай

ступені кандыдата.

Да гэтага часу розныя студэнцкія таварыствы, якія складаліся

з ураджэнцаў зямель былой Рэчы Паспалітай, былі аб’яднаны ў

тры накірункі (“партыі”): “белыя”, “умераныя” і “чырвоныя”.

Да “белых” належалі, у пераважнай большасці, заможныя сту-

дэнты з Царства Польскага, якія выступалі за атрыманне ведаў

па спецыяльных навуках, неабходных у грамадскім жыцці, і

далейшае іх выкарыстанне на карысць краю. За згоду прыняць

зацверджаныя расійскім урадам новыя ўніверсітэцкія правілы, запісаныя ў студэнцкіх заліковых кніжках (матрыкулах), гэтых

студэнтаў абразліва сталі называць матрыкулістамі196. “Умера-

ныя”, не адмаўляючы рэвалюцыю, лічылі яе крайняй мерай і

разлічвалі на з’яўленне ў імперыі зручнага моманту, сугучна-

га з агульнаеўрапейскімі падзеямі, якім можна будзе скары-

стацца праз дэманстрацыі і маніфестацыі, каб узняць пытан-

не пра самастойнасць Рэчы Паспалітай. Партыя “чырвоных”, прадстаўнікі якой называлі сябе “лібераламі і рэвалюцыянерамі, адрознівалася тым, што члены яе хадзілі ў падраных сурдутах

і ботах, а замест гальштукаў на шыі насілі рушнікі. Гэтая пар-

тыя складала большасць грамадства, і да яе належалі студэнты

Стэткевіч, Чарноцкі і многія іншыя, асабліва ж рэзка выступаў

Каліноўскі”197. “Чырвоныя” сімпатызавалі рускім лібералам, абіралі працу сельскімі пісарчукамі і накіроўвалі сваю дзей-

насць на ажыццяўленне “кулачнай” рэвалюцыі як сацыяль-

195 Там жа.

196 Паводле: Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы /

К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі

кнігазбор”, 1999. – С. 167.

197 З паказанняў В. Гажыча. Там жа, с. 168.

66

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

нага перавароту для карысці сялян “не ў імя нацыянальнасці, а для паляпшэння іх быту”198.

8 лютага ў Пецярбургскім універсітэце адбываецца дэман-

страцыя студэнтаў у сувязі з адменай прамовы М. Кастамарава.

Ці ўдзельнічаў у гэтай падзеі Каліноўскі, на жаль, звестак не ма-

ецца. Паколькі ён быў у ліку найбольш актыўных праціўнікаў

увядзення новых універсітэцкіх правіл, якія парушалі раней-

шыя ўніверсітэцкія свабоды, – гэта магчыма.

14 лютага К. Каліноўскі разлічваецца з універсітэцкай

бібліятэкай і інспектарам, аб чым атрымаў даведку, а 17 лю-

тага яму быў выдадзены дыплом за № 361 аб заканчэнні

ўніверсітэта за подпісам рэктара Пятра Аляксандравіча Плят-

нёва. Канстанціну Каліноўскаму надаваўся чын дзясятага класа

і права лічыцца ў першым разрадзе чыноўнікам на цывільнай

службе, а пры паступленні на вайсковую службу права на

ўзвядзенне ў афіцэры пасля выслугі трох месяцаў ва унтэр-

афіцэрскім званні199. Арыгінал дыплома каштаваў 6 рублёў. Ця-

пер для Каліноўскага адкрываліся вялікія перспектывы, маг-

чымасць нарэшце пачаць новую старонку свайго жыцця.

У гэты час у сталіцы імперыі распаўсюджваюцца чуткі пра

расстрэл дэманстрацыі 15 лютага ў Варшаве, у выніку чаго былі

забіты 5 чалавек. А 19 лютага імператар Аляксандр ІІ падпісаў

маніфест аб адмене прыгоннага права.

Фарміраванне светапогляду

Канстанціна Каліноўскага ў час

навучання ў Пецярбургскім універсітэце

Асабісты жыццёвы досвед Канстанціна Каліноўскага

прадвызначыў яго зварот да сацыяльнай тэматыкі, якую ён

шматразова ўздымаў падчас таемных абмеркаванняў. У выніку

за ім замацаваліся такія характарыстыкі, як “хлапаман”200, 198 В. Гажыч у сваіх паказаннях у 1863 годзе адзначаў: “У далейшым

многія з гэтай партыі вызначыліся на пасаду сельскіх пісарчукоў для таго, каб, засноўваючы свае надзеі на сацыяльным перавароце, мець непасрэдны

ўплыў на сялян, заахвочваючы іх да рэвалюцыі не ў імя нацыянальнасці, а для паляпшэння іх побыту”. Там жа, с. 168.

199 Кісялёў, Г. Дыплом змагара / Г. Кісялёў // Героі і музы: Гіст.-літ. на-

рысы. – Мн.: Маст. літ., 1982. – С. 132–135.

200 Революционный подъем 1861–1862 гг. в Литве и Белоруссии. –

М., 1964. – С. 209.

67

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

“мужык” (chłop)201, “якабінец”202, “дэмакрат”203, выкліканыя не

толькі яго ўласнымі поглядамі, але і абмежаванасцю шляхецка-

га выхавання яго апанентаў, закамплексаваных бацькоўскімі

марамі аб аднаўленні Рэчы Паспалітай у форме, якая ўжо не

адпавядала новым выклікам часу.

Чым відавочней гэта станавілася для Каліноўскага, тым

радыкальней гучалі яго выказванні на фоне немагчымасці

дастукацца да тых, хто не быў падрыхтаваны да дасягнення

мэты любымі сродкамі. Адсюль вытокі яго ідэі аб патрэбе ства-

рэння арганізацыі з ліку найбольш энергічных і здольных вя-

сковых жыхароў – сялян і дробнай шляхты204. Менавіта на не-

дахоп падобнай “Арганізацыі” як адзінай рэчы, якая бракуе

“Дэмакратыі” для яе перамогі ў Еўропе, звярталі ўвагу най-

больш радыкальныя прадстаўнікі сацыялістычных поглядаў

сярэдзіны ХІХ стагоддзя205.

У той час, як шляхецкая моладзь з тэрыторыі Рэчы

Паспалітай удзельнічала ў абмеркаваннях аб пошуку шляхоў

яе незалежнасці, звязваючы гэта з вырашэннем так званага

“польскага пытання”, Канстанцін Каліноўскі ўздымаў на пер-

шы план “сялянскае пытанне”, што, у сваю чаргу, разгляда-

лася ім як асноўны спосаб дасягнення незалежнасці радзімы.

Каліноўскі злучаў два гэтыя пытанні ў адно, але ў выніку

атрымаў падтрымку толькі невялікай суполкі студэнтаў ды

афіцэраў, каб урэшце быць абвінавачаным як “на словах кры-

201 Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. 2 t. – Wilno, 1913. –

T. 1. – S. 220.

202 Драницын, С.Н. Польское восстание 1863 года и его классовая сущ-

ность / С.Н. Драницын. – Л., 1937. – С. 207.

203 Там жа, с. 177.

204 Ратч, В.Ф. Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной

России / В.Ф. Ратч. – Вильно, 1867. – Т. 1. – С. 183: “Ён заяўляў, што пакажа

з дробнай шляхты і з сялян на здольныя асобы, якія здолеюць паноў пры-

няць у рукі…; Ён жадаў прыцягнуць да сябе народ, далёка выйшаўшы з

межаў надзелаў, аддаць усю зямлю сялянам, і з асяроддзя сялян абраць асо-

бы для выканання свайго плану”.

205 На гэтую важнейшую праблему звяртаў увагу Цэнтральны камітэт

еўрапейскай дэмакратыі ў звароце ад 22 ліпеня 1850 года “Да народаў”, падпісаным французам Аляксандрам Ледру-Раленам, італьянцам Джу-

зэпэ Мадзіні, немцам Арнольдам Ругэ і палякам Войцехам Дарашам. Do Ludów / Co przed nami? – Paryż, 1850. – S. 11: “Не хапае Дэмакратыі адной

толькі рэчы; але гэтая рэч жыццёвая: назва ёй арганізацыя”.

68

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

важэрны дэмагог”206, нягледзячы на тое, што ў гэтым сэнсе ён

меў папярэднікаў з ліку тых, каго на тэрыторыі былой Рэчы

Паспалітай лічылі героямі, якія аддалі жыццё за ўласныя по-

гляды. Гэта Міхаіл Валовіч, Шымон Канарскі і, перш за ўсё, лідар кракаўскага паўстання 1846 года Эдвард Дамбоўскі, які

намагаўся па вёсках “тлумачыць сялянам, што рэвалюцыя ім

уласнасці жадае і ў іх імя выступае”207. Нездарма ўзгадка пра

“аграрную рэвалюцыю” як умову “нацыянальнага вызвалення”

знайшла адлюстраванне нават у “Маніфесце камуністычнай

партыі”208.

Яшчэ адразу пасля прыезду ў Маскву Канстанцін Каліноўскі

адкрыў для сябе творы рускіх рэвалюцыйных дэмакратаў, якія

жадалі “каб Польшча была незалежная”209. Пацвярджэнне гэ-

таму ён знаходзіў падчас размоў з рускімі студэнтамі. У выніку

гэтых адносін “Расія” для яго адкрывалася адначасова ў двух

дыяметральна супрацьлеглых вобразах Масквы і Пецярбурга. З

аднаго боку было “маскоўскае панаванне” і магутная Імперыя, з другога – тыя рускія, якія таксама расцэньвалі “царызм” як

варожы лад і рыхтавалі выступленне супраць яго. Пры гэтым

206 Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. 2 t. – Wilno, 1913. –

T. 1. – S. 222.

207 Stecka, M. Edward Dembowki / М. Stecka. – Lwów, 1911. – S. 49.

Дамбоўскі быў схоплены сялянамі, за інтарэсы якіх змагаўся, і ледзь не быў

перададзены ў рукі аўстрыйцаў. Затым таксама намагаўся выкарыстоўваць

у прапагандысцкіх мэтах ксяндзоў для ўздзеяння на сялян і сам у белай

сутане і крыжам у руцэ выправіўся па вёсках. Але ў адной з сутычак з

аўстрыйскімі вайскоўцамі загінуў.

208 Маркс, К., Энгельс, Ф. Манифест коммунистической партии /

К. Маркс и Ф. Энгельс. // Сочинения. – М., 1955. – Т. 4. – С. 458: “Сярод

палякаў камуністы падтрымліваюць партыю, якая ставіць аграрную рэ-

валюцыю ўмовай нацыянальнага вызвалення, тую самую партыю, якая

выклікала кракаўскае паўстанне 1846 года”.

209 Герцен, А. К нашим / А. Герцен / Полярная звезда. – Лондон: Воль-

ная русская книгопечатня, 1855. – Книга первая. – С. 226: “Я веру ў ма-

гутнасць слова, я веру ў мірнае злучэнне на адну агульную справу. На-

роднасць – любоў да сваіх, не значць нянавіць да другіх. Што зрабілася

са справядлівай нянавісцю Палякаў да Рускіх, пры першым адкрытым

слове любові і прымірэння Палякі і Рускія ўказалі на агульнага ворага і

абняліся. Вось як важна выказвацца; маўчанне знак прыхаванай думкі, значна больш, чым згоды.

Што ж выйшла з гэтага збліжэння польскіх выгнаннікаў з гнанымі

Рускімі? Тое, што Палякі жадаюць, каб мы былі вольнымі, а мы – каб Поль-

шча была незалежная”.

69

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

яны высока ацэньвалі ролю “Польшчы” (Рэчы Паспалітай), за

аднаўленне якой выступалі: “І жадаем гэтага больш шчыра за

многіх заходніх сяброў яе. Яны хочуць аднавіць Польшчу су-

праць Расіі, хочуць зрабіць з яе “лагер, а не форум”, як казаў На-

палеон Нарбону, і абараніцца яе славянскімі грудзямі ад нас. Мы

хочам Польшчу вольную і самабытную для таго, каб не было, нарэшце, ніякай прычыны разладу з Еўропай. Пакліканне

Польшчы – гэта мір, а не гэта вайна; яна не памежная варта

Еўропы, не плот паміж двума сем’ямі чалавецтва, а пасрэдніца

іх. Яна, са славянскай крывёю ў жылах і з еўрапейскай адука-

цыяй у норавах, прызначана лёсам быць вялікім Camp du drap d’or210 – гэтай сустрэчы. Яна злучыць сваімі мужнымі рукамі

рукі адзінаборцаў, не абліваючы іх зноў сваёю ўласнай кры-

вёю. Ёй не патрэбна больш ахвяраў; яе святыя могілкі павінны

абрасіцца не яе крывёю, а нашымі слязамі”211.

Погляды Канстанціна Каліноўскага грунтаваліся на самых

радыкальных тэорыях, якія ў гэты час распаўсюджваліся ў Пе-

цярбургу дзякуючы “Полярной звезде”, герцэнаўскаму “Коло-

колу”, першы нумар якога пабачыў свет летам 1857 года, тво-

рам Бакуніна, Чарнышэўскага і Дабралюбава, нелегальным

выданням польскай эміграцыі212, новым філасофскім тракта-

там, у тым ліку сацыялістаў-утапістаў, якія не столькі чыталіся, колькі пераказваліся, часам з дадаваннем ідэй, якія ў іх насам-

рэч адсутнічалі, а таксама чытаннем навін пра працэсы, што

адбываліся ў свеце, як аўстра-французска-італьянская вайна

1859 года, дзейнасць Гарыбальдзі і ўдзел на баку італьянцаў

добраахвотнікаў з тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай.

Зрабілі ўплыў на Канстанціна Каліноўскага і ідэі польскіх

дэмакратаў, у першую чаргу сацыяліста-ўтапіста Станіслава

210 З фр. “Поле залатой парчы”. Герцэн мае на ўвазе месца сустрэчы

англійскага караля Генрыха VIII і французскага караля Францыска І, якая

праходзіла 7-23 чэрвеня 1520 года непадалёк ад Кале. Нягледзячы на маш-

таб сустрэчы, з-за якой скарбніцы Англіі і Францыі апынуліся ў дэфіцыце, яна не дасягнула сваёй мэты – замацаванне сяброўскіх адносін паміж дву-

ма манархіямі.

211 Герцен, А. К нашим / А. Герцен / Полярная звезда.– Лондон: Воль-

ная русская книгопечатня, 1855. – Книга первая. – С. 227.

212 Ратч, В.Ф. Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной

России / В.Ф. Ратч. – Вильно, 1867. – Т. 1. – С. 181: “быў ён чысцейшым ства-

рэннем камуністычнай літаратуры цэнтралізацыі з усёю федэратыўнаю

лухтою Колокола”.

70

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

Ворцэля213, які выступаў за саюз рэвалюцыйных сіл Польшчы і

Расіі і абвяшчаў “Братэрства роду людзкога!”214 дагматам веры

сацыялізму, які будзе грунтавацца на падставе дэмакратыз-

му з яго вытокамі ў хрысціянстве. Дэмакратызм у сваю чаргу

мае дзве дэфініцыі: “усяўладства ўсіх” і “дэмакратычная Рэч

Паспалітая”215 для ўсіх народаў.

Узаемаадносіны паміж рознымі часткамі былой Рэчы

Паспалітай Каліноўскі разглядаў з пазіцый герцэнаўскай

федэрацыі. Гэта было выклікана ў дадзены перыяд не імкненнем

адасаблення былога Вялікага Княства Літоўскага ад Польшчы

як незалежных складаючых, а звязвалася з неабходнасцю да-

сягнення поспеху за кошт “сацыяльнага перавароту”216 ў ад-

ным рэгіёне і распаўсюджвання барацьбы на тых пачатках, да

якіх шляхта з-за сваёй абмежаванасці не была падрыхтаваная, прычым не толькі на Русь (Украіну) і Карону (Польшчу), але і

цэнтральную частку Расійскай Імперыі. І ўсё ж галоўнай мэ-

тай з’яўлялася сацыяльная рэвалюцыя, у выніку якой царызм

з яго іерархічнай будовай грамадства будзе знішчаны. Сялян-

скае паўстанне па прыкладзе Уманскай або Галіцыйскай разні

магло стаць першым неабходным крокам да гэтага.

Віктар Каліноўскі аказваў на малодшага брата Канстанціна

вялізарны ўплыў, дазволіўшы яму ў юнацкім узросце ўвайсці

ў шматлікія абмежаваныя для звычайных студэнтаў таемныя

суполкі, а таксама завязаць сувязі, якія мелі вырашальнае

значэнне для яго поспехаў пасля вяртання на радзіму і раз-

213 Станіслаў Ворцэль (1799–1857) – удзельнік лістападаўскага

паўстання 1830–1831 гадоў, дэпутат паўстанцкага сейму ад Валыні. Пас-

ля задушэння паўстання эміграваў у Англію, дзе стаў ідэолагам часткі

эміграцыі, якая вылучалася левымі поглядамі. У 1835 годзе садзейнічаў ад-

дзяленню ад Польскага дэмакратычнага таварыства двух грамад эмігрантаў

у Англіі, якія ўтварылі першае польскае рэвалюцыйна-дэмакратычнае та-

варыства “Люд польскі”. У 1840 годзе выйшаў са складу арганізацыі і разам

з І. Лелявелем стварыў арганізацыю “Аб’яднанне”, якое пасля кракаўскага

паўстання ў 1846 годзе ўвайшло ў склад Польскага дэмакратычнага тава-

рыства. У 1847 годзе Ворцэль быў абраны ў склад кіруючага кола аб’яднання

(“Цэнтралізацыя”. Блізкі сябар італьянскага палітыка Джузэпэ Мадзіні і

рускага рэвалюцыянера А. Герцэна, якому дапамагаў у стварэнні Першай

вольнай рускай тыпаграфіі).

214 Co przed nami? – Paryż, 1850. – S. 21.

215 Там жа, s. 23.

216 Przyborowski, W. Dzieje 1863 roku. Т. 3. / W. Przyborowski.– Kraków: W.L. Anczyc,–1902. – S. 4.

71

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

гортвання дзейнасці Гродзенскай рэвалюцыйнай арганізацыі.

Канстанцін Каліноўскі не проста з’яўляўся ўдзельнікам салон-

ных сустрэч, ён быў адным з найактыўнейшых выступоўцаў.

Агульнасць поглядаў на неабходнасць пашырэння сацыяль-

най базы будучага паўстання, цікавасць да гісторыі Вялікага

Княства Літоўскага, актыўная дзейнасць у арганізацыі

Серакоўскага-Дамброўскага ўрэшце прывяла да таго, што

аўтарытэт старэйшага брата перайшоў на малодшага, які ўсё

актыўней стаў браць на сябе функцыі, якія раней выконваў

Віктар і што цяпер не мог рабіць з-за пагаршэння здароўя.

Такім чынам, Канстанцін Каліноўскі ў час навучання ў

Пецярбургу, як і яго землякі, марыў пра аднаўленне Рэчы

Паспалітай. Але ў адрозненне ад многіх іншых ён бачыў дасяг-

ненне мэты як вынік паўстання на радзіме, якое ўспрымалася

як рэвалюцыя, паколькі ставіла мэтай змену сацыяльнага ладу

грамадства. Каліноўскі бачыў гэтае паўстанне пажарам, з яко-

га полымя змагання будзе пашырана на суседнія тэрыторыі, і

перш за ўсё на Расію.

72

ГЛАВА 4.

1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

Пачатак маніфестацыйнага руху

Нягледзячы на дэклараваную пасля смерці бацькі

арыентацыю на нязменнасць усталяванага тым па-

радку, імператар Аляксандр ІІ вымушаны быў ісці

на паслабленне рэжыму і пачаць падрыхтоўку рэформ. Таго

патрабавалі паражэнне ў Крымскай вайне, кепская эканамічная

сітуацыя ўнутры краіны і ўзмацненне сялянскага руху. З но-

вым імператарам звязвалі вялікія чаканні. І ён іх першапачат-

кова апраўдваў. Гэта несла карысць і тэрыторыі былой Рэчы

Паспалітай. Імператар дазволіў вярнуцца з Сібіры ўдзельнікам

Лістападаўскага паўстання (1830–1831).

Прыезд былых паўстанцаў прывёў да зрухаў у настроях гра-

мадства. Тыя падзеі, асобы і пачуцці, з імі звязаныя, якія так

доўга былі пад забаронаю, выліліся спачатку ў салонныя і кар-

чмовыя размовы, затым у стварэнне разнастайных суполак, аб'яднаных успамінамі аб мінулым. Цэнзура слабела, часцей

сталі з'яўляцца разнастайныя выданні, у тым ліку і на белару-

скай мове, да прыкладу “Песні набожныя”, што выконваліся ў

касцёлах.

У верасні 1858 года Варшаву наведаў Аляксандр ІІ, яко-

га віталі з вялікім энтузіязмам. Яшчэ большую прыхільнасць

выклікаў французскі імператар Напалеон ІІІ, які прыехаў

у сталіцу Каралеўства Польскага на сустрэчу з расійскім

імператарам для абмеркавання італьянскага пытання. У выніку

Расія заняла нейтральную пазіцыю ў французска-аўстрыйскім

канфлікце на Апенінскім паўвостраве, ствараючы, такім чынам, спрыяльныя ўмовы для адраджэння італьянскай дзяржавы. Гэты

ж крок адначасова вёў да росту чаканняў на станоўчае вырашэн-

не і “польскага пытання” як сярод вышэйшых колаў грамадства

былой Рэчы Паспалітай, так і сярод адукаваных грамадзян, асабліва моладзі, частка якой у якасці добраахвотнікаў улілася

ў італьянскі міжнародны легіён на чале з Джузэпэ Гарыбальдзі:

“Польская дэмакратыя ўсім сэрцам была заангажавана на баку

Італіі і звязвала з ёю найвялікшыя надзеі”217.

Паведамленні пра поспехі тысячы добраахвотнікаў

217 Kieniewicz, S. Powstanie styczniowe / S. Kieniewicz. – Warszawa, 2009. –

S. 71.

74

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

Гарыбальдзі, апранутых у чырвоныя кашулі, у маі-чэрвені 1860

года супалі са смерцю ў Варшаве 85-гадовай жонкі генерала Юза-

фа Савінскага, героя паўстання 1830–1831 гадоў. 9 чэрвеня на яе

пахаванне сабраўся вялізны натоп. Менавіта з гэтай акцыі бярэ

пачатак развіццё маніфестацыйнага руху, які заняў больш года і

падрыхтаваў глебу для будучага паўстання 1863–1864 гадоў. Па-

казальна, што падчас гэтай першай у шэрагу шматлікіх акцый

“студэнты не толькі не ўмешваліся да гэтай імпрэзы, але адкры-

та забаранілі ўдзел у пахаванні і пабілі некалькі калег, якія на

пахаванне прыйшлі”218.

У кастрычніку 1860 года ў Варшаве адбыўся з'езд трох

манархаў – імператара Франца Іосіфа, прадстаўнікі яко-

га распаўсюджвалі на вуліцах сталіцы Каралеўства Польска-

га экзэмпляры толькі што выдадзенай новай аўстрыйскай

канстытуцыі, Напалеона ІІІ і Аляксандра ІІ, які разлічваў на

падтрымку Францыі ў вырашэнні балканскага пытання. Аднак

мясцовыя патрыёты сарвалі ўрачыстыя мерапрыемствы. Гэта

звярнула на сябе ўвагу не толькі еўрапейскай супольнасці, але і

імператара Алясандра ІІ, які 26 кастрычніка нечакана для ўсіх

выехаў у Пецярбург.

Ужо праз месяц, 29 лістапада, у гонар трыццатых угодкаў

Лістападаўскага паўстання ў Варшаве адбылася шматтысячная

маніфестацыя, дзе ўпершыню вялікая колькасць людзей выкон-

вала патрыятычныя польскія песні. У спевах удзельнічалі пе-

раважна жыхары Варшавы. Простыя сяляне, якіх вельмі шмат

збіралася на набажэнствах, як паказала далейшае пашырэнне

маніфестацый, не ведалі ні словаў, ні мелодыі нават такіх, зда-

валася б, папулярных песень, як “Boże coś Polskę”219. Расійскі цар

аддаў загад: у выпадку больш значных выступленняў адкрываць

па дэманстрантах агонь з гармат Варшаўскай цытадэлі.

Польская эміграцыя, якая атрымлівала паведамленні з

радзімы, ускладала вялікія надзеі на французскага імператара

Напалеона ІІІ, спадзеючыся, што сумесная вайна Францыі і

Сардзінскага каралеўства супраць Аўстрыі за вяртанне Італіі

паўночных зямель перарасце ў далейшае вызваленне Бал-

кан, Венгрыі, а затым і польскіх зямель, у тым ліку ў складзе

Расійскай Імперыі.

218 Там жа, s. 75.

219 Там жа, s. 105.

75

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Будучы ж дыктатар паўстання Людвік Мераслаўскі ў

якасці плана прапанаваў, выкарыстоўваючы распачаты

маніфестацыйны рух, захапіць у Варшаве цытадэль са зброяй

і імператарскага намесніка Міхаіла Гарчакова, каб прымусіць

рускі гарнізон пакінуць горад, а затым ахапіць паўстаннем

усю былую Рэч Паспалітую. Аднак уплыў польскай эміграцыі

і колькасць прыхільнікаў Мераслаўскага былі нязначнымі ў

Каралеўстве Польскім.

На месцах пачыналі складвацца так званыя “рэвалюцый-

ныя арганізацыі”, якія часта дзейнічалі незалежна адна ад ад-

ной. Наладжванне сувязей паміж імі станавілася адной з най-

важнейшых задач.

25 лютага 1861 г. з нагоды 30-й гадавіны самай крыва-

вай бітвы Лістападаўскага паўстання – бітвы пад Грохавым, у

якой загінула каля 20 тысяч рускіх і палякаў, – у Варшаве ад-

былася чарговая маніфестацыя, на гэты раз разагнаная вой-

скам. У адказ жыхары Варшавы 27 лютага сабраліся на новую

маніфестацыю, якая зноў была разагнана. На гэты раз пралілася

першая кроў: пяцёра ўдзельнікаў маніфестацыі былі забіты

расійскімі салдатамі на Кракаўскім прадмесці.

Пахаванне забітых ператварылася 2 сакавіка ў чарговую

маніфестацыю і прывяло да дэманстрацый салідарнасці не толькі

ў шматлікіх гарадах Каралеўства Польскага, але і на тэрыторыі

Літвы, Беларусі, Украіны, і нават Расіі: 1 сакавіка студэнты Пе-

цярбургскага ўніверсітэта, медыка-хірургічнай акадэміі, слуха-

чы ваенных вучылішчаў сумесна з польскімі студэнтамі гэтых

устаноў правялі па тых, хто загінуў, паніхіду, у якой удзельнічала

да 1500 чалавек. 17 сакавіка адбылася паніхіда і ў Маскве, на

якой Пётр Зайчнеўскі ў сваёй прамове заклікаў рускіх і палякаў

сумесна змагацца з агульным ворагам – самадзяржаўем.

Яшчэ адной праявай грамадскай салідарнасці стаў збор гра-

шовых сродкаў. Напрыклад, у Гродне памешчык Сільвестровіч

абвясціў пра збор сродкаў на стварэнне помніка па пяці загінулых

у Варшаве і сабраў каля 80 рублёў220. Гэтая дзейнасць затым

перарасла ў збор сродкаў на дапамогу пацярпелым за ўдзел у

маніфестацыйным руху, а пасля і закупку харчавання, амуніцыі

і зброі.

220 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. Материалы Виленской

следственной комиссии о лицах, принадлежащих к Гродненской револю-

ционной организации. – Арк. 109 адв.

76

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

Вяртанне Канстанціна Каліноўскага на

радзіму

2 сакавіка 1861 года Канстанцін Каліноўскі быў ужо

ў Вільні, дзе падаў прашэнне ў канцылярыю ваенна-

га губернатара У. Назімава: “Скончыўшы курс навук у

Імператарскім С.-Пецярбургскім універсітэце са ступенню

кандыдата і жадаючы паступіць на службу, маю гонар па-

корна прасіць Ваша Высокаправасхадзіцельства даставіць

мне магчымасць служыць пад высокім начальствам Вашага

Высокаправасхадзіцельства”221.

Пратэкцыю Каліноўскаму аказваў знаёмы па пецярбургскіх

студэнцкіх гуртках Людвіг Звяждоўскі, які з’яўляўся ад’ютантам

генерал-губернатара. У чаканні адказу Каліноўскі наведваў

братоў Далеўскіх, удзельнічаў у дыскусіях са старэйшым з

іх – Францішкам. Той вярнуўся са ссылкі і цяпер з’яўляўся ад-

ным з найвядомейшых жыхароў краю. Менавіта падчас ад-

ной з сустрэч у Далеўскіх адбылося знаёмства Каліноўскага з

землеўладальнікам Троцкага павета Якубам Гейштарам.

З першай жа размовы, прысвечанай тэме ўдзелу шляхты і

памешчыкаў у магчымым паўстанні, у іх узнікла ўзаемная не-

прыязь, выкліканая рознасцю палітычных поглядаў. Канстанцін

Каліноўскі даказваў, што народ сам заваюе свабоду і незалеж-

насць і запатрабуе ўласнасці ў памешчыкаў. Удзел жа шляхты

ў барацьбе не толькі не патрэбны, але і шкодны. Адзінае вы-

ключэнне – гэта іх далучэнне да паўстанцкіх атрадаў у іншых

паветах, дзе іх асабіста ніхто не ведае. Апісваючы гэтую спрэч-

ку ў мемуарах, Якуб Гейштар адзначыў: “Па праўдзе кажучы, Каліноўскі хацеў, каб народ вялікадушна прабачаў шляхце

злачынствы мінулага, але калі б яна і згінула, то яе сустрэ-

ла б толькі заслужанае пакаранне і Край ад гэтага нічога б не

згубіў”222.

Знаходзячыся ў Вільні, Каліноўскі, акрамя Далеўскіх, прыняў запрашэнне Іосіфа Яманта наведаць яго сям’ю, якая

жыла ў кватэры на Вялікай вуліцы ў доме Шышкіна.

Яманты – досыць заможная сям’я, вядомая на ўсю Вільню.

221 Шалькевіч, В. Невядомыя старонкі з жыцця Кастуся Каліноўскага /

В. Шалькевіч / Сыны і пасынкі Беларусі / Уклад. Барыс С.В. Мн.: “Полы-

мя”, 1996. – С. 169.

222 Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. – Wilno, 1913. – T. 1. –

S. 222.

77

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Яе гаспадар Тадэвуш меў вышэйшую юрыдычную адукацыю і

высокі дзяржаўны чын надворнага саветніка. Ён узначальваў

адміністрацыю маёнткаў князя Вітгенштэйна, уладальніка

былых радзівілавых зямель, параскіданых па ўсёй Беларусі і

Літве. Жонка Схаластыка, у дзявоцтве Макрыцкая, падарыла

мужу чатырох сыноў і чатырох дачок, з якіх пакуль толькі ста-

рэйшая – Людвіка – была замужам за Людвікам Радзевічам, супрацоўнікам яе бацькі.

Каліноўскі з першай жа сустрэчы зрабіўся жаданым гос-

цем у кватэры Ямантаў, дзе яго шчырыя і апантаныя ідэяй

справядлівасці словы знайшлі асабліва моцны водгук у чуллівай

і ўражлівай душы адной са старэйшых іх дачок – Марыі.

Марыя Ямант была маладзейшая за Канстанціна на чатыры

гады. Яна нарадзілася 14 снежня 1842 года223 ў Вільні, дзе скон-

чыла прыватны пансіён. Выкладчыкам у ім быў таленавіты пе-

дагог Аляксандр Здановіч, аўтар вядомых у той час падручнікаў, бацька паплечніка Каліноўскага – Ігната. Марыя валодала

некалькімі замежнымі мовамі, мела глыбокія веды па літаратуры

і гісторыі. Каліноўскі знайшоў у ёй родную душу, ад якой не мела

сэнсу хаваць тых моцных пачуццяў, якія ён пачаў да яе адчу-

ваць.

Праз тыдзень пасля яго прыбыцця ў Вільню ў сталіцу Краю

пачалі прыходзіць весткі пра першыя наступствы абвяшчэння

грабежніцкай аграрнай рэформы, якая ўвайшла ў гісторыю як

“Адмена прыгоннага права”. На кватэры Ямантаў у дадатак да

тэмы пра расстрэл царскімі войскамі варшаўскай дэманстрацыі

абмяркоўвалі выступленні сялян, якія адбываліся і ва ўладаннях

Вітгенштэйна. Каліноўскі бачыў у гэтым прадвесце будучай

буры, праз якую народзіцца новы свет. Таму ён не мог заста-

вацца ў Вільні, каб дачакацца адказу з канцылярыі Назімава.

Ён развітваецца з дзяўчынай, якую пазней стаў называць не

інакш як “Мырыська чарнаброва, галубка мая”, і накіроўваецца

ў бацькоўскі маёнтак Якушоўка Гродзенскай губерні, каб усё па-

бачыць на ўласныя вочы.

Канстанцін Каліноўскі яшчэ не ведаў, што надзеі замаца-

вацца ў якасці чыноўніка ў Вільні не наканавана спраўдзіцца.

Гэты план быў разбураны 5 сакавіка назімаўскім “Аб’явіць аб

адсутнасці вакансій”, адпраўленым 21 сакавіка праз Ваўкавыскі

223 LVIA. – F. 604. – Ap. 10. – B. 284. Метрическая книга о родившихся

виленского Св. Иоанна костела с 1841 по 1843 год. – L. 92.

78

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

земскі суд для далейшага накіравання ў Якушоўку. Каліноўскі

тады яшчэ не разумеў, што атрыманы ім дыплом – гэта толькі

прыступка да лепшага жыцця. Білет жа ў яго купляецца кош-

там хабару ці пратэкцыі, якой павінен быць нехта большы, чым

проста ад’ютант губернатара.

Па вяртанні ў Якушоўку сусед Каліноўскіх памешчык Ігнацій

Ляскоўскі224 прапанаваў Канстанціну ўзяць таго за настаўніка

да сваіх дзяцей, але пачуў у адказ адмову225. Каліноўскі вынош-

вае іншыя планы, іншыя ідэі, пра якія не раз ішла гаворка ў

пецярбургскіх студэнцкіх гуртках, пра якія так шмат было аб-

меркавана са старэйшым братам Віктарам. Але ў яго здараецца

чарговы канфлікт з мачыхаю226.

У выніку Канстанцін Каліноўскі ўжо ў канцы сакавіка 1861

года вырашае выправіцца ў Гродна “шукаць сабе месца”227. Пе-

рад ад’ездам у яго адбылася размова з Сымонам Каліноўскім, падчас якой ён сказаў, “што тут у хаце няміла, што трэба свой

кавалак хлеба шукаць. Я сказаў: вельмі слушна і справядліва, што бачыш больш, чым дробязныя сваякі. Трэба мне на іх цяж-

ка працаваць, а ты, атрымаўшы адукацыю, можаш сабе лёгка

якую-небудзь службу знайсці”228. Затым бацька даў Канстанціну

ў дарогу 12 рублёў і наняў падводу.

224 Дзед Ігнація Ляскоўскага прадаў Каліноўскім маёнтак Якушоўку.

Ігнацій нарадзіўся ў 1815 годзе ў Кобрынскім павеце ў маёнтку Дзераўна.

Скончыў Свіслацкую гімназію ў 1836 годзе, пасля чаго працаваў на розных

адміністрацыйных пасадах да 6 чэрвеня 1863 года. У жніўні быў арыштава-

ны. Сасланы на жыхарства ў Табольскую губерню. НАРБ. – Ф. 3. – Воп. 3. –

Спр. 2. Материалы Гродненской следственной комиссии о лицах, принадле-

жащих к Гродненской революционной организации. Арк. 338–342 адв.

225 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 2. – Арк. 339: “…размаўляў

аб навуках, хацеў да дзяцей сваіх на канікулы ўзяць за настаўніка. Але ён

гэтага мне адмовіў”.

226 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 40. – Арк. 247 адв. Рускі пе-

раклад паказанняў Сымона Каліноўскага, якія ён даваў 24 красавіка 1864

года, быў недакладны. Выраз “нязгодна жыў з мачыхаю” быў перакладзены

як “пасварыўся з мачыхаю”. Гл.: Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 2. – Арк. 336.

227 Там жа.

228 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 2. – Арк. 336. У рускім вары-

янце гэты кавалак быў перакладзены недакладна, як “аб’явіў мне, што хоча

шукаць сабе месца, на што я яму адказаў, што добра робіць, таму што ты, як

добра адукаваны чалавек, можаш атрымаць месца, а мне неабходна намагац-

ца, каб быў кавалак хлеба для малых дзяцей”. Гл.: Калиновский, К. Из печат-

ного и рукописного наследия / К. Калиновский. – Мн., 1988. – С. 145.

79

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Беластоцкае “Кола”

Водгукам на лютаўскія падзеі ў сталіцы Каралеўства Поль-

скага стала з’яўленне ў розных кутках былой Рэчы Паспалітай

у большасці выпадкаў нешматлікіх, таемных суполак “чырво-

ных”, у той час як “белыя” дзейнічалі легальна.

Найбольшай пасля варшаўскай арганізацыі “чырвоных” ста-

ла беластоцкае “Кола”, з якім у пачатку сваёй дзейнасці актыўна

супрацоўнічала Гродзенская рэвалюцыйная арганізацыя.

Яе заснавальнікам стаў чыгуначны інжынер Браніслаў

Шварцэ: “Быў гэта чалавек гадоў каля 30, высокі, вельмі шчу-

плы брунет з чорнымі, жывымі вачамі, якія закрываў акулярамі

ад блізарукасці. Сярэдняга ўзроўню інтэлігентнасці, кемлівы, празмерна нервовага настрою, канспіратарскіх здольнасцей, гарачы дэмакрат з адценнем рэвалюцыянера, дзейсны, ру-

хавы, адважны, выяўляў шмат з французскага тэмперамен-

ту. Чалавек чысты, шляхетны, гарачы патрыёт, прыроджаны

канспіратар”229.

Браніслаў нарадзіўся 8 кастрычніка 1834 года ў француз-

скай Брэтані. Яго бацька, Юзаф Шварцэ, удзельнічаў у паўстанні

1830–1831 гадоў і вымушаны быў выправіцца ў эміграцыю.

Бунтарскі характар бацькі перадаўся сыну, які ў 1848 годзе

ўдзельнічаў у еўрапейскай “вясне народаў”: 14-гадовы хлопец

змагаўся на барыкадах Парыжа супраць караля Луі Філіпа ў

імя Рэспублікі і такім чынам першы раз трапіў за краты.

У 1852 годзе па заканчэнні Парыжскай вышэйшай

політэхнічнай школы Браніслаў атрымаў спецыяльнасць

інжынера і пераехаў у Вену, дзе правёў два гады, будуючы

аўстрыйскую чыгунку. У 1859 годзе ён перабіраецца ў Варшаву, наладжвае кантакты з кіраўнікамі патрыятычнай моладзі, якая

пазней утварыла Гарадскі камітэт, ператвораны надалей у На-

цыянальны камітэт. Па дамоўленасці з імі Шварцэ ў красавіку

1860 года ўладкаваўся ў французскую кампанію, якая будава-

ла чыгунку Санкт-Пецярбург – Варшава230. Браніслаў заняў па-

саду памочніка будаўніка на станцыі Беласток.

Пераважную большасць інжынераў і будаўнікоў на чыгун-

229 Janowski, J. Pamiętniki o powstaniu stycyniowem / J. Janowski. – Warszawa, 1931. – Т. 3. – S. 366.

230 Złotorzycka, M. Zeznania warszawskie Bronisława Szwarcego (1862–

1863) / М. Złotorzycka / Przegląd Historyczny, 1961. – № 3 (52). – S. 526.

80

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

цы складалі далёка не французы або бельгійцы. Перш за ўсё

гэта былі колішнія эмігранты і іх дзеці з замежнымі пашпартамі

ды былыя ссыльныя паўстанцы 1830–1831 гадоў, якія ў 1856 го-

дзе атрымалі амністыю ад новага імператара Аляксандра ІІ.

Яны не адмовіліся ад ідэалаў сваёй маладосці і распачалі дзей-

насць па стварэнні канспіратыўных арганізацый. У далейшым

яны ўсе прынялі ўдзел ва ўзброеным выступленні, як, напры-

клад, інжынер з Гродна Караль Фрычэ, паўстанцкі камандзір, які загінуў гераічнай смерцю.

Браніслаў Шварцэ меў магчымасць афіцыйна

выкарыстоўваць чыгунку для шматлікіх раз’ездаў, падчас якіх

закладаў таемную арганізацыю і, як адзначае польскі гісторык

Стэфан Кеневіч, ператварыў беластоцкую арганізацыю ў “звя-

но паміж Варшавай і Вільнай, асяродак рэвалюцыйнай прапа-

ганды на беларускай мове”231.

Пасля расстрэлу 27 (15) лютага 1861 года ў Варшаве

дэманстрацыі гараджан, у выніку чаго пяць чалавек было

забіта, на наступны дзень Браніслаў Шварцэ накіроўваецца

ў сталіцу Каралеўства Польскага, дзе прымае ўдзел у з’ездзе

моладзі. Ён прызывае рыхтавацца да ўзброенай барацьбы, але, аб’яўлены вар’ятам, вымушаны адправіцца назад у Бела-

сток. Крыўда паслужыла штуршком да гартавання самастой-

най арганізацыі. Ужо ў хуткім часе яна складалася з больш чым

сотні ўдзельнікаў, палова з якіх былі чыгуначнікі.

Браніслаў асабіста браў удзел ва ўсіх маніфестацыях, як

касцельных, так і звычайных выступленнях. На іх ён выказваў

думку пра неабходнасць збірання грошай і зброі для будучага

паўстання. Менавіта “Колам” Шварцэ была арганізавана буй-

нейшая маніфестацыя ў Беластоку – працэсія да Тыкоціна з

мэтаю братання з жыхарамі Каралеўства232.

8 красавіка ў Варшаве пачалася чарговая маніфестацыя.

Пасля атрымання тэлеграмы пра яе кіраўнік руху ў Беласто-

ку Леапольд Плуцінскі вырашыў накіраваць туды цягнік з

сябрамі “кола”. Толькі другая тэлеграма, з паведамленнем пра

231 Kieniewicz S. Bronisław Szwarce, Olga Morozowa, przeł. Wiktoria i René Śliwowscy, wstępem opatrzyła Wiktoria Śliwowska, Wrocław 1982 : [recenzja] /

Przegląd Historyczny. 1983. – Т. 74. №. 3. – S. 555.

232 Szwarce, B. Założenie Komitetu Centralnego w r. 1862 / В. Szwarce /

W czterdziestą rocznicę powstania styczmiowego. – Lwów: Komitet Wydawniczy, 1903. – S. 443

81

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

задушэнне выступлення, у якім расійскімі войскамі было забіта

больш за 100 чалавек, прымусіла ўсё адмяніць.

Заснаванне Гродзенскай рэвалюцыйнай

арганізацыі

Каліноўскі, выпраўляючыся ў канцы лютага 1861 года з Пе-

цярбурга на радзіму, меў на мэце замацавацца ў Вільні, дзе ішла

актыўная праца па стварэнні таемных цэнтраў падпольнай

арганізацыі. Ён павінен быў дапамагаць Людвіку Звяждоўскаму

ў аб’яднанні прыхільнікаў рэвалюцыйных сродкаў барацьбы,

“чырвоных”, каб мець магчымасць супрацьстаяць “белым”. Су-

полка “белых” з ліку Якуба Гейштара, Францішка Далеўскага, Аляксандра Аскеркі, Антонія Яленскага пачала арганізоваўцца

ў Вільні яшчэ ў 1860 годзе і мела ўжо пэўную структуру.

У сувязі з немагчымасцю замацавацца ў Вільні, Каліноўскі

вымушаны быў змяніць першапачатковыя планы. Ён прымае

рашэнне пачаць стварэнне паўстанцкай арганізацыі ў Грод-

не, стратэгічнае значэнне якога было не нашмат меншае за

Вільню.

Ці было гэтае рашэнне цалкам самастойным? Рускі гісторык

В. Ратч у ненадрукаваных нататках указваў, што замацаван-

не Каліноўскага ў Гродне адбылося па дамове з кіраўніцтвам

“чырвоных” у Вільні: “Канстанцін быў пасланы для той жа

ролі, як Э. Дамбоўскі ў Галіцыю перад 1846 годам”233, – г.зн. для

падрыхтоўкі паўстання на Гродзеншчыне, першым крокам да

якой стала стварэнне таварыства з ліку паплечнікаў.

Устаноўчай сустрэчай для заснавання гродзенскай

арганізацыі стаў таемны з’езд у горадзе Саколка напрыканцы

сакавіка 1861 года. Тады ў яе склад увайшлі Фелікс Ражанскі, Ідэльфонс Мілевіч, Ян Ваньковіч, чыноўнікі Эразм Заблоцкі

і Станіслаў Сангін, Валер Урублеўскі, ксяндзы Гінтаўт, Ігнат

Казлоўскі і Ян Зажыцкі: “Усе названыя прытрымліваліся дэма-

кратычных прынцыпаў, і таму іх называлі чырвонай партыяй, прымаючы пад увагу, што развівалі праграму: падрыхтоўкі на-

рода да народнага паўстання супраць маскоўскага панавання.

Паўстанне прадугледжвала вызваленне і знішчэнне прыгону

233 Цыт. Паводле: Кісялёў, Г. Вялікі сын беларускага народа Кастусь

Каліноўскі / Г. Кісялёў / Выбранае / Г. Кісялёў. – Мн., 2016. – С. 59.

82

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

праз польска-шляхецкі элемент, абвяшчала знішчэнне прыго-

ну праз два гады, гэта значыць у 1863 годзе”234.

Саколка была абрана нездарма: з 1857 года тут пражываў

паплечнік Каліноўскага – Валер Урублеўскі, які ўваходзіў у

склад створанага ў першыя дні сакавіка 1861 года беластоцкага

таемнага таварыства “Кола” на чале з Браніславам Шварцэ.

Валер Урублеўскі нарадзіўся 27 (15) снежня 1836 года ў

мястэчку Жалудок Лідскага павета. Вучыўся ў Віленскай

гімназіі разам з Цітусам і Канстанцінам Далеўскімі, Зыгмун-

там Мінейкам і Францішкам Багушэвічам. Па яе заканчэнні ў

1853 годзе паступіў у Лясны інстытут у Пецярбургу. Удзельнік

таемных таварыстваў Яраслава Дамброўскага і Зыгмунта

Серакоўскага, якія гартавалі кадры для будучага паўстання

з мэтаю аднаўлення Рэчы Паспалітай, ліквідацыі саслоўнай

няроўнасці і вызвалення сялян. На адной з сустрэч Валер

пазнаёміўся з братамі Віктарам і Канстанцінам Каліноўскімі.

Пасля заканчэння навучання Урублеўскі ў званні прапаршчы-

ка атрымаў прызначэнне інспектарам у новастворанае пісарска-

егерскае вучылішча, арганізаванае непадалёк ад Белавежскай

пушчы.

Калі Урублеўскі прыбыў у Саколку, яна ўяўляла сабой

невялікі горад з колькасцю жыхароў 3412 чалавек (на 1858 год), цэнтр павета Гродзенскай губерні, праз які яшчэ нават не была

пракладзена чыгунка. Саколка складалася фактычна з дзвюх

вялізных вуліц – Гродзенскай і Беластоцкай: “Паміж гэтымі

вуліцамі і пасярэдзіне горада шырокая плошча, забудаваная

невялікімі мураванымі і часткова драўлянымі домікамі; у цэн-

тры плошчы, за чыгуннай агароджай, стаіць даволі прыгожая

мураваная праваслаўная царква. Іншыя шэсць вуліц вельмі

нязначныя, так што ўвесь горад як бы складаецца з адной доўгай

шасіраванай вуліцы, па баках якой, на адлегласці да 50 сажняў, параскіданы невялікія драўляныя хаткі, дзе-нідзе прыхаваныя

садамі. Акрамя праваслаўнай царквы маецца каталіцкі касцёл, сінагога і дзве габрэйскія школы”235. З прамысловых аб'ектаў

234 Rożański, F. Z województwa grodzieńskiego / F. Rożański // W czterdziestą rocznicę powstania styczmiowego. – Lwów: Komitet Wydawniczy, 1903. –

S. 396.

235 Бобровский, П. Материалы для географии и статистики России, со-

бранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. / П. Бо-

бровский. – Санкт-Петербург, 1863. – Часть 2. – С. 942.

83

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

меліся толькі млын і піваварня Арлоўскага. Штотыдзень па

панядзелках ладзіўся гандаль, а кірмаш адбываўся толькі

29 верасня, на Святога Міхаіла. Горад быў ціхім: за 11 гадоў

напярэдадні паўстання ў ім здарылася толькі адно забойства, адно самагубства і былі знойдзены два мёртвыя немаўляці.

У 1847 годзе ў Саколцы было заснавана егерскае вучылішча, для якога на наступны год адкрылі падрыхтоўчы клас на 20 ча-

лавек і пачалі закладку будынкаў, завершаных у 1852 годзе. У

1853 годзе з дазволу міністра дзяржаўных маёмасцей адбыло-

ся адкрыццё Сакольскага пісарска-егерскага вучылішча, склад

якога вызначылі ў 100 вучняў236. У ім у асноўным рыхтавалі

лясных аб'ездчыкаў і егераў з ліку сыноў дзяржаўных (непры-

гонных) сялян з Беларусі і Літвы.

Урублеўскі быў у асяродку вучняў сапраўдным аўтарытэтам, яшчэ ва ўніверсітэце ён вылучаўся здольнасцямі ў стральбе, фехтаванні і арыентаванні на мясцовасці, што скарыстаў пад-

час паўстання. Менавіта пад яго ўплывам многія з выпускнікоў

Сакольскага вучылішча далучыліся да атрадаў у 1863 годзе.

У Саколцы Урублеўскі жыў у доме пры вучылішчы. Разам

з ім у адным будынку жыла сям'я Гутоўскіх, сваякоў Апаліна

Гафмейстара, сасланага ў 1848 годзе ў глыб Расійскай Імперыі

за ўдзел у таемнай арганізацыі, будучага актыўнага ўдзельніка

паўстання 1863–1864 гадоў. Яны пазнаёміліся ў 1857 годзе. Гаф-

мейстар успамінаў пра Урублеўскага, што той “любіў усё пал-

ка, горача, пры тым жа захапляўся ўсялякай музыкай, усяля-

кай карцінай, і таму называю яго энтузіястам”237.

Напрыканцы 1850-х гадоў праз Саколку праходзіць

Варшаўска-Пецярбургская чыгунка. Падчас паўстання мер-

кавалася выкарыстаць яе магчымасці, каб злучыць размешча-

ныя пасярод лясоў, будучых баз партызанскай барацьбы, насе-

леныя пункты – Саколку, Лапы і Парэчча.

Узгадку пра першы ўстаноўчы сход гродзенскай арганізацыі

пакінуў Эразм Заблоцкі: “Размова ішла пра варшаўскія падзеі; Канстанцін Каліноўскі і Урублеўскі сказалі мне, што склад-

ваецца арганізацыя народнага польскага ўрада, якая хутка

павінна сфарміравацца па ўсёй Літве, і прапанавалі мне пры-

236 Там жа, с. 501.

237 НАРБ. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 62-62 адв. Таксама гл.: Кісялёў, Г. Арол са зламаным крылом / Г. Кісялёў // Сыны і пасынкі Беларусі /

Уклад. Барыс С.В. – Мн.: “Полымя”, 1996. – С. 193.

84

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

няць у ёй удзел”238. Падчас сустрэчы ўдзельнікі арганізацыі

былі прыведзены да прысягі ксяндзом Казлоўскім, на што

ўскосна ў сваіх паказаннях Віленскай следчай камісіяй, дадзе-

ных 29 сакавіка 1864 года, указвае Заблоцкі. У Саколцы былі

прыняты наступныя рашэнні: Урублеўскі разам з Заблоцкім

павінны будуць наведацца ў Вільню для наладжвання сувязяў

з іншымі “чырвонымі”, а Каліноўскі з Ражанскім выправяц-

ца ў вандроўку па вёсках Гродзеншчыны для вывучэння ду-

мак сялян і змен у іх становішчы пасля царскага маніфеста ад

19 лютага.

Канстанцін Каліноўскі вяртаецца ў Гродна, апранае, як і

Фелікс Ражанскі, сялянскі кажух і выпраўляецца ў падарож-

жа па вёсках, называючыся Васілём Світкаю. Яны вывучаюць

сялянскую грамаду, распаўсюджваюць нелегальныя выданні, вызначаюць кола праблемаў, якія турбуюць сялян, а галоўнае –

наладжваюць асабістыя сувязі, дзякуючы чаму распачатае ў да-

лейшым паўстанне “здолела пратрымацца з вясны да позняй

восені, бо харчы і праваднікоў дастаўлялі паўстанцам выключ-

на толькі сяляне, нягледзячы на цяжкасці і строгую адказнасць, якая пагражала ім з боку маскоўскага ўрада”239.

Урублеўскі з Заблоцкім вясною 1861 года наведаліся ў

Вільню, дзе сустрэліся з Эдмундам Вярыгам, Янам Козелам і

іншымі прадстаўнікамі суполкі мясцовых “чырвоных” з мэтаю

арганізацыі супрацоўніцтва240.

Далучэнне да рэвалюцыйнай арганізацыі адбывалася

толькі па рэкамендацыі. Прыклад таму – Ідэльфонс Мілевіч, які прыехаў у Гродна з Пецярбурга. Папярэдне ён атрымаў рэка-

мендацыйны ліст ад студэнта Маскоўскага ўніверсітэта Міхаіла

Цеханоўскага, з якім пазнаёміўся ў Віктара Каліноўскага, да

яго брата доктара Цэлесціна Цеханоўскага241. Цеханоўскі ж

пазнаёміў Мілевіча з братамі Эразмам і Баляславам Заблоцкімі, а тыя, у сваю чаргу, з Канстанцінам Каліноўскім. Мілевіч, пра-

238 НАРБ. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 1 – 1 адв.

239 Rożański, F. Z województwa grodzieńskiego / F. Rożański // W czterdziestą rocznicę powstania styczmiowego. – Lwów: Komitet Wydawniczy, 1903. –

S. 397.

240 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 1 адв.

241 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. Материалы Виленской

следственной комиссии о лицах, принадлежащих к Гродненской револю-

ционной организации. – Арк. 1.

85

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

цуючы землямерам, меў магчымасць па справах службы свабод-

на перамяшчацца па Гродзенскім павеце, “дзе і пражыў боль-

шай часткаю ў вёсках да снежня 1861 года, у якім вярнуўся зноў

у Гродна і прабыў там да першых дзён мая 1862 года”242.

Таксама ў арганізацыі падтрымлівалася вялікая ступень

канспіратыўнасці, аб чым сведчыў яе ўдзельнік Адольф Та-

лочка: “…у арганізацыі гэтай выконвалася, каб ведалі пра сябе

толькі асобы, якія мелі непасрэдныя з сабою адносіны, першы

ад трэцяга аддзяляліся другім”243.

Створаная Каліноўскім і яго паплечнікамі Гродзенская

рэвалюцыйная арганізацыя з’явілася ў сакавіку 1861 года

пры падтрымцы беластоцкага “Кола” Браніслава Шварцэ.

Але ўжо з першых месяцаў існавання, нягледзячы на “чырво-

ную” афарбоўку абодвух структурных адзінак, выявілася роз-

насць іх падыходаў у пытанні падпарадкавання Варшаве: у

той час як Шварцэ бачыў сваю арганізацыю адгалінаваннем

Варшаўскага цэнтра, Каліноўскі адмаўляўся прызнаваць гэты, няхай і даволі фармальны, кантроль, імкнучыся наладзіць

адносіны з “чырвонымі” Вільні, структурныя адзінкі якіх на-

шмат саступалі ў сваёй арганізаванасці нават беластоцкаму

“Колу”. Гэта рана ці позна павінна было перарасці ў адкрыты

канфлікт, што і здарылася вясною 1862 года.

У пошуках сацыяльнай базы:

сялянскі рух

Пасля вяртання на радзіму, пры немагчымасці ўладкавацца

на дзяржаўную службу, уся дзейнасць Каліноўскага ў 1861 го-

дзе была скіравана на ўмацаванне Гродзенскай рэвалюцый-

най арганізацыі, прадстаўнікі якой займаліся вывучэннем

становішча сялянства і прапагандай сярод яго. Хаджэнне ў на-

род стала своеасаблівым актам ініцыяцыі для новых удзельнікаў

рэвалюцыйнай арганізацыі. Людвіка Радзевіч узгадвала пра

свайго брата Іосіфа Яманта: “Перадавая моладзь ішла “ў на-

род”, каб разам з ім працаваць у імя лепшай будучыні… Памя-

таю, як залівалася гарачымі слязамі, убачыўшы напрацаваныя

рукі майго брата Іосіфа, студэнта Пецярбургскага ўніверсітэта, 242 Там жа, арк. 1.

243 Там жа, арк. 96.

86

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

які вярнуўся дахаты пасля працяглай адсутнасці з аднаго з

такіх хаджэнняў “у народ”. У яго рэчах мы знайшлі рэшткі раз-

арванай на кавалкі світкі. Высветлілася, што пры расстанні на

напамін пра сябе ён разарваў яе на тонкія матузы для тых, каго

называў “братамі сваімі” і ў сэрцах якіх намагаўся ўзбудзіць

такія ж пачуцці, якімі быў ахоплены”244.

Аднак увайсці ў асяродак сялян было не так проста, як можа

падацца, аб чым сведчыў Адам Буцькевіч: “Каб патрапіць у гэ-

тае кола, патрэбна абавязкова быць апранутым у іх сярмягу, есці іх хлеб і стравы, працаваць разам у хаце і па-за хатай, на-

ват насіць тыя нявольніцкія кайданы, якія носяць у падданстве

яны. Іначай не патрапіць да таго кола. Хай толькі хтосьці чужы

паміж імі знойдзецца, адна асоба ці чалавек, падазраваны, што

ёсць воўкам у авечай скуры, дык адразу, як па камандзе, уся са-

браная грамада замаскіруецца, і тыя словы, што падаюць з іх

вуснаў, не адкрыюць іх унутраных пачуццяў і думак”245.

Высновы Каліноўскага пра магчымасці выкарыстан-

ня сялянскага руху ў інтарэсах паўстання канчаткова

выкрышталізоўваліся вясною 1861 года, якая ў Расійскай

Імперыі стала часам неймавернай сацыяльнай і грамадзян-

скай актыўнасці, выкліканай да жыцця аграрнаю рэформаю.

Абурэнне яе палажэннямі паднялося не толькі з боку сялян, якія

разлічвалі на значна большае, але і сярод памешчыкаў, якія не

былі гатовы ў адносінах да прыгоннага насельніцтва нават на

тыя саступкі, на якія ішоў урад Аляксандра ІІ.

Маніфест аб пачатку рэформы Аляксандр ІІ падпісаў 19 лю-

тага (3 сакавіка па н. ст.) 1861 г., у гадавіну свайго ўступлення на

трон. Нягледзячы на тое, што сяляне атрымлівалі асабістую сва-

боду, уся зямля, якая і асацыявалася ў вясковага насельніцтва

з “воляй”, заставалася ва ўласнасці памешчыкаў. У сваю чаргу, памешчыкі павінны былі выдзеліць частку зямлі для надзялен-

ня сялян, якія не мелі магчымасці на працягу 9 гадоў яе пакінуць

і былі абавязаны да часу яе выкупу выконваць паншчыну.

Таму фактычна былыя прыгонныя сяляне цяпер станавіліся

часоваабавязанымі. Дзяржава выступіла сапраўдным аба-

244 Паводле: Шалькевич, В.Ф. Кастусь Каліноўскі / В.Ф. Шалькевіч. –

Мн.: Газ. “Голас Радзімы”, 1985. – С. 147.

245 Цыт. паводле: Токць, С. Беларуская прыгонная вёска і панскі двор

ХІХ ст. у святле мемуарнай літаратуры / С. Токць // Arсhe. – студзень-люты

2014. – № 1–2 (122–123). – С. 214.

87

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

ронцам памешчыкаў, прадаставіўшы тым гарантыі выплач-

вання грошай за зямлю замест сялян, якія затым на праця-

гу 49 гадоў павінны былі выплачваць грошы дзяржаве. Для

рэалізацыі рэформы ствараўся інстытут міравых пасрэднікаў, якія рэгулявалі адносіны паміж сялянамі і памешчыкамі і

складалі паміж імі ўстаноўчыя граматы.

Прадбачачы незадаволенасць сялянства, улады перакінулі

ў Беларусь дадатковыя 12 батальёнаў, перанеслі абвяшчэн-

не маніфеста на 8–12 сакавіка, у красавіку пачалі спешна

канфіскоўваць у сялян паляўнічыя стрэльбы, пакідаючы

іх толькі ў памешчыкаў “у такой колькасці, у якой яны самі

прызнаюць неабходнай”246. Па вёсках размясцілі казацкія

пасты. У ліку новых вайсковых адзінак у краі апынуўся і

Стараінгерманландскі полк, які 3 мая 1863 будзе ўдзельнічаць

у Мілавідскай бітве, паспеўшы да таго ў красавіку 1861

праявіць сябе задушэннем выступленняў сялян у ваколіцах

Дзятлава.

Упершыню з часу вайны з Напалеонам пачаліся шырокія

хваляванні сялянства. Калі за 1858–1860 гады ў Беларусі ад-

былося толькі 40 сялянскіх хваляванняў, з якіх 11 былі заду-

шаны пры дапамозе войскаў247, то толькі за сакавік-чэрвень

1861 года іх колькасць дасягнула лічбы ў 273, з якіх 108 было

задушана пры дапамозе зброі248.

Першай рэакцыяй на абвешчаны маніфест стала расчара-

ванне: “У чацвер 9 сакавіка ў Мінску чыталі маніфест. Соцкія

і дзясяцкія зганялі ў сабор з вуліц мужыкоў, якія прадавалі

дровы… Сабраныя мужыкі слухалі, слухалі і, даслухаўшы, сказалі: “Праваліся вы з вашай вольнай. Паны падкупілі і не

даюць яшчэ сапраўднай”. Незадаволенасць мужыкоў большае, у асаблівасці да памешчыкаў…”249. На фоне расчаравання ся-

ляне пачалі адмаўляцца ад выканання павіннасцей. Самыя

значныя выступленні адбыліся ў маёнтку Заблудава, у Іўі і

Лыскаве. І нягледзячы на тое, што яны праходзілі ў форме не-

246 Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А.Ф. Смир-

нов. – М., 1963. – С. 41.

247 Ковкель, И.И. История Беларуси: С древнейших времен до нашего

времени / И.И. Cмирнов. – 5-е изд. – Мн.: Аверсэв, 2005. – С. 127.

248 Там жа, с. 132.

249 Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А.Ф. Смир-

нов. – М., 1963. – С. 36.

88

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

падпарадкавання, без прымянення сялянамі сілы, расійскія

войскі іх жорстка задушылі.

У Ашмянскім павеце ў непадпарадкаванні памешчыкам

удзельнічалі каля 10 тысяч сялян. Цэнтрам хваляванняў стала

мястэчка Іўе, дзе 4 тысячы чалавек на чале з сялянамі Сямёнам

Полкам і Іосіфам Гарбачом адчулі на сабе сілу расійскага шты-

ка: “Пры спробе, па загаду члена губернскай прысутнасці, пя-

хоты схапіць галоўных завадатараў натоўп кінуўся на штыкі

канвоя…”250. Карны атрад паручніка графа Тышкевіча патапіў

выступленне ў крыві. Такая ж сітуацыя здарылася і ў маёнтках

Зальмуйжа і Людвіямпаль Віцебскай губерні, дзе тысячы ся-

лян аказалі супраціўленне расійскаму войску. Самыя жорсткія

катаванні і здзекі прымяняліся ў адносінах да кіраўнікоў ся-

лян. Аднак гэтыя падзеі ўсё ж вымушалі ўлады ісці на саступкі, абмежаваўшы колькасць павіннасцей на карысць памешчыкаў: згоны не больш 8 дзён з працоўнай душы, паншчыну не больш

23 дзён з сялянскай гаспадаркі на год251.

Уціхаміраннем сялян у падначаленым яму краі ў ліпені 1861

года вымушаны быў заняцца асабіста Назімаў, які планаваў

з Вільні праз Ліду і Слонім даехаць па Брэсцка-Бабруйскай

шашы да Брэст-Літоўска, а адтуль рушыць на Высока-Літоўск, Беласток і Гродна. На шляху руху генерал-губернатара на

паштовых станцыях яго сустракалі шматлікія сяляне, са-

гнаныя паліцыяй з усёй ваколіцы. Назімаў імкнуўся за кошт

звароту да існуючай сацыяльнай няроўнасці паміж сялян-

ствам і панамі ўскалыхнуць старыя крыўды, каб адцягнуць

увагу вясковага насельніцтва ад адмоўнага ўспрымання аб-

вешчанага маніфеста ад 19 лютага. Ва ўмовах пашырэння

маніфестацыйнага руху ў гарадах Беларусі і Літвы генерал-

губернатар намагаўся супрацьпаставіць ім сялянскую незада-

воленасць і паказаць, што яе сапраўднай крыніцай з’яўляюцца

дзеянні “паноў”. Назімаў прамаўляў сялянам па-руску: “Ці

ведаеце вы, што цяпер вы вольныя. Ніхто цяпер не мае пра-

ва вас караць, улада паноў ужо скончылася. Яны вас ва ўсім

прыгняталі. Памятайце, што яны з вамі рабілі. А тыя экано-

мы апошні дух з вас выбівалі. Цяпер гэтага не будзе: вы воль-

ныя! Я гэта для вас зрабіў. Маліцеся за цара. Толькі падумайце

250 Там жа, с. 38.

251 Там жа, с. 41.

89

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

самі, што для вас зроблена за гэтыя апошнія гады, ці чуваная

гэта справа, каб на працягу пяці гадоў не браць рэкрута. А да

гэтага як было? О, усё гэта вашы паны (сціскаючы кулакі). Яны

вас… Урад даўно думаў пра вашую волю, але паны… Але цяпер

усё іх панаванне скончылася. Ужо ні над чым у іх няма ўлады!

Гэта ім непрыемна, вельмі непрыемна… але хопіць ужо гэтага, з імі баста! Яны цяпер спяваюць па касцёлах… пытаюць бога, каб вярнуліся былыя тыранскія часы, каб зноў маглі прыгня-

таць! Дакладна чуеце, як яны пра гэта спяваюць?”252. Падчас

руху з Воранава да Слоніма адзін з памешчыкаў пасля прамо-

вы Назімава заўважыў: “Я не хачу дыскутаваць з вамі, пан ге-

нерал, наколькі гэта было так, як вы гаворыце; з таго піва, якое

вы, пан генерал, наварыце, мы, дасць Бог, як-небудзь выйдзем.

Ці выйдзе Расія цэлай, пра гэта, здаецца, вы не думаеце”253.

Прыбыўшы ў Слонім, Назімаў у першы дзень выступіў пе-

рад мясцовымі жыхарамі, адзначыўшы, што зорка, якую ён

носіць на грудзі, дадзеная яму за вызваленне сялян ад панска-

га панавання, а затым звярнуўся да памешчыкаў: “Я ведаю, гэта вашыя жонкі, гэта ўсё жанчыны спяваюць, але вы для

падтрымання хатняга парадку павінны выкінуць іх за вокны!

Паліцыя іх там прыме”254.

На наступны дзень генерал-губернатар паспрабаваў выра-

шыць адзін з канфліктаў паміж мясцовым памешчыкам і аб-

шчынай, якая адмовілася ад выканання паншчыны. Ім было за-

гадана з’явіцца ў горад, дзе да іх звярнуўся генерал-губернатар:

“Ніхто не мае права вас наказваць: ні пан, ні земскі суд, ні гу-

бернатар, – Назімаў зрабіў асаблівы націск на апошнім сло-

ве, – ні нават я сам. Аднак вы павінны, як і раней, выконваць

павіннасці, пазначаныя ў інвентары”. У адказ прагучаў голас

аднаго селяніна: “Як жа выконваць паншчыну і гвалты, калі ў

Слоніме на кірмашу абвесцілі, што гэтага рабіць ужо не трэба”.

У адказ генерал абламаў палку, якую трымаў у руцэ, аб галаву і

спіну прамоўцы і загадаў: “Стараста! Адбарабаніць яму 50 па-

лак”. Пасля гэтага здарэння сяляне, якія змазвалі колы губер-

натарскай брычкі, размаўлялі паміж сабой: “Маскаль заўсёды

па-маскоўску: набраў ад паноў грошай, так што і брычкі не па-

252 Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861–1862 гг. –

М.: Наука, 1964. – С. 39.

253 Там жа.

254 Там жа.

90

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

дымеш, і народ збівае. Учора, пакуль яшчэ не накармілі, не

напаілі і не заплацілі, казаў інакш”255.

Нягледзячы на шырокае кола ўдзельнікаў, сялянскім вы-

ступленням не хапала арганізаванасці. Іх раз’яднанасць, няўзгодненасць выкарыстоўваліся ўладамі для хуткага за-

душэння. Пакаранымі станавіліся найбольш актыўныя

прадстаўнікі сялянскай грамады, якія выпраўляліся ў рэкруты

або на катаргу ў Сібір. Буйныя землеўладальнікі разлічвалі на

далейшую падтрымку расійскіх войскаў у барацьбе з сялянскім

супрацівам, што ніяк не перашкодзіла многім з іх прыняць

удзел у паўстанні 1863–1864 гадоў. Менавіта пра недапушчэн-

не такіх выпадкаў казаў Канстанцін Каліноўскі ў спрэчках з

Якубам Гейштарам у сакавіку 1861 года. Але яго заклікі так і

засталіся непачутымі.

Разгортванне маніфестацыйнага руху

У пачатку сакавіка 1861 года маніфестацыйны рух пачаў па-

ступова распаўсюджвацца на тэрыторыі Беларусі і Літвы: спачат-

ку ў Ковенскай губерні, затым у Віленскай, Гродзенскай і далей.

Першай у шэрагу акцый стала паніхіда ў віленскім касцёле Свя-

тога Яна, ініцыяваная графам Янам Тышкевічам. Менавіта па

яго загаду было задушана выступленне сялян у маёнтку Біржы, а яго брат у складзе расійскага войска душыў сялянскае высту-

пленне ў раёне Іўя.

Паступова жалоба ахоплівала і іншыя гарады Беларусі: Беласток, Гродна, Ваўкавыск, Слонім, Брэст, Мінск, Магілёў, каб, урэшце, 27 сакавіка 1861 года дабрацца і да Віцебска. Ся-

род удзельнікаў маніфестацый большасць складалі дробныя

чыноўнікі і жанчыны256. Да маніфестацый далучаецца творчая

інтэлігенцыя кшталту сям’і Дуніна-Марцінкевіча, дачка якога

Каміла нават была названа вар’яткай і адпраўлена ў турэмную

бальніцу.

Жанчыны гралі важную ролю ў разгортванні

255 Там жа, с. 40.

256 Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А.Ф. Смир-

нов. – М., 1963. – С. 56. Жандарскі палкоўнік Лосеў сцвярджаў паводле

назірання за маніфестацыяй у Віцебску, што яна арганізавана “тавары-

ствам з фанатычных дам і дробных чыноўнікаў… з маючых у Віцебску вы-

шэйшыя месцы ніхто на гэтай цырымоніі не быў”.

91

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

маніфестацыйнага руху не толькі як актыўныя ўдзельніцы, але

і як завадатаркі, такія як Ванда Жаркевіч у Мазырскім павеце257.

Пасля красавіцкіх выступленняў пачынае распаўсюджвацца

“Адозва польскай моладзі да ліцвінак і русінак”, у якой адзна-

чалася: “Прыкладзіце руку да Вялікай справы і надыдзе тры-

умф Нацыі”258.

Характэрнай з’явай становіцца арганізацыя камітэтаў па збо-

ры сродкаў. У знак жалобы на жыхарах краю з'яўляецца адзежа

чорных колераў, упрыгожаная жалобнай біжутэрыяй. У асярод-

ку шляхты зрабіліся моднымі нацыянальныя польскія касцюмы.

Толькі са жніўня 1861 года ўлады пачалі актыўна абмяжоўваць

іх выкарыстанне, а створаным паліцэйскім судам было дару-

чана выпісваць штрафы, быў дадзены і дазвол на арышты259.

Так, у Гродне да канца 1861 года да судовай адказнасці за фор-

му адзення былі прыцягнуты 15 чалавек, 4 з іх пакараны штра-

фам і арыштам, а 3 – штрафам260. Усяго па Беларусі і Літве да

адказнасці было прыцягнута каля 300 чалавек261.

Модным зрабіўся зварот да твораў польскай культуры. Так, у

Мінску быў арганізаваны святочны прыём сыну Адама Міцкевіча, які ехаў у Навагрудак, а ў чэрвені мінчукі, нягледзячы на заба-

рону, правялі паніхіду па Іахіме Лелявелі, замаскіраваўшы яе

пад выглядам паніхіды па нейкім гараджаніне. 18 (6) жніўня

адбылося шэсце да магілы Канарскага, якая знаходзілася на

кальвінскіх могілках Вільні.

Расійская паліцыя вяла актыўны нагляд за ўсімі праявамі

нязгоды. У гарадах, дзе адбываліся маніфестацыі, складаліся

спісы іх удзельнікаў, як у Беластоку або Гродна262.

Спачатку ўдзельнікаў маніфестацый высылалі ў вёскі, па-

257 Паўстанне 1863–1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай

губернях: Дакументы і матэрыялы Нацыянальнага гістарычнага архіва

Беларусі. – Мінск, 2014. – С. 50.

258 Там жа, с. 56.

259 Буднік, І.Ф. Да падзеяў 1863–64 гг. на Гарадзеншчыне / І. Буднік. –

Гродна: ЮрСаПрынт, 2013. – С. 21. Міністр унутраных спраў праінфармаваў

гродзенскага губернатара Шпеера, што неабходна “судам паставіць у аба-

вязак не абцяжарвацца фармальнасцямі па гэтым прадмеце, паколькі до-

казы адзення служаць дастатковым фактам абвінавачвання”.

260 Там жа, с. 22.

261 Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А.Ф. Смир-

нов. – М., 1963. – С. 65.

262 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1. – Воп. 34. – Спр. 3. Списки жителей гор.

Гродно, подозревавшихся в политической неблагонадежности.

92

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

куль генерал-губернатар Назімаў не здолеў дабіцца іх адпраўкі ва

ўнутраныя губерніі Расійскай Імперыі. Аднак і гэта не дапамага-

ла: рэпрэсіі яшчэ больш раздзімалі вогнішча маніфестацый. На-

рэшце пасля таго, як 8 красавіка ў Варшаве расійскае войска ра-

загнала чарговую маніфестацыю, забіўшы больш за 100 чалавек, не лічачы некалькіх соцень цяжка параненых, маніфестацыйны

рух набыў яскравую палітычную афарбоўку.

У маі 1861 года ў Віленскім кафедральным саборы была

арыштавана суполка моладзі (Б. Дыбоўскі, браты Ліманоўскія, К. Карэва і інш.) за спяванне рэлігійна-патрыятычных гімнаў, што выклікала дэманстрацыю: віленчукі рушылі да палаца

Назімава з патрабаваннем вызвалення арыштаваных.

Спробы імператара залагодзіць тэрыторыю Каралеўства

Польскага некаторымі саступкамі ў чэрвені 1861 года прывялі

да новай хвалі выступленняў, якія больш шырока ахапілі так-

сама Літву, Беларусь і Украіну. Асабліва з нагоды гадавіны

Люблінскай уніі, якую вырашылі ўрачыста адсвяткаваць

12 жніўня (31 ліпеня па ст. ст.) 1861 г. і патрабаваць уз'яднання

Літвы з Царствам Польскім у межах адзінай адміністрацыі, не

парушаючы правы цара263. У Коўне шматтысячнае шэсце (па

дадзеным улад – 8 тыс. чалавек) рушыла ў бок Нёмана, насу-

страч калоне з Царства Польскага. Войскі, якія першапачаткова

перашкаджалі руху, расступіліся, звялі пантонны мост, і людскі

паток зліўся ў адзін.

6 жніўня ў Вільні на вуліцы выйшла пяць тысяч гараджан

з нагоды гадавіны смерці Канарскага. Але дэманстрацыя была

затрымана войскамі.

У Гродне таксама была спроба арганізаваць такое ўрачыстае

мерапрыемства. 26 жніўня калона гарадзенцаў на чале з ксян-

дзом Маеўскім, які дамовіўся з кіраўніцтвам губерні, рушыла

да кляштара ў Ружанастоку на тэрыторыі Царства Польска-

га, але афіцыйныя ўлады ў апошні момант перадумалі. Каб

прадухіліць магчымы рух працэсіі, быў разабраны драўляны

мост праз Нёман. Гродзенскі ксяндз Маеўскі быў сасланы на

паўгода ў Сібір.

У выніку пашырэння маніфестацыйнага руху 3 верасня

(22 жніўня па ст. ст.) у Літве і Заходняй Беларусі было ўведзена

ваеннае становішча.

263 Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А.Ф. Смир-

нов. – М., 1963. – С. 58.

93

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Восенню ў Краі пачалі распаўсюджвацца весткі пра

выступленні ў сталіцы Расійскай Імперыі. Гэта былі студэнцкія

хваляванні, якія пачаліся 18 верасня, працягваліся да 20 снежня, скончыліся закрыццём Пецярбургскага ўніверсітэта і рэпрэсіямі

ў адносінах да 331 студэнта з 1439264. У выніку на радзіму вы-

мушаны былі адправіцца І. Здановіч, Э. Вярыга, Ф. Багушэвіч і

шматлікія іншыя студэнты, выхаваныя на новых ідэях. І гэта ў

той час, калі ўзнікла расійская рэвалюцыйная арганізацыя, на-

званая пазней “Зямля і воля”, якая рыхтавала сялянскую рэва-

люцыю на вясну 1863 года.

Урэшце пад націскам росту незадаволенасці 14 кастрычніка

1861 года ваеннае становішча было ўведзена і ў Каралеўстве

Польскім. Спроба правесці 15 кастрычніка ў Варшаве

маніфестацыю з нагоды гадавіны смерці Тадэвуша Касцюшкі

скончылася чарговым разгонам і арыштам 1878 людзей у касцё-

лах. Таму, як вынік, 17 кастрычніка ў Варшаве быў арганізаваны

Гарадскі камітэт, які распачаў падрыхтоўку паўстання.

У цэлым у Паўночна-Заходнім краі Расійскай Імперыі з

сярэдзіны мая па сярэдзіну снежня 1861 года адбылося 227

маніфестацый, большасць з якіх – 116 – прыпала на Вільню265.

Пераважная частка гарадоў і мястэчак не была закранутая ру-

хам. Нягледзячы на рост свядомасці грамадства, выступленні ў

Беларусі і Літве не сталі каталізатарам для аб’яднання, а тым

больш арганізацыі незадаволеных царскай палітыкай сіл, і, па

словах Канстанціна Каліноўскага, “усё гэта разыгралася без

ніякіх вынікаў”266.

264 Там жа, с. 62.

265 Там жа, с. 65.

266 Следча-судовая справа Кастуся Каліноўскага / Уклад. З. Кузмен-

ка. – Мн.: Галіяфы, 2014. – С. 66. У тлумачальнай запісцы следству ад

28 лютага 1864 года Каліноўскі адзначаў: “Хваляванні ў Царстве, якія

выяўляюцца ў розных дэманстрацыях, не маглі не мець уплыву на Літву.

Але калі ў Царстве подобныя з'явы паслужылі да ўтварэння Цэнтральнага

Камітэта, які стаіць на чале народнай арганізацыі, у Літве ўсё гэта разгу-

лялася без ніякіх вынікаў. Урад, звяртаючы толькі ўвагу на дэманстрацый-

ныя выхадкі ў тутэйшым краі, надаваў ім сур’ёзны характар. Калі розныя

тэорыі, пазбаўленыя практычнасці, не бачачы дзённага святла, маглі мець

уплыў на запальчывы і ўлюблівы характар жыхароў Царства Польска-

га, то ў больш сур’ёзнай Літве і пры сваёй таямнічасці, яны павінны былі

прайсці без уплыву”.

94

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

“Гутарка старога дзеда”

Восенню 1861 года пачынаюць актыўна ўтварацца колкі

“чырвоных” у іншых гарадах па-за межамі Вільні, Беласто-

ка і Гродна, якія імкнуліся радыкальным, узброеным шляхам

адрадзіць былую Рэч Паспалітую і разлічвалі на падтрымку ў

гэтай справе шырокіх колаў сялянства. У той час, калі ў Варша-

ве былі моцныя пазіцыі “белых”, якія разлічвалі на замежную

дапамогу ў дасягненні сваіх мэт, менавіта Беласток становіцца

цэнтрам гартавання “чырвоных” на тэрыторыі Каралеўства

Польскага і намагаецца ўключыць у свой асяродак суполкі, створаныя ў Беларусі і Літве.

24 верасня Браніслаў Шварцэ пісаў за мяжу генералу Людвіку

Мераслаўскаму пра складанае становішча па падрыхтоўцы

паўстання на Беласточчыне. Ён апісваў, як мясцовы вяско-

вы люд пакуль да барацьбы не падрыхтаваны, але з кожным

днём сітуацыя паляпшаецца. Адна з важнейшых перадумоў –

гэта “гвалтоўны перавод пры Мікалаю І літоўскіх уніятаў

у праваслаўных, рэлігійны рычаг можна на Літоўскай Русі

найэфектыўней парушыць, асабліва пры глыбокай нянавісці

да маскалёў”267, спроба чаго і была зроблена праз зварот да да-

дзенай тэмы ў выдаванай нелегальна “Гутарцы двух суседаў”.

Знайшла яна адлюстраванне і ў “Мужыцкай праўдзе”. Але на

гэтым шляху ўзнікла нечаканая перашкода: “Каталіцкае духа-

венства, абяззброенае, па большай частцы адыходзіць ад нас…

да такой ступені, што самі ў маскоўскім духу сялян супраць нас

падбухторваюць”268.

Нягледзячы на цяжкасці, Шварцэ і яго паплечнікі мелі

ўпэўненасць, што частку сялян можна далучыць да паўстання

праз прапаганду. З гэтай мэтай з Украіны, дзе была моцная

“чырвоная” арганізацыя на чале з украінскім паэтам Апало-

нам Кажанёўскім, жыхар Каліша Баляслаў Дэнель прывёз у

Беласток шрыфт, якім Шварцэ разам з Грынявіцкім і Адоль-

фам Белакозам у доме прыхадскога ксяндза друкавалі “па-

беларуску лацінскімі літарамі рэвалюцыйную народную “Гу-

267 Złotorzycka, М. Bronisław Szwarce o sytuacji okręgu białostockiego w 1861 roku / М. Złotorzycka // Przegląd Historyczny, 1954. – Т. 45. – № 4. –

S. 762.

268 Там жа.

95

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

тарку старога дзеда”269. Тая павінна была пераканаць сялян, што толькі ад адроджанай Рэчы Паспалітай яны атрымаюць

“зямлю і волю”:

Kali staniem z Palakami,

Budziem roúnymi z panami,

Usim szczaście Boh nam daść,

I prapadzie Maskoúska úłaść!

Да сённяшняга часу прапаноўваюцца некалькі кандыдатур

на аўтарства гэтага ананімнага твора. Сярод іх Уладзіслаў Сы-

ракомля, беларускі верш якога “Добрыя весці” быў змешчаны ў

адным з выданняў “Гутарак”, яго сакратар Вінцэсь Каратынскі, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, на якога ўказваў мінскі ваенны гу-

бернатар Кушалёў270. Аўтарства “Гутаркі” таксама прыпісваюць

удзельнікам Гродзенскай рэвалюцыйнай арганізацыі Феліксу

Ражанскаму271 і Канстанціну Каліноўскаму, на апошняга з якіх

указваў адзін з кіраўнікоў паўстання ў Каралеўстве Польскім

Оскар Авейдэ272.

Напярэдадні паўстання “Гутарка” была вельмі папулярнай

у Беларусі і Літве. Яе чыталі і перапісвалі. Улады фіксавалі яе

распаўсюджанне як на Беласточчыне273, так і далёка на ўсход –

на Полаччыне і Мазыршчыне. Нягледзячы на тое, што шара-

говыя рускія чыноўнікі на месцах расцэньвалі іх не інакш як

“польскія вершы”274, вышэйшае кіраўніцтва разумела, што гэта

269 Szwarce, B. Założenie Komitetu Centralnego w r. 1862 / В. Szwarce /

W czterdziestą rocznicę powstania styczmiowego. – Lwów: Komitet Wydawniczy, 1903. – S. 444.

270 Вінцэнт Якуб Дунін-Марцінкевіч: Жыццё і творчасць / Аўтар-склад.

У.I. Содаль. – Мн.: Нар. асвета, 1997. – С. 6: “Памешчыкам Марцінкевічам

напісаны на народным беларускім дыялекце абуральны верш “Гутарка

старога дзеда”, які мае на мэце ўзбудзіць сялян заходніх губерняў супраць

урада… Ім жа, Марцінкевічам, перакладзены на той жа дыялект забаро-

нены гімн…”.

271 Powstanie styczniowe na Białostocczynie w 150. rocznicę wybuchu. –

Białystok, 2013. – S. 14.

272 Авейде, О. Показания и записки о польском восстании 1863 года /

О. Авейде. – М., 1961. – С. 488.

273 Швед, В.В. Перадпаўстанцкі рух у Гродзенскай губерні ў 1861–1862

гадах / В.В. Швед / Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі. –

Гродна, 2014. – Выпуск 8. – С. 90: “Гутарку двух суседаў” знайшлі 25 снежня

1861 года ў сваёй вёсцы сяляне Янка Гула і Казімір Аніська маёнтка графіні

Патоцкай Турасль-Дольная Беластоцкага ўезда.

274 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1. – Воп. 34. – Спр. 29. Дело об обнаружении

96

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

“друкаваныя вершы пад загалоўкам “Гутарка” на беларускай

мове, якая збольшага ў тутэйшым народзе існуе”275.

М. Акялайціс пераклаў яе на літоўскую мову пад назвай “Pa-saka senelio” (“Гутарка старога”). У Мемелі яна была надрука-

вана ў 1864 годзе вялізным тыражом у 10 тысяч экзэмпляраў, але прускія ўлады канфіскавалі выданне. За распаўсюджванне

“Гутаркі” адпраўлялі на катаргу, як, напрыклад, селяніна Троц-

кага павета Хама Буткевіча276.

рядовым Памчекно Онуфрием запрещенных стихов под названием “Гутор-

ка” в мест. Боцьки Бельского у. –Арк. 8 адв.

275 Там жа, арк. 1. На падставе выяўленых у м. Боцькі Бельскага

павета экзэмпляраў “Гутаркі старога дзеда” аб гэтым 13 лютага 1862

года вайсковаму губернатару горада Гродна і гродзенскаму губернатару

Дрэнякіну паведамляў вайсковы начальнік горада Бельска і Бельскага па-

вета палкоўнік Нямідаў.

276 Кісялёў, Г. Сейбіты вечнага / Г. Кісялёў. – Мінск: Дзяржаўнае выда-

вецтва БССР, 1963. – С. 144.

97

ГЛАВА 5.

1862: ГОД ВЯЛІКІХ

СПАДЗЯВАННЯЎ

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

Падзеі ў Варшаве ў канцы 1861 – першай

палове 1862 года

14 кастрычніка 1861 года ў Каралеўстве Польскім было

ўведзена ваеннае становішча, пасля якога два дзясяткі “чыр-

воных” Варшавы ўтварылі Гарадскі камітэт, называны такса-

ма Камітэтам руху277. Каб вызначыць становішча ў правінцыі, у

іншыя часткі былой Рэчы Паспалітай былі накіраваны 8 агентаў, сярод якіх будучы партызанскі камандзір Раман Рагінскі. Вільню

і Беласток у кастрычніку-лістападзе наведаў Ян Франкоўскі, які даў “штуршок”278 да актывізацыі працы суполкі на чале з

Л. Звяждоўскім.

18 снежня агенты сустрэліся ў Варшаве і зрабілі высно-

ву, што грамадскае меркаванне “дастаткова падрыхтаванае да

паўстання”279. Аднак у гэты час ініцыятары руху бачылі хутчэй

патрэбу ў яго пашырэнні, чым цэнтралізацыі, а таксама ў збо-

ры сродкаў на закупку зброі (планавалася сабраць па 200 тысяч

злотых або 30 тысяч рублёў з ваяводства), ускладаючы вялікія

спадзяванні на афіцэрскую школу на чале з Л. Мераслаўскім

у італьянскай Генуі. Тым больш што варшаўскія “чырвоныя”

самі не мелі адзінства, аб’ядноўваючы як прыхільнікаў левых

поглядаў, так і прыхільнікаў самых крайніх сродкаў дзеянняў

для іх дасягнення.

У студзені 1862 года Вільню наведаў Яраслаў Дамброўскі, ён

меў тут спатканне са Звяждоўскім. Дамброўскі скончыў акадэмію

Генеральнага штаба і накіроўваўся да месца службы – у Вар-

шаву, маючы на мэце прыспешыць падрыхтоўку неадкладна-

га паўстання.

У Варшаве вясною Гарадскі камітэт атрымаў новую назву –

Цэнтральны нацыянальны камітэт (ЦНК). Дамброўскі да чэрве-

ня 1862 года здолеў захапіць у ім уладу і прадставіў распрацава-

ны сумесна з рускімі афіцэрскімі суполкамі план выступлення.

Яго сэнс заключаўся ў падвойным удары на Варшаўскую цыта-

дэль і Модлін, у чым дапамогу павінен быў аказаць “Камітэт

277 Kieniewicz, S. Powstanie styczniowe / S. Kieniewicz. – Warszawa, 2009. –

S. 207.

278 Записки Оскара Авейде о польском восстании 1863 года. – Варша-

ва, 1866. – Часть ІІІ. – С. 177.

279 Kieniewicz, S. Powstanie styczniowe / S. Kieniewicz. – Warszawa, 2009. –

S. 208.

99

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

рускіх афіцэраў у Польшчы” на чале з Андрэем Патабнёй280. Пас-

ля паспяховага захопу сталіцы Кароны Польскай планавалася

распачаць фарміраванне рускіх рэспубліканскіх войскаў для пе-

раносу рэвалюцыі ўглыб Расіі.

Аднак напярэдадні рэалізацыі плана Дамброўскі сутыкнуўся

ў Камітэце з апазіцыяй на чале з Агатонам Гілерам і шэрагам

іншых удзельнікаў арганізацыі, якія вярнуліся з сібірскай ссылкі.

Да таго ж уладам стала вядома аб падрыхтоўцы да выступлення, таму 26 чэрвеня імператарскі намеснік Людэрс асудзіў да смя-

ротнага пакарання трох схопленых афіцэраў, удзельнікаў таем-

най арганізацыі – Яна Арнгольта, Пятра Слівіцкага і Францішка

Расткоўскага. Яшчэ два чалавекі – салдаты Васіль Каплінскі і

Лейб Шчур – былі асуджаны на 6 і 12 гадоў катаргі адпаведна.

27 чэрвеня ў якасці помсты за пакараных сяброў Патаб-

ня здзейсніў замах на Людэрса, стрэліўшы яму ў шыю. Але

той застаўся жывы. Пасля правалу выступлення і распача-

тых арыштаў сярод афіцэраў у Варшаве крайнія “чырвоныя”

разгарнулі запасны план, пачаўшы тэрор у адносінах да найвы-

шэйшых асоб царскай адміністрацыі: 3 жніўня быў здзейснены

замах на намесніка імператара ў Каралеўстве Польскім, яго бра-

та Канстанціна, а 7 і 15 жніўня – беспаспяховыя замахі на гра-

фа Веляпольскага. Аднак гэтыя спробы скончыліся чарговымі

арыштамі, у тым ліку 14 жніўня за кратамі апынуўся Яраслаў

Дамброўскі.

Канфлікт Каліноўскага і Шварцэ

У канцы 1861 года ўскладняюцца адносіны Браніслава

Шварцэ і Канстанціна Каліноўскага, выкліканыя імкненнем

кіраўніка беластоцкага “Кола” падпарадкаваць суполкі “чыр-

воных” у Беластоку, Саколцы і Гродне варшаўскаму камітэту.

Да адкрытага канфлікту справа тады не дайшла. Шварцэ

нават наведаў Гродна, падставаю для чаго з’явілася беспа-

спяховая спроба вызвалення аднаго з удзельнікаў тавары-

ства Францішка Гадлеўскага, забранага ў салдаты281. Але, відавочна, мэта была больш надзённая – вырашэнне прабле-

280 Там жа, s. 234.

281 Szwarce, B. Założenie Komitetu Centralnego w r. 1862 / В. Szwarce /

W czterdziestą rocznicę powstania styczmiowego. – Lwów: Komitet Wydawniczy, 1903. – S. 444.

100

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

мы ўзаемаадносін з кіраўніцтвам Гродзенскай рэвалюцыйнай

арганізацыі. Браніслаў Шварцэ хацеў бачыць яе структурнай

адзінкай беластоцкага “Кола”, разам з якім тая павінна была

дзейнічаць у адным рэчышчы, згодна з загадамі з Варшавы.

Пасля таго, як перамовы не апраўдалі яго чаканняў, Швар-

цэ вырашыў паўздзейнічаць на Каліноўскага і яго суполку праз

Вільню, дзе арганізацыя першапачаткова развівалася “пад

уплывам намаганняў”282 Браніслава. Пасрэднікам у гэтых пе-

рамовах выступіў яго найбліжэйшы паплечнік і сябар па па-

рыжскай школе Геранім Кеневіч283. Вясною 1862 года Швар-

цэ выязджае “для паразумення”284 з Віленскім камітэтам. Але

яго місія правалілася, паколькі, як высветлілася, віленчукі

настойліва праводзілі лінію на самастойнае ад Варшавы

кіраўніцтва паўстаннем у Беларусі і Літве. Актыўную ролю

ў гэтым адыгрываў якраз кіраўнік Гродзенскай рэвалюцый-

най арганізацыі Канстанцін Каліноўскі, які з самага пачат-

ку дзейнасці праз Э. Заблоцкага і В. Урублеўскага наладзіў

стасункі з Л. Звяждоўскім. Да таго ж з канца 1861 года і сам

Каліноўскі з перапынкамі жыў у Вільні “на Прэабражэнскай

вуліцы ў доме, здаецца, Келчэўскай”285.

Не атрымаўшы згоду ад “чырвоных” Гродна і Вільні, Швар-

цэ паспрабаваў заручыцца падтрымкай В. Урублеўскага. Той

узначальваў таемнае аб’яднанне ў Саколцы, якое фармальна

падпарадкоўвалася “Колу”, фактычна ж з’яўлялася часткай

Гродзенскай рэвалюцыйнай арганізацыі. Шварцэ чакала чар-

говае паражэнне: “Нават Валеры Урублеўскі, якога я прывёў

да прысягі ў Саколцы, і хутчэй у лясной школе пад Саколкай, даў сябе адцягнуць гродзенскаму Юндзілу і перастаў слухаць

Варшаву”286.

282 Записки Оскара Авейде о польском восстании 1863 года. – Варша-

ва, 1866. – Часть ІІІ. – С. 177.

283 Геранім Кеневіч быў інжынерам пры Ніжагародскай чыгунцы. Дзя-

куючы яму Беластоцкае кола наладзіла адносіны з маскоўскай суполкай

“Зямля і воля”. Пазней Кеневіч быў расстраляны за так званы “Казанскі

бунт”.

284 Szwarce, B. Założenie Komitetu Centralnego w r. 1862 / В. Szwarce /

W czterdziestą rocznicę powstania styczmiowego. – Lwów: Komitet Wydawniczy, 1903. – S. 444.

285 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. Материалы Виленской

следственной комиссии о лицах, принадлежащих к Гродненской револю-

ционной организации. – Арк. 1 адв.

286 Там жа, s. 447.

101

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Пасля наведвання Гродна, Вільні і Саколкі Шварцэ так і

не зрабіў неабходных высноў. Як вынік, у сярэдзіне 1862 года

рознасць поглядаў на накірунак будучага паўстання пера-

расла ў адкрыты канфлікт паміж лідарамі беластоцкай і гро-

дзенскай арганізацый – Браніславам Шварцэ і Канстанцінам

Каліноўскім. Зачэпкаю да яго паслужыла імкненне Шварцэ пе-

радаць Брэсцкае ваяводства287, праз якое праходзіла Пецярбург-

ская чыгунка, у склад Кароны. Аргументам для таго з’яўлялася

важнае значэнне чыгункі для лёсу ўсяго паўстання.

Гэта настроіла супраць Шварцэ і многіх удзельнікаў бела-

стоцкага “Кола”. У выніку ў маі-чэрвені 1862 года ён займаўся

тым, што ратаваў “сваю чыгуначную арганізацыю ад Віленскага

камітэта”288, паколькі Каліноўскі палічыў дзеянні Шварцэ

ўмяшальніцтвам Варшавы і таму таксама вырашыў скары-

стацца зручным момантам, каб далучыць кадры беластоцка-

га “Кола” да сваёй структуры.

У гэты час Браніслаў Шварцэ жыў і працаваў на чыгунач-

най станцыі Лапы, майстэрні якой служылі месцам вырабу і

захоўвання зброі для будучага паўстання. Яго частыя раз’езды

ў Гродна, Вільню і Варшаву выклікалі падазрэнне ў жандараў, якія ў пачатку чэрвеня вырашылі арыштаваць чыгуначніка.

Браніслава ўжо чакалі на працы і на кватэры, калі на вуліцы

яго запыніла жонка аднаго з рускіх афіцэраў і папярэдзіла пра

пагрозу. Браніслаў неадкладна сеў на таварны цягнік і дабраўся

да Варшавы, дзе хаваўся сем месяцаў. За яго галаву было абя-

цана 5000 рублёў. Аднойчы выпадкова на вуліцы ён сустрэўся

з кіраўніком Беластоцкай дыстанцыі чыгункі Алёхіным, але

той, нягледзячы на тое, што быў рускім, так і не паведаміў ула-

дам пра месцазнаходжанне Браніслава.

Шварцэ па прыездзе ў сталіцу Каралеўства Польскага адра-

зу апынуўся ў віхуры падзей. Ён быў уведзены ў Цэнтральны

камітэт, але яго недасведчанасць у варшаўскіх справах стала

прычынаю шэрагу асабістых праблем і памылак. Да таго ж, выхаваны ў Францыі, ён не мог усвядоміць сапраўднага ста-

ну рэчаў, які панаваў у былой Рэчы Паспалітай. Ён сам сябе

287 Тэрыторыя Гродзенскай губерні кіраўніцтвам паўстанцкай

арганізацыі была падзелена на дзве адзінкі – Гродзенскае і Брэсцкае вая-

водствы.

288 Szwarce, B. Założenie Komitetu Centralnego w r. 1862 / В. Szwarce /

W czterdziestą rocznicę powstania styczmiowego. – Lwów: Komitet Wydawniczy, 1903. – S. 446.

102

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

называў дзіваком і параўноўваў сваё становішча ў Варшаве

па характары з тым, у якім апынуўся ў далейшым дыктатар

паўстання Людвік Мераслаўскі. Яго крыўда ў адносінах да асо-

бы Канстанціна Каліноўскага ўвасобілася ў абвінавачанні пе-

рад ЦНК кіраўніка Гродзенскай рэвалюцыйнай арганізацыі ў

“сепаратызме”.

Затым Шварцэ быў накіраваны ў Кракаў, каб падрыхта-

ваць мясцовую паўстанцкую арганізацыю Галіцыі на выпа-

дак паўстання. І амаль адразу пасля вяртання ў Варшаву, 23

(11) снежня 1862 года ён быў арыштаваны расійскімі ўладамі, аказаўшы ўзброенае супраціўленне289.

У другой палове 1862 года Гродзенская рэвалюцый-

ная арганізацыя выйшла за межы губернскага і павятовых

цэнтраў. Былі зроблены першыя прызначэнні “акрэнговых”

у Гродзенскім павеце: ксёндз Чаповіч – у Масты, а памешчык

Станіслаў Сільвестровіч – у Друскенікі, Азёры да Скідзеля290.

Іх мэтаю з’яўляўся збор грошай і пошук людзей для будучых

паўстанцкіх атрадаў.

Канстанцін Каліноўскі абраў гэтых людзей у сувязі з тым, што яны, нягледзячы на сваё сацыяльнае становішча, падзялялі

яго погляд на патрэбу радыкальных ператварэнняў у адносінах

да сялянства. Так Станіслаў Сільвестровіч пасля адмены пры-

гоннага права перавёў сялян свайго маёнтка Гожа291 на ўмераны

чынш, чым выклікаў незадаволенасць суседзяў-памешчыкаў: 289 13 мая 1863 года Б. Шварцэ быў асуджаны на смерць, але пасля

петыцыі ад жыхароў роднага горада – Дзінана ў Брэтані – за яго заступілася

французская імператрыца Яўгенія, у выніку чаго Шварцэ замянілі пры-

суд пажыццёвым турэмным зняволеннем. Ён сем гадоў правёў у поўнай

ізаляцыі ў Шлісельбургскай крэпасці, у камеры, дзе яго папярэднікам быў

расійскі анархіст М. Бакунін. Затым па стане здароўя ён на пяць гадоў

быў накіраваны ў форт Верны. Яшчэ сем гадоў пражыў у Томску, пакуль у

1881 годзе не быў арыштаваны ў сувязі з дзейнасцю таемнай арганізацыяй

“Чырвоны крыж Народнай волі”. Пасля года следства яшчэ сем гадоў ён

пражыў у вёсцы Тунка каля Іркуцка. Ажаніўся з сібірачкай, меў траіх дзя-

цей. З’яўляўся настаўнікам Юзафа Пілсудскага, які ў 1889 годзе прыбыў

у ссылку ў вёску Тунка. У 1891 годзе атрымаў дазвол пакінуць Расійскую

Імперыю. Працаваў журналістам у Кракаве, затым перабраўся ў Львоў на

пасаду чыноўніка. У 1893 годзе выдаў кнігу “Сем гадоў у Шлісельбургу”.

Памёр 18 лютага 1904 года.

290 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 109 адв.

291 Праз маёнтак Гожа ў час паўстання была наладжана сувязь з

Каралеўствам Польскім. Гл.: Вашкевіч, А. Дарогаю 1863 года / А. Вашкевіч /

Мінулае Гродзеншчыны. – Гродна, 2004. – Вып. 10.

103

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

“Бываючы пры гэтым у маіх суседзяў, у Царстве Польскім, дзе

я меў родных, якія жылі недалёка, чуючы пастаянна пра новыя

маніфестацыі, якія часцей усяго ўрад пакідаў беспакарана, я

жыў увесь час у надзеях, і думаў, што ўсё пойдзе вельмі лёгка, калі хутка цэлы край будзе падрыхтаваны да паўстання. Аднак

гэтыя прыгатаванні мы не мелі да апошняй хвіліны. Сродкаў

матэрыяльных, грошай, не было каму і ў каго збіраць, бо самы

багаты клан у краі, памешчыкі, не падманвалі сябе надзеяй, і

як больш дасведчаныя, заўчасна не далі б ніякай дапамогі”292.

Таму праводзімая Сільвестровічам і Чаповічам дзейнасць не

атрымлівала ні водгуку, ні спачування.

Спрэчкі ў Літоўскім камітэце

У 1861 годзе ў Вільні на фоне разгортвання маніфестацыйнага

руху пачалася праца па закладанні таемнай арганізацыі.

Першапачаткова сярод яе нешматлікіх членаў знаходзіліся

настаўнік і журналіст Вацлаў Пшыбыльскі293 і Францішак

Далеўскі, які вярнуўся з ссылкі і ўладкаваўся супрацоўнікам

чыгункі. Іх мэтаю было не дапусціць радыкалізацыі ствараема-

га Літоўскага камітэта. Аднак пасля высылкі ў Волагду Пшы-

быльскага, адыходу Далеўскага і ўмацавання Звяждоўскага ў

арганізацыі павялічваецца роля “чырвоных”.

У сакавіку 1862 года менавіта ў Вільні была прадпрыня-

та спроба аб’яднаць агульныя намаганні “чырвоных”, якіх

прадстаўлялі Оскар Авейдэ і Аляксандр Агрызка, і “белых”, ад

якіх прысутнічаў прадстаўнік варшаўскай дырэкцыі Юргенс294.

292 НАРБ у г. Гродна. Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. Материалы Виленской

следственной комиссии о лицах, принадлежащих к Гродненской револю-

ционной организации. – Арк. 109 – 109 адв.

293 Вацлаў Пшыбыльскі (28.09.1828, Вільня – 25.12.1872, Бухарэст) скончыў у 1849 годзе Санкт-Пецярбургскі ўніверсітэт, пасля чаго выкладаў

у гімназіях. У 1860 годзе ў Вільні з’явіўся яго пераклад на польскую мову

“Хаціны дзядзі Тома” Гарыет Бічэр Стоу. Высланы ў Волагду, адкуль вы-

звалены да часу паўстання 1863 года. Знаходзіўся ў Варшаве, уваходзіў у

склад ЦНК, у якім быў сакратаром па справах Літвы. Пасля задушэння

паўстання праз Галіцыю выправіўся на эміграцыю ў Парыж як камісар

паўстанцкага ўрада за мяжою. Перабраўся ў Канстанцінопаль, дзе працаваў

на Асманскую імперыю.

294 Записки Оскара Авейде о польском восстании 1863 года. – Варшава, 1866. – Часть ІІІ. – С. 39–40: Юргенс, адданы сваім перакананням, згаджаўся

ўтварыць арганізацыю з мэтай заахвоціць арганічныя прагрэсіўныя пра-

104

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

Гэтая сустрэча скончылася беспаспяхова і пакінула ў “чырво-

ных” самыя адмоўныя ўражанні ў адносінах да “белых”295.

З самага пачатку ахінуты вялікай таемнасцю, Літоўскі

камітэт нараджаў плёткі пра сваю дзейнасць у шэрагах

памешчыкаў і страх перад магчымай сацыяльнай рэвалюцы-

яй, прымушаў “белых” да самаарганізацыі. Але летам 1862 года

стала відавочнаю адсутнасць адзінства ў Літоўскім камітэце, якое ў вачах “белых” выглядала “поўнай бязладзіцай”296 і

ўяўляла “цэлы шэраг своеасаблівых з’яў”297.

Звяждоўскі ў сваёй дзейнасці падпарадкоўваўся

Пецярбургскім арганізацыям на чале з Серакоўскім і Агрызкам.

Але да лета 1862 года Каліноўскаму ўдалося пераканаць, што

“яму значна выгодней будзе самому стаць на чале, чым плясціся

ў хвасце пецярбургскіх слупоў вялікага будавання”298. І гэта ня-

гледзячы на тое, што з моманту першага прыезду Каліноўскага

ў Вільню ў сакавіку 1861 года паміж ім і Звяждоўскім увесь час

узнікалі спрэчкі, у тым ліку і па пытанні сялянскай уласнасці

на зямлю, аб чым сведчыў В. Ратч: “Звяждоўскі пад уплывам

інтрыгі гатэля Ламбер299, пачаўшы ўсведамляць неабходнасць

надзяліць сялян пяскамі і балотамі, назваў тэорыі камунізма, створаныя Цэнтралізацыяй для рускіх універсітэтаў і пера-

кладзеныя Герцэнам, універсітэцкімі брэднямі.

цы і клопаты грамадства, звязаць цяжкі і раз'яднаны шляхецкі элемент, ажывіць яго гэтым, зрабіць дзейным, клапатлівым пра інтарэсы краю, практычным, а з тым разам утрымаць шляхту ад зыходу на згубны, бо

заўчасны, шлях змовы. Калі ж, дадаваў Юргенс, разам з гэтым галоўнай

практычнай працай будзе магчыма зрабіць што-небудзь на карысць дапуш-

чальнага ў аддаленай будучыні паўстання, то і гэтай дадатковай карысці

адхіляць не варта”.

295 Там жа, с. 66: “…яна была ў поўным значэнні самаю безразважнаю

і самаю нікчэмнаю анамаліяй, якая толькі існаваць можа; анамаліяй, якая

замест таго, каб высвятліць і палепшыць становішча краю, рабіла яго ўсё

больш і больш цёмным, заблытаным і сумным; замест таго, каб утрымаць

развіццё агітацыі, апроч сваёй волі і жадання павінна была яе павялічыць

і пашырыць”.

296 Ратч, В.Ф. Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной

России / В.Ф. Ратч. – Вильно, 1867. – Т. 1. – С. 181.

297 Там жа.

298 Там жа, с. 185.

299 “Гатэль Ламбер” – збіральная назва кансерватыўнай часткі поль-

скай эміграцыі сярэдзіны ХІХ стагоддзя, цэнтрам якой з’яўляўся гатэль

“Ламбер” у Парыжы, набыты ў 1843 годзе Чартарыйскімі.

105

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Аднак каб паслухаць гэтыя брэдні, вашая акадэмія статкам

урывалася ў нашыя аўдыторыі, – запярэчыў Каліноўскі.

Так! Мы дасылалі статак баранаў з акадэміі, каб падах-

вочваць да бляяння такі ж статак ва ўніверсітэце, – адказаў

Звяждоўскі”300.

Дыскусіі выклікалі і два ключавыя моманты ў падрыхтоўцы

паўстання – удзел у барацьбе шляхты і адносіны з Варшавай.

Але падставаю для збліжэння паслужыў канфлікт з Браніславам

Шварцэ, у якім Звяждоўскі выступіў на баку Каліноўскага як

стваральніка Гродзенскай рэвалюцыйнай арганізацыі.

Менавіта падчас абмеркаванняў, па заўвазе рускага

афіцыйнага гісторыка В. Ратча, прагучалі адныя з самых ра-

дыкальных выказванняў Каліноўскага, якія пасля пераходзілі

з твора ў твор. У іх ліку “сякера не павінна спыняцца і над ка-

лыскаю шляхецкага дзіцяці”301. Аднак цалкам выказванне

Каліноўскага гучала як: “Паўстанне павінна быць чыста на-

родным – шляхта, якая з намі не пайдзе, няхай загіне – тады

сялянская сякера не павінна спыняцца над калыскаю шля-

хецкага дзіцяці”302. Паўната цытавання значна змяншае сту-

пень радыкалізму выказвання, паказвае, што Каліноўскі не

заклікаў да татальнага вынішчэння шляхты, але кіраваўся

прынцыпам “хто не з намі, той супраць нас”. Вытокам гэтых

слоў, відавочна, з’яўляецца заклік “Да сякеры клічце Русь”, які

прагучаў у герцэнаўскім “Колоколе” ў сакавіку 1860 года303.

Падчас спрэчак у ствараемым Літоўскім камітэце прагуча-

ла і іншае выказванне Каліноўскага: “Такой бесталковай баш-

цы, як Варшава, нельга даручаць будучы лёс Літвы”304. Маг-

чыма, яно таксама вырвана з кантэксту, але перадае галоўнае

імкненне Каліноўскага па стварэнні арганізацыі, якая б, перш

300 Урывак з чарнавога запісу, зробленага В. Ратчам. Паводле: Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / Каліноўскі, К.; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 354.

301 Ратч, В.Ф. Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной

России / В.Ф. Ратч. – Вильно, 1867. – Т. 1. – С. 181.

302 Dąbrowski, J. Rok 1863 / J. Dąbrowski. – 3-e wyd. – Poznań, 1929. –

S. 129.

303 Письмо из провинции / Колокол. – 1 марта 1860. – № 64. – С. 535.

304 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы /

Каліноўскі, К.; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі

кнігазбор”, 1999. – С. 181.

106

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

за ўсё, улічвала мясцовыя інтарэсы. Нездарма летам 1862 года з

Каралеўства Польскага ў Гродна да Каліноўскага і Урублеўскага

прыязджаў агент з Варшавы305. На жаль, у дакументах маец-

ца толькі ўзгадка пра гэтую сустрэчу. Але сам яе факт свед-

чыць пра ўмацаванне пазіцыі Каліноўскага ў іерархіі таемных

арганізацый, сетка якіх разгортвалася на тэрыторыі былой

Рэчы Паспалітай. Пасля гэтага візіту Каліноўскі вырашыў

наведацца ў Вільню для перамоў з прадстаўнікамі Літоўскага

камітэта, у якім планаваў даць месца і свайму сябру Заблоцка-

му, каб мець магчымасць супрацьстаяць “белым”306.

Хутчэй за ўсё прыезд варшаўскага агента ў Гродна быў

ініцыяваны ў сувязі з падрыхтоўкай да рэалізацыі пла-

на Дамброўскага. У такім выпадку становіцца зразуме-

лым, чаму летам 1862 года Літоўскі камітэт па прыкладу

варшаўскай арганізацыі атрымаў назву Камітэт руху. Пя-

цёрку яго кіраўніцтва склалі Людвік Звяждоўскі (старшыня), супрацоўнік чыгункі Эдмунд Вярыга, былы каўказскі афіцэр

лекар Баляслаў Длускі, настаўнік музыкі Ахіл Банольдзі і

Канстанцін Каліноўскі307.

Віленская арганізацыя канчаткова выйшла з-пад уплыву

Пецярбурга. Але пытанне аб далейшай інтэграцыі з Варша-

вай так і засталося адкрытым, паколькі 2 (14) жніўня 1862 года

быў арыштаваны Яраслаў Дамброўскі. У Каралеўстве Польскім

пачаліся арышты ўдзельнікаў таемных арганізацый. У лік

асоб, чые прозвішчы сталі вядомы расійскім уладам, патрапіў

і Людвік Звяждоўскі. Аб гэтым 23 жніўня (4 верасня) асобая

канцылярыя па справах ваеннага становішча пры намесніку

ў Каралеўстве Польскім паведаміла ва ўпраўленне віленскага

генерал-губернатара. У выніку 22 кастрычніка 1862 года скам-

праметаваны Звяждоўскі вымушаны быў пакінуць Вільню і

выехаць у Маскву на новае месца службы – у грэнадзёрскі кор-

пус.

305 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 1 адв.

306 Там жа, арк. 2: “Пры гэтым Каліноўскі дадаў, што ён прапаноўвае

мне пасаду ў арганізацыі таму, каб у ёй было больш людзей аднаго з ім

становішча, г. зн. якія не належаць да класа памешчыкаў, інакш апошнія

забяруць усю ўладу ў свае рукі, я прыняў яго прапанову”.

307 В. Ратч называе Малахоўскага замест Ахіла Банольдзі. Гл.: Ратч, В.Ф.

Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной России / В.Ф. Ратч. –

Вильно, 1867. – Т. 1. – С. 181.

107

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

“Апошняя мазурка ў Літве”

20 красавіка 1862 года, на Вялікдзень, Канстанцін Каліноўскі

выехаў з Вялікай Бераставіцы, дзе быў у гасцях у свайго сябра

Фелікса Ражанскага. Той наняў яму падводу фурмана Міхася

Чывеля, каб Канстанцін мог наведаць сям’ю ў Якушоўцы. Па

прыездзе да бацькі Каліноўскі не стаў паглыбляцца ў пераказ

падзей свайго жыцця, адзначыўшы, што “ёсць надзея атры-

маць месца, патрэбна толькі больш клопатаў”308. У пачатку мая

ён зноў накіраваўся ў Вялікую Бераставіцу, але затрымаўся там

нядоўга, каб паспяшацца ў Гродна. Праз два тыдні Канстанцін

зноў прыбыў у бацькоўскі маёнтак “за рэчамі і пасцеллю”309.

Ён сказаў бацьку, што мае надзею атрымаць месца следча-

га ў крымінальнай палаце, “а таму і патрэбна там служыць

да адкрыцця вакансіі, на што я [Сымон Каліноўскі – аўт.] яму

сказаў: вось і слава Богу, што ты атрымаеш месца, бяры рэчы

і ад’язджай з Богам”310.

Аднак такія размовы былі толькі для заспакаення сваякоў.

Насамрэч Каліноўскага турбавалі зусім іншыя праблемы. У

першую чаргу – новы праект, на які прадстаўнікі Гродзенскай

рэвалюцыйнай арганізацыі ўскладалі вялікія надзеі. Ім стала

выданне ў пачатку ліпеня 1862 года сумесна з сябрамі Валерам

Урублеўскім і Феліксам Ражанскім першага нумару “Мужыц-

кай праўды”. Юзаф Каліноўскі адзначаў, што для Канстаціна

Каліноўскага “друкаванае слова было заўсёды яго слабасцю, ён прыпісваў яму нейкае асаблівае значэнне”311.

Пасля гэтага Каліноўскі накіроўваецца ў Кейданы, на вя-

селле сястры яго сяброў Далеўскіх – Апалоніі – і капітана

расійскага Генеральнага штаба Зыгмунта Серакоўскага, па

сумяшчальніцтву аднаго з кіраўнікоў таемнай арганізацыі ў

Літве і Беларусі.

Шлюб адбыўся ў нядзелю, 30 ліпеня (11 жніўня) 1862 года

ў фарным касцёле Св. Юзафа312. Якуб Гейштар узгадваў: “Калі

308 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 248.

309 Там жа.

310 Там жа.

311 Кісялёў, Г. Так сейце ж, дзецюкі! / Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь: Даследаванні і знаходкі з гісторыі беларускай літаратуры і рэвалюцыйнага

руху другой паловы XIX стагоддзя – Мінск: Беларусь, 1966. – С. 16.

312 Гэта дата была выгравіравана на ўнутраным баку шлюбных зала-

тых пярсцёнкаў. Менавіта па адным з іх былі ідэнтыфікаваны парэшткі Зыг-

мунта Серакоўскага, знойдзеныя ў 2017 годзе на Замкавай гары ў Вільні.

108

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

мы вярталіся і не хапала пажаданняў, я адзін неяк стаў на

ўзбоччы, бо мне было цяжка на сэрцы. Зыгмунт, сваім звыча-

ем, паклаўшы мне руку на плячо, загаварыў: “А што ж, Куба, ці ты мне не пажадаеш?”. О, я б яму і неба пажадаў! З узрушэн-

нем я адказаў, звяртаючыся да абодвух, зычыў ім, каб знайшлі ў

сабе ўзаемную радасць і моц для змагання з жыццём, бо шлюб –

гэта саюз на вякі і не толькі на сумесную радасць, але і сумес-

ны боль”313.

Вяселле Зыгмунта і Апалоніі, якое пазней назвалі “апошняй

мазуркай у Літве”314, прыцягнула ўвагу рускіх жандараў. Край

знаходзіўся на вайсковым становішчы, усе масавыя мерапры-

емствы былі забароненыя. У дом Беркмана, дзе праходзіла вя-

селле, завіталі “блакітныя мундзіры”, але, пабачыўшы аксель-

банты Генеральнага штаба на жаніху і яго сябру, паспяшаліся

рэціравацца.

Адначасова з Канстанцінам Каліноўскім на гэтым мерапры-

емстве прысутнічалі браты Далеўскія, ксёндз Антон Мацкевіч

і прадстаўнік пецярбургскай афіцэрскай таемнай арганізацы

Ян Станкевіч. Вяселле было выкарыстана для прыкрыцця су-

стрэчы і абмеркавання падзей у Варшаве і далейшых планаў

па падрыхтоўцы паўстання на тэрыторыі Беларусі і Літвы.

У той час як Каліноўскі быў на вяселлі ў Кейданах, Яман-

ты ў Вільні каля Вострай Брамы 31 ліпеня 1862 года прымалі

ўдзел у маніфестацыі з нагоды падпісання Люблінскай уніі

аб утварэнні ў 1569 годзе Рэчы Паспалітай. Усе жанчыны

былі ў канфедэратках з рознакаляровымі стужкамі блакітнага, малінавага і белага колераў, а старэйшая сястра Людвіка ўвогуле

атрымала 30 рублёў штрафу за нашэнне крыжа і спяванне за-

бароненых песень.

Ад’язджаючы з жонкаю ў замежны адпачынак, Серакоўскі

18 жніўня паспеў сустрэцца ў Вільні з варшаўскім камісарам

Дзюлеранам, а 21 жніўня быў ужо ў Варшаве, дзе меў спаткан-

не з прадстаўнікамі Цэнтральнага камітэта. Гаворка падчас

сустрэч ішла пра тое, што ў выпадку паўстання Серакоўскі

ўзначаліць узброенае выступленне ў Беларусі і Літве.

У гэты час Каліноўскі трапляе ў Вільню і, хутчэй за

ўсё, менавіта тады Марыя Ямант, “Марыська чарнаброва”, 313 Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. 2 t. – Wilno, 1913. –

T. 1. – S. 168.

314 Там жа.

109

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

становіцца яго нарачонай. Адбываюцца заручыны: Канстанцін

у прысутнасці родных уручае пярсцёнак сваёй нявесце315. Маг-

чыма, якраз тады, таксама ў Вільні, тое самае зрабіў і яго сябар

Цітус Далеўскі ў адносінах да сястры Марыі – Алёны Ямант.

Каліноўскі надоўга не затрымліваецца ў горадзе. У сярэдзіне

жніўня ён ад’язджае ў Гродна і далей у Беласток, каб падрых-

таваць да выдання другі нумар “Мужыцкай праўды”. Аб

занепакоенасці ўлад распаўсюджаннем выдання сведчыць той

факт, што ўжо 22 жніўня міністра ўнутраных спраў запатраба-

вала ад гродзенскага губернатара І.У. Галера вызначыць, кім і

адкуль распаўсюджваюцца лісткі “Мужыцкай праўды”.

Вяртанне Віктара Каліноўскага ў

Якушоўку

Пасля 10-гадовай адсутнасці на радзіму вяртаецца Віктар

Каліноўскі. З колішняй сям’і пасля смерці 29 студзеня 1858

года бабулі Тэрэзіі ў яго з родных засталіся толькі бацька і брат

Канстанцін. Якушоўскія Каліноўскія былі яму чужымі. Але

заставацца ў Пецярбургу, дзе здароўе пад уплывам дрэннага

клімату канчаткова пагоршылася, ён больш не мог. З-за сухотаў

ён усё менш і менш часу мог прысвячаць даследаванням, якія

не жадаў спыняць, як не жадаў і адкладваць сваю дзейнасць у

рэвалюцыйнай арганізацыі.

Нягледзячы на лісты бацькі, адносіны з якім на фоне па-

гаршэння здароўя Віктара палепшыліся, ён не хацеў спыняць

працу і вяртацца дадому. І наўрад ці б пакінуў паўночную

сталіцу Расійскай Імперыі, каб не арышт у Варшаве Ярасла-

ва Дамброўскага і пагроза раскрыцця ўсёй арганізацыі. Таму

16 жніўня 1862 года Віктар Каліноўскі пакінуў дом № 2-3 на

Міхайлаўскай плошчы ў “абрыдлым мне Пецярбургу”316, у якім

знаходзіўся “толькі дзеля любімай Бібліятэкі”317 і, каб заблытаць

паліцыю, якая магла выйсці на яго прозвішча, быццам бы выехаў

у Маскву, але насамрэч накіраваўся да сям’і ў Якушоўку.

315 Шалькевіч, В. Невядомыя старонкі з жыцця Кастуся Каліноўскага /

В. Шалькевіч // Сыны і пасынкі Беларусі / Уклад. Барыс С.В. Мн.: “Полы-

мя”, 1996. – С. 170.

316 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 255.

317 Там жа.

110

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

Віктар, які планаваў працягнуць свае гістарычныя росшукі,

“многа прывёз папераў сваёй працы”318, сярод якіх былі і шматлікія

старадрукі з сабранай ім бібліятэкі. Але здароўе яго канчаткова

сапсавалася. І тут, у сям’і, дзе не трэба было, у адрозненне ад чу-

жога Пецярбурга, хаваць свой сапраўдны стан, ён хутка згас і

25 кастрычніка памёр. 27 кастрычніка Віктар Каліноўскі быў па-

хаваны ў Свіслачы на публічных прыходскіх могілках. Сабраныя

ж ім дакументы пазней былі прададзены яго сваячніцай Эльжбе-

тай Данцэвіч “за некалькі соцень рублёў у Варшаве”319.

Канстанцін так і не паспеў развітацца са старэйшым братам, у памяць па якім на могілках Свіслачы ўжо ў 1990-я гады быў

адноўлены крыж.

“Рух”

1 верасня 1862 года імператар Аляксандр ІІ падпісаў маніфест

пра рэкруцкі набор, які павінен быў прайсці ў студзені 1863 года.

У Каралеўстве Польскім пра яго пачалі паведамляць толькі з

24 верасня (6 кастрычніка) 1862 года. У выніку пад пагрозай

выпраўлення ў войска апынулася каля 12 тысяч чалавек, якіх ула-

ды лічылі магчымымі ўдзельнікамі запланаванага ўзброенага вы-

ступлення. У той жа час у Вільні 6 верасня адбылося пахаванне

паэта Уладзіслава Сыракомлі (Л. Кандратовіча), якое аб’яднала не

толькі насельніцтва горада, але нават “белых” і “чырвоных” усяго

Краю. Праўда, толькі на час урачыстасцей, на якіх прысутнічала

каля 10 тысяч чалавек320.

318 Звесткі пра паперы Віктара Каліноўскага прыводзіць яго сястра

Казіміра Багушэвіч, якая напісала 7 лютага 1905 года ліст па просьбе краязнаўца

Людвіга Чаркоўскага, выкарыстаны пазней для напісання біяграфічнай

даведкі да ўспамінаў Я. Гейштара. Цалкам лісты надрукаваныя: Смалянчук, А.

Асоба Кастуся Каліноўскага як даследчая праблема / А. Смалянчук / Кастусь

Каліноўскі і яго эпоха ў дакументах і культурнай традыцыі: матэрыялы міжнар.

навук. канферэнцыі, Менск, 25 верасня 2009 г. – Мн.: 2011. – С. 20.

319 Там жа.

320 Лосеў паведамляў: “Труну неслі маладыя людзі, апранутыя ў чамарках

і канфедэратках, і вакол труны маладыя людзі складалі ланцуг, узяўшыся за

рукі, апранутыя ў такі ж гарнітур, на могілках былі прамоўлены прыватнымі

асобамі словы, але ў сэнсе іх нічога не складалася супраць урада. Пахаванне

г. Кандратовіча скончыліся без выяўлення нацыянальных пачуццяў у вялікіх

памерах, як чакалася, да спакою, можа быць, паслужылі і прынятыя меры

перасцярогі мясцовымі ўладамі, а таксама і каталіцкае духавенства было па-

пярэджана, што яно будзе адказваць, калі адбудуцца якія-небудзь беспарадкі”.

Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А.Ф. Смирнов. – М., 1963. – С. 61.

111

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Канстанцін Каліноўскі быў у блізкіх стасунках з Уладзіславам

Сыракомлем, на кватэры якога ў Вільні ўвесь час збіралася мо-

ладзь розных поглядаў. Ужо з пачаткам паўстання Каліноўскі

навучаў рускай мове дзяцей паэта321.

Пасля няўдалай спробы Дамброўскага варшаўскі ЦНК з

5 ліпеня пачаў выданне газеты “Рух”, рэдагаванай Агатонам

Гілерам. У газеце змяшчаліся праграмныя артыкулы. Так, у

першым з іх заяўлялася, што для поспеху паўстанне павінна

стаяць на нацыянальным грунце, а яго мэта – вызваленне ў

межах да падзелу 1772 года “ў духу Польшчы, складзенай з

трох народаў, Польшчы, Літвы і Русі”322. Ніякага іншага ва-

рыянту апроч цэнтралізаванай польскай дзяржавы ЦНК не

прадугледжваў323.

“Чырвоныя” ў Вільні, у тым ліку Канстанцін Каліноўскі, чыталі “Рух”. Хутчэй за ўсё, адсылкаю менавіта да перша-

га нумара газеты з’яўляецца назва польскамоўнага выдання

Літоўскага правінцыяльнага камітэта, якое з’явілася ў студзені

1863 года324.

У другім нумары “Руху” было заяўлена пра патрэбу

ўтварэння Нацыянальнага ўрада325 і паведамлялася пра на-

бажэнства па “пакутніках” – рускіх афіцэрах Арнгольдту, Слівіцкім і Расткоўскім, расстраляных у Модліне. У трэцім

нумары выказвалася думка аб неабходнасці аб’яднання для

барацьбы ўсіх саслоўяў, у тым ліку мяшчанства і сялянства.

Цікавасць уяўляе той факт, што ў нумары знайшлося месца для

апісання аднаго з выпадкаў, які здарыўся ў Гродна, дзе мяс-

цовы губернатар Галер, беручы за ўзор Назімава, “аб’язджае

і падбухторвае вясковае насельніцтва сваёй губерні, намага-

ючыся ў іх выклікаць давер да цара, недавер да паноў і аду-

каванага класу народа”326. Падставаю да гэтага становяцца

321 Шалькевич, В.Ф. Кастусь Калиновский. Страницы биографии /

В.Ф. Шалькевич. – Мн.: Университетское, 1988. – С. 110.

322 Ruch. – 5 lipca 1862. – № 1.

323 Міхалюк, Д. Нелегальны польскамоўны друк пад кіраўніцтвам Ка-

стуся Каліноўскага / Д. Міхалюк / Кастусь Каліноўскі і нацыятворчы пра-

цэс у Беларусі: матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі, Лондан, 27–29 сакавіка 2014 г. – Мінск, 2015. – С. 39.

324 Ruch. – 5 lipca 1862. – № 1: “Акрамя нацыянальнай асновы вызва-

лення Польшчы да перадразборавых межаў, паўстанне Польшчы разгор-

не сцяг вольнасці чалавека і роўных правоў для ўсіх”.

325 Ruch. – 8 lipca 1862. – № 2.

326 Ruch. – 29 lipca 1862. – № 3. – S. 2.

112

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

паводзіны землеўладальнікаў, якія спадзяюцца на дапамогу

ўлад у іх кантролі над сялянскай масай: “Калі б не страх і абу-

рэнне, трэба было б дзякаваць дурасці тых людзей: самі пада-

юць маскве нож, які яна ў рукі сялян на іх праціснуць намага-

ецца, а які яны з нежаданнем адкідваюць”327.

Найбольш важным з’яўляецца пяты нумар газеты, у якім

была надрукавана праграма нацыянальнай арганізацыі з

9 пунктаў, у тым ліку “незалежнасць краю толькі зброяй здабы-

та быць можа”328, а таксама, што “Нацыянальная арганізацыя

дамаўляецца з суседнімі народамі, асабліва славянскімі”329.

Апошняя ўзгадка з’яўлялася закамуфляваным сведчан-

нем перамоў прадстаўнікоў ЦНК З. Падлеўскага, А. Гілера і

У. Мілевіча з лонданскім рускім рэвалюцыйным цэнтрам, у які

ўваходзілі А. Герцэн, М. Агароў і М. Бакунін. Аднак выкладзе-

ная ў “Руху” праграма пакідала шмат пытанняў, у тым ліку аб

далейшых адносінах з утвораным ЦНК таемных арганізацый

Літвы і Беларусі.

Каліноўскі ў Слоніме

7 кастрычніка 1862 года ў 17 гадзін праз вёску Шэйнякі

Слонімскага павета (сёння – в. Шэпякі Пружанскага раё-

на) па паштовым тракце са Слоніма ў Ваўкавыск праехала

кібітка, з якой невядомы падарожны раскідваў скруткі папер.

Непісьменныя тутэйшыя сяляне Марцін Мікуцін, Антон Агіевіч

і Міхаіл Лукашэвіч сабралі іх і адправіліся да сваіх адукаваных

вяскоўцаў330. У хуткім часе змест напісанага на лістках ведалі

ўсе Шэйнякі, а затым некалькі падабраных экзэмпляраў былі

перададзены і ў суседнія вёскі. У гэты ж дзень адзін са скруткаў

у канаве каля Вострава знайшоў селянін Кіпрыян, але ў яго

вёсцы не знайшлося адукаваных, каб прачытаць напісанае331.

327 Там жа.

328 Ruch. – 17 września 1862. – № 5.

329 Там жа.

330 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 6. Дело о революционной

деятельности Кастуся Калиновского. – Арк. 1 адв.

331 Сачек, М.Н. Документы ЦГИА БССР в Гродно о жизни и деятельно-

сти Кастуся Калиновского / М.Н. Сачек / Кастусь Каліноўскі (1838–1864): ма-

териалы республиканской научной конференции, посвященной 150-летию

со дня рождения выдающегося белорусского революционера-демократа и

мыслителя К. Калиновского. – Гродно, 1988. – С. 64.

113

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Таму пад падставай таго, што два знойдзеныя ў Востраве эк-

зэмпляры нелегальнага выдання – гэта “паскуднае пісьмо”332, іх забраў шляхціч Валадковіч.

“Дзецюкі! Жывучы пад рондам маскоўскім, кожны ведае, што ён нас абдзірае і глуміць…” – менавіта так пачынаўся зной-

дзены сялянамі дакумент, у якім да іх звяртаўся “Яська-

гаспадар з-пад Вільні”, які тлумачыў грабежніцкі характар

аграрнай рэформы, праведзенай 19 лютага 1861 года.

Весткі пра невядомыя брашуры, з якіх “сяляне чытаючы

паміж сабою здабываюць разнастайную думку”333, дайшла

да ведама прыстава Слонімскага павета Л. Агаціна. Ён пачаў

шукаць крыніцу агідных ідэй, якія распаўсюджваліся сярод

сялян. У выніку, рухаючыся па ваўкавыскім тракце з вёскі да

вёскі Агацін 27 кастрычніка дабраўся да Шэйнякаў. Тут мяс-

цовы стараста Людвіг Ляўсковіч паведаміў царскаму служача-

му вестку, якая ўжо на наступны дзень рапартам была адасла-

на да гродзенскага генерал-губернатара Івана Уладзіміравіча

фон Галера: сярод сялян распаўсюджваецца забароненае вы-

данне, якім аказаўся трэці нумар “Мужыцкай праўды”.

Пагражаючы арыштам, Агацін атрымаў два экзэмляры

“Мужыцкай праўды” і апісанне невядомага падарожнага: апрануты ў авечы кажух з каўнерам ад адной доўгай скуры

чорнага баранчыка, на галаве фуражка з зоркаю грамадзян-

скага ведамства, на выгляд гадоў 36-ці, сярэдняга росту, бру-

нет з чорнымі вусамі. Сяляне таксама апісалі светлавалоса-

га з русымі вусамі фурмана з Ружанскай паштовай станцыі.

Менавіта гэта стала зачэпкаю для далейшых росшукаў.

Агацін неадкладна накіраваўся на Ружанскую паштовую

станцыю, дзе здабыў наступны запіс з кнігі: 5 кастрычніка

за № 16668 быў запісаны шляхціч, які вяртаўся са Слоніма ў

Ваўкавыск. Яго імя – Вікенцій Каліноўскі334.

Ад фурмана Талая, які суправаджаў Каліноўскага, Агацін

даведаўся: падазраваны ў раскідванні “Мужыцкай праўды”

працуе ў адным з прысутных месцаў Ваўкавыска, а з Ружан-

скай станцыі ён ездзіў у Падароск. Далей Агацін 30 кастрычніка

332 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 47.

333 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 6. – Арк. 1.

334 Там жа, арк. 1 адв.

114

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

накіраваўся ў Слонім, каб высветліць, калі Каліноўскі прыбыў

у горад і пры якіх абставінах з яго выбыў.

Каліноўскі меў падарожную ад гродзенскага віцэ-

губернатара, выдадзеную для асабістых патрэб 5 кастрычніка.

Аднак што ён рабіў у Слоніме, з якога выбыў 7 кастрычніка ў

11 гадзін, так і засталося для прыстава невядомым.

Канстанцін Каліноўскі ў Слоніме сустракаўся з некалькімі

афіцэрамі 3-й артылерыйскай батарэі, сярод салдат якой пазней

пачала распаўсюджвацца адозва “Что надо делать войску”335.

Менавіта да гэтага колка належаў харунжы батарэі Міхал

Цюндзявіцкі, асуджаны за распаўсюджванне “Мужыцкай

праўды” ў Барысаўскім павеце Мінскай губерні, імя якога

стаіць першым у доўгім спісе пакараных смерцю ўдзельнікаў

паўстання 1863–1864 гадоў у Беларусі.

Другая сустрэча адбылася з мэтаю арганізацыі працы мяс-

цовай паўстанцкай суполкі, для прыкрыцця таемных сходаў

якой выкарыстоўваліся грамадская публічная бібліятэка на

чале з бібліятэкарам Цэзарыем Казігродскім і самадзейны тэ-

атр гарадскога доктара Антона Макржэцкага.

Усё гэта засталося невядомым уладам, але Агацін высветліў, што са Слоніма Каліноўскі спачатку накіраваўся да Міжэвічаў на

трох канях з фурманам Васюкевічам. Адтуль жа ён дабраўся да

Ружанаў, дзе і наняў Талая, каб ехаць у Ваўкавыск. 6 лістапада

гэтая інфармацыя паступіла ў Гродна.

Утварэнне Літоўскага правінцыяльнага

камітэта

Пытанні аб далейшай дзейнасці Літоўскага камітэта і

адносінах з Варшавай да ад’езду Звяждоўскага так і не былі

вырашаны. Таму напрыканцы кастрычніка 1862 года ў

Вільню былі выкліканы прадстаўнікі ваяводскіх суполак: ад

Віленскага ваяводства – Ежы Кучэўскі-Порай і Антон Залескі, 335 Аўтарам пракламацыі быў Мікалай Агароў, адзін са стваральнікаў

арганізацыі “Зямля і воля”, якая падтрымлівала паўстанне 1863–1864 гадоў.

У пракламацыі адзначалася: “Што стане рабіць Цар, калі салдаты не пай-

дуць супраць народа? Зразумела, што па няволі аддасць народу і зямлю, і

волю, хоць народ толькі з-за гэтага і клапоціцца. Стала быць, калі войска

не пойдзе супраць народа, воля і зямля дастануцца народу без разні, без

кроплі крыві – спакойна”.

115

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

якія з’яўляліся памешчыкамі Троцкага павета, ад Мінскага –

доктар Пётр Чакатоўскі, ад Ковенскага, трохі пазней, на рас-

пачатыя ўжо перамовы прыбыў Баляслаў Сволькен. Гродзен-

скую арганізацыю прадстаўлялі Эразм Заблоцкі і Канстанцін

Каліноўскі. Ад варшаўскага Камітэта руху прысутнічаў Не-

стар Дзюлеран336.

Перамовы праходзілі на Дамініканскай вуліцы ў доме

Даўкшы. Удзельнікі абмеркавання павінны былі прыняць

праграму Цэнтральнага нацыянальнага камітэта, прапанава-

ную ў ліпені 1862 года. Згодна з ёю, усім жыхарам тэрыторыі

Рэчы Паспалітай у выпадку перамогі паўстання дэклараваліся

поўныя свабода і роўнасць перад законам, братэрства паміж

саслоўямі, надзяленне сялян зямлёй з выплатай дзяржаўнай

кампенсацыі памешчыкам, пры гэтым ні слова не гаварыла-

ся пра беззямельных сялян і права на іншыя ўгоддзі, такія як

лясы або пашы.

Як вынік, Канстанцін Каліноўскі, які выступіў супраць та-

кой абмежаванай праграмы “чырвоных”, адразу апынуўся ў

апазіцыі і паспрабаваў сарваць перамовы, што ён рабіў самымі

простымі сродкамі: не даваў магчымасці гаварыць іншым, пярэчыў на любыя выступленні. Тады яму было прапанавана

пакінуць пасяджэнне і дачакацца, пакуль астатнія ўдзельнікі

сустрэчы дамовяцца паміж сабою, каб потым ужо ўступіць у

перамовы з ім. Чаму іншыя ўдзельнікі віленскай сустрэчы вы-

мушаны былі лічыцца з меркаваннем Каліноўскага? Гэта было

звязана з тым, што ён фактычна кантраляваў самую дзейс-

ную суполку ва ўсёй арганізацыі ў Беларусі і Літве, пры гэ-

тым далучыў да яе ў маі-чэрвені 1862 года яшчэ і беластоцкае

“Кола”.

Аднак калі да гэтага прысутных аб’ядноўвала непрыман-

не радыкальных поглядаў Каліноўскага, у якіх бачылі ні што

іншае, як імкненне “скарыстаць кожны сацыяльны стымул, каб

выклікаць хваляванні, не дбаючы сёння пра тое, якія будуць

з гэтага вынікі”337, то цяпер стала зразумелым, што дамовіцца

паміж сабою іншым не нашмат лягчэй: Эдмунд Вярыга вялікую

ўвагу надаваў ролі мяшчанства ў будучым паўстанні, у той час

336 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 172.

337 Там жа, с. 172.

116

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

як Антон Залескі верыў у шырокую падтрымку шляхты і яе

найважнейшую ролю. Зыгмунт Чаховіч увогуле лічыў, што ад

праграмы або накірункаў працы нічога не залежыць, паколькі

самае галоўнае – гэта наканаванне і сляпы выпадак. Козел-

Порай быў згодны ў сваіх поглядах з Дзюлеранам.

У той жа час Каліноўскі зразумеў, што найважнейшым пы-

таннем на віленскай сустрэчы з’яўляецца далёка не абмерка-

ванне праграмы, а тое, якое становішча будзе мець Літоўскі

камітэт адносна Варшаўскага ЦНК.

У выніку абмеркавання, якое зацягнулася на некалькі

дзён, у адсутнасць Каліноўскага было прапанавана прагала-

саваць за варшаўскую праграму “чырвоных”, для чаго Дзю-

леран “унёс прапанову поўнай і безумоўнай залежнасці ад

Камітэта руху”338. Супраць выступілі толькі Эдмунд Вярыга і

Пётр Чакатоўскі. На пасяджэнні таксама была прынята пячат-

ка Літоўскай арганізацыі з надпісам: “Адвага/Развага”. Двух-

гербавая пячатка з Арлом і Пагоняю з’явіцца ў Вільні толькі ў

студзені 1863 года.

На наступны дзень сустрэча працягнулася абраннем складу

Літоўскага правінцыяльнага камітэта, у які ўвайшлі Зыгмунт

Чаховіч, Эдмунд Вярыга, Канстанцін Каліноўскі і стваральнік

мінскай арганізацыі “чырвоных” вайсковы інжынер Ян Козел, які замяніў у Вільні Звяждоўскага. Ён быў вядомы выказван-

нем пра тое, што “ў руках рэвалюцыянера і гаршчок страш-

ная зброя”339. Да мясцовага кіраўніцтва “чырвоных” таксама

далучыўся Банольдзі як начальнік горада Вільні.

Інструкцыі да павятовых і акруговых

начальнікаў

Галоўнымі мэтамі паўстанцкай арганізацыі пасля ўтварэння

Літоўскага правінцыяльнага камітэта (далей – ЛПК) Каліноўскі

бачыў аб’яднанне яе таемных структур і пашырэнне дзейнасці

па-за межамі губернскіх цэнтраў, перш за ўсё ў паветах. Для

гэтага 28 кастрычніка 1862 года Каліноўскі ад імя ЛПК улас-

наручна напісаў дзве інструкцыі – да павятовых і акруговых

начальнікаў. Узорам для іх стала “Падрабязная інструкцыя”

338 Там жа, с. 174.

339 Там жа.

117

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

да акруговых начальнікаў, выдадзеная варшаўскім Камітэтам

руху яшчэ напрыканцы 1861 года. Але на гэтым іх падабен-

ства заканчваецца.

Інструкцыі былі складзены з улікам палажэнняў аб

адзіным падатку, выкладзеных у № 6 (12 кастрычніка) і № 7

(18 кастрычніка)340 варшаўскай газеты “Рух”, дзе ставілася зада-

ча цэнтралізаванага збору сродкаў, паколькі на тэрыторыі былой

Рэчы Паспалітай пачалі з’яўляцца махляры, якія карысталіся

зручным момантам і выцягвалі грошы ў асоб, што спачувалі

паўстанню341. Таму ў выпадках збору сродкаў неабходна было

мець даверанасць з пячаткаю ЦНК, пры гэтым патрэбна было

выдаваць шнуравы квіток з выразна прапісанай лічбай узя-

тай квоты342.

У інструкцыях Каліноўскага адсутнічаюць дадзеныя пра

“даверанасці” ад імя ЦНК і ўзгадкі пра варшаўскі цэнтр. Га-

ворыцца толькі пра агульныя квіткі: “Без квітка ніхто не мае

права прымаць і даваць грошы”343. У той жа час у першых

пунктах абодвух дакументаў падкрэсліваецца падкантроль-

насць павятовых і акруговых начальнікаў непасрэдна ЛПК, ігнаруючы ЦНК.

Інструкцыі апісваюць іерархічную структуру ствараемай

арганізацыі. Галоўны элемент у ёй – ваяводскі, перад якім спра-

ваздачацца павятовыя начальнікі.

Павятовыя павінны былі збіраць падаткі для ўтрымання

павятовай касы, з якой “узмацняць сродкамі, паводле загаду

ЛПК, галоўную касу Камітэта і весці дакладны рахунак”344.

Асобную складку даручалася збіраць на зброю. Таксама па-

вятоваму начальніку даручалася інфармаваць пра пера-

мяшчэнне ўрадавых войскаў, спрабаваць усталяваць сувязь

340 Ruch. – 18 października 1862. – № 7. У арт. VI адзначана: “Збор па-

датку здзяйсняецца чыноўнікамі арганізацыі, спецыяльна прызначанымі

для гэтай дзейнасці, і ў выключна для гэтых мэтаў забяспечанымі

паўнамоцтвамі”.

341 Ruch. – 12 października 1862. – № 6: “Дайшлі да Цэнтральнага нацы-

янальнага камітэта звесткі, што некаторыя асобы адважваюцца няўмела

збіраць складкі, быццам бы на народную справу”.

342 Там жа.

343 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 92.

344 Там жа, с. 92.

118

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

з арміяй і арганізаваць тайную паліцыю ў падначаленым

яму павеце345.

Павет, у залежнасці ад памераў і мясцовых умоў, дзяліўся на

акругі, якіх магло быць ад 2 да 5, куды, “паводле прадстаўлення

павятовага ваяводскаму”346, прызначаліся акруговыя

начальнікі. Акругі, “для аблягчэння прапаганды, упарадка-

вання арганізацыі і масавага выступлення”347, павінны былі

дзяліцца на парафіі і гміны. Парафіяльныя і гмінныя начальнікі

прызначаліся па прадстаўленні павятовым начальнікам вая-

водскаму начальніку. У “Інструкцыі да акруговых начальнікаў”

таксама прысутнічаюць назвы такіх пасад, як “дзясятнік” і

“сотнік”348, дзейнасць якіх павінна была распаўсюдзіцца ся-

род вясковага насельніцтва. Наяўнасць назваў гэтых пасад

з’яўляецца пацвярджэннем таго, што Каліноўскі “настойваў

на ўвядзенне арганізацыі з сялян”349, што пацвярджаецца і

выказваннямі на гэты конт В. Ратча.

Пры ўступленні ў арганізацыю новыя члены даюць прыся-

гу “на поўнае падпарадкоўванне і захаванне таямніцы як на

свабодзе, так і ў турме”350.

Акруговы начальнік прапануе павятоваму прэтэндэнтаў

на пасады парафіяльных і гмінных начальнікаў, дзясятнікаў

і сотнікаў, сочыць за выкананнем тымі сваіх абавязкаў, раз на

тыдзень дае справаздачу павятоваму, збірае рэгулярныя ўзносы

падатку (паміж 15 і 20 кожнага месяца), вядзе прапаганду, зай-

маецца рэвалюцыйнай самаадукацыяй, рыхтуе зброю.

Інструкцыі былі змацаваны авальнай пячаткай з выявай

поціску рукі з надпісам “Адвага/Развага”351, зацверджаным у

якасці сімвала ЛПК. Гэты сімвал з’яўляўся выяваю масонскай

ложы Аб’яднаных славян яшчэ з 1820-х гадоў, а таксама знакам

створанай расійскай таемнай арганізацыі “Зямля і воля”. Гэтая

знакі і словы сімвалізавалі ідэі пра агульнаславянскую федэра-

345 Там жа, с. 93.

346 Там жа, с. 92.

347 Там жа.

348 Там жа, с. 93.

349 Ратч, В.Ф. Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной

России / В.Ф. Ратч. – Т. 1. – Вильно, 1867. – С. 144.

350 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 93.

351 Там жа, с. 329.

119

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

цыю, што прапагандаваў герцэнаўскі “Колокол”, даволі шырока

распаўсюджаныя ў асяродку афіцэрскай і студэнцкай моладзі.

Так, у Гродна ў былога студэнта Маскоўскага ўніверсітэта

Закрэўскага падчас ператрусу былі знойдзеныя вершы, якія

ўтрымлівалі заклік: “Пусть же ныне и до века нас связует вое-

дино назначенье человека, гражданина, славянина”, “Братья, дайте же нам руки, чтобы вместе честно жить!”352.

Напісаныя Каліноўскім напярэдадні паўстання дакумен-

ты на справе ніколі ў поўную сілу не працавалі. Як і выкладзе-

ны ў 3-м пункце інструкцыі да акруговых начальнікаў пункт, што “ніхто не можа выйсці з народнай арганізацыі”353. Ад-

нак 20 снежня ў першым нумары “Chorągiew swobody” выйш-

ла абвестка ЛПК пра “аднаразовы нацыянальны падатак, без

розніцы састаўных частак Народа – у выглядзе надзвычайнай

ахвяры на падтрымку дзеянняў, якія імкнуцца да вызвалення

Бацькаўшчыны”354. Адзначалася, што зборам павінны будуць

займацца службоўцы Арганізацыі, “якія маюць упаўнаважанні

і літаграфаваныя квіткі з пячаткамі Цэнтральнага і Літоўскага

правінцыяльнага камітэтаў”, што з’яўлялася сведчаннем чака-

нага кансэнсусу ад перамоў, якія адбываліся ў Варшаве паміж

прадстаўнікамі таемных суполак у снежні 1862 года.

Пад пагрозай арышту

1 лістапада гродзенскі губернатар Галер загадаў жандарска-

му штаб-афіцэру маёру М. Лелякову расследаваць справу пра

распаўсюджванне “Мужыцкай праўды” ў Шэйняках і адшукаць

Каліноўскага. Лелякоў перадаручыў заданне свайму ад’ютанту

капітану Вітэ355.

Уся гродзенская жандармерыя накіравалася на пошукі

Каліноўскага. Як вынік – 8 лістапада стала вядома пра яго пры-

езд у Вялікую Бераставіцу да ксяндза Ігната Казлоўскага. Вітэ

неадкладна накіраваўся туды. Але на месцы нікога не аказала-

352 Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А.Ф. Смир-

нов. – М., 1963. – С. 358.

353 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 93.

354 Там жа, с. 94.

355 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 130.

120

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

ся. Прыйшлося чакаць Казлоўскага, які толькі ў 9 гадзін вечара

вярнуўся дахаты.

З’яўленне жандараў не стала для ксяндза нечаканасцю.

Таму на пытанні Вітэ адносна Вікенція Каліноўскага, якога

яны шукалі, святар спакойна патлумачыў, “што не Вікенцій, а

Канстанцін Каліноўскі, будучы даўно знаёмым, заехаў у хату яго, ксяндза, 4-га дня ўвечары, г.зн. у нядзелю, і прасіў дазволіць яму, Каліноўскаму, пераначаваць; але паколькі ксёндз Казлоўскі быў

выкліканы дэканам Гінтаўтам у Гродна для атрымання жалаван-

ня, то Каліноўскі разам з ім на другі дзень паехаў з парабкам, на-

нятым ад жыхара м. Бржэставіцы Старжынскага, пераначаваўшы

ў м. Індура ў заезнай хаце, але як гаспадара клічуць, не ведае, а

6 лістапада адправіліся ў Гродна, дзе сустрэлі цяжкасці ў пера-

праве праз раку Нёман, пакінуўшы рэчы і коней з чалавекам на

занёманскім фарштаце ў заезнай чырвонай драўлянай габрэйскай

хаце па мянушцы невядомай, размешчанай пры спуску ў горы, па

правым баку, а самі адправіліся ў горад, дзе ксёндз Казлоўскі за

атрыманнем ад дэкана Гінтаўта жалавання, дзве ночы начаваў

у ксяндза Шмігера без Каліноўскага, дзе ж Каліноўскі ў гора-

дзе кватараваў, не ведае. Прычым растлумачыў, што гэтага дня, а

менавіта 8 лістапада, перад ад’ездам сустрэўся з Каліноўскім пры

варотах хаты ксяндза Шмігера, рэчы ж свае Каліноўскі забраў з

кватэры ў адсутнасць яго, ксяндза Казлоўскага, бо ключ ад па-

коя знаходзіўся ў вышэйсказанага парабка, прычым дадаў, што

Каліноўскі застаўся ў Гродне і намякнуў, што мае намер ехаць у

Вільню для адшукання службы”356.

У Вітэ не было часу на далейшыя допыты ні ксяндза Ігната

Казлоўскага, ні парабка Міхаіла Чывеля, якія суправаджалі

Каліноўскага ў Гродна. І пасля праведзенага беспаспяховага пе-

ратрусу ў хаце святара жандар вымушаны быў працягнуць далей-

шыя пошукі, на падставе якіх 13 лістапада гродзенскі губерна-

тар падпісаў наступную рэзалюцыю: “Паведаміць варшаўскаму

обер-паліцмайстру і пану начальніку Віленскай губерні, а такса-

ма гарадскім і земскім паліцыям у губерні. Пра ўсё данесці пану

міністру ўнутраных спраў і пану генерал-губернатару. Вельмі

патрэбнае”357.

Ваўкавыскі земскі спраўнік Алішэўскі ўстанавіў пастаянны

356 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 6. – Арк. 7–8.

357 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 130.

121

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

сакрэтны нагляд за Якушоўкаю, дзе жыла сям’я Каліноўскіх, якая

25 кастрычніка страціла старэйшага сына – Віктара, які памёр

ад сухотаў. І ўсё ж, нягледзячы на рызыку, у сярэдзіне лістапада

Канстанцін Каліноўскі прабраўся ў бацькоўскі маёнтак, каб на-

ведаць магілу брата.

У Якушоўцы, нягледзячы на ўгаворы бацькі, ён правёў усяго

адзін дзень. Рэдкі госць на радзіме, Канстанцін вымушаны быў

адказваць на шматлікія пытанні родных, галоўным чынам па

месца свайго працаўладкавання, адносна якога, акрамя скаргаў,

“што нельга жыць без жалавання”358, нічога больш не сказаў.

Сымон Каліноўскі, які пазычыў сыну на дарогу 25 рублёў, паз-

ней паведамляў паліцэйскім: “За ім па пятах ехалі, аднак яны

былі на гэтым баку Нёмана, а Канстанцін як дабраўся да Грод-

на, дык ужо не маглі знайсці”359. Паліцыя прыехала ў Якушоўку

на наступны дзень пасля ад’езду Канстанціна, але так і не здо-

лела яго злавіць. Гродзенскі жандарскі штаб-афіцэр Лелякоў

23 лістапада вымушаны быў данесці аб гэтым губернатару Га-

леру з тлумачэннем: “Па атрыманым жа сведчанням, ён быц-

цам бы выправіўся па чыгуначнай дарозе ў г. Вільню, але ці

знаходзіцца ён цяпер там, ці выехаў, далей невядома”360. Га-

лер загадаў неадкладна паведаміць аб беспаспяховых пошу-

ках Каліноўскага генерал-губернатару і міністру ўнутраных

спраў, а “станаваму прыставу аб’явіць вымову за непраследа-

ванне па гарачых слядах, як указана ў законе”361.

Уся паліцыя Гродзенскага і Ваўкавыскага ўездаў была

ўзнята на пошукі. У выніку 30 лістапада ваўкавыскі земскі

спраўнік Алішэўскі пісаў гродзенскаму губернатару, што

“Каліноўскі да гэтага часу ў павеце не знойдзены, а між тым

даходзяць да мяне чуткі, што ён ужо пайманы”362. Адказам на

яго запыт, ці варта далей шукаць падазраванага ў палітычных

злачынствах, было: “Абавязкова. Чуткам верыць няма чаго”363.

У гэты час Сымон Каліноўскі атрымаў ад сына ліст, адпраўлены

358 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 248.

359 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 131.

360 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 6. – Арк. 13.

361 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 132.

362 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 6. – Арк. 14.

363 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 134.

122

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

5 снежня са сталіцы Імперыі – Пецярбурга364. Гэты ліст у выніку

быў забраны атрадам палкоўніка Казанлі і яго далейшы лёс

невядомы.

17 снежня Вітэ, каб самому высветліць абставіны “аб

следаванні Вікенція, ён жа Канстанцін, Каліноўскага з

Ваўкавыска ў г. Слонім і назад”365, накіроўваецца ў Ружаны.

Капітан жандараў паўторна праводзіць допыт Івана Талочкі, які вазіў Каліноўскага з Ружан на Падароскую паштовую

станцыю. Але, на дзіва, фурман адмовіўся пацвярджаць, што

Каліноўскі раскідваў сялянам якія-небудзь паперы. Наадварот, Талочка патлумачыў, што скруткі дакументаў раскідваў невя-

домы, які ехаў на чацвёрцы рудых коней з Падароскай станцыі

праз Шэйнякі. Фурманам у таго быў Салата, які выправіўся

з Ружан раней, чым Каліноўскі. Да таго ж Каліноўскі не мог

фізічна гэтага зрабіць, паколькі ўжо ў 16 гадзін 7 кастрычніка

быў дастаўлены ў Падароск. Аднак Вітэ, як дасведчаны жандар, убачыў у гэтых словах спробу заблытаць следства. Паведаміўшы

пра тое свайму кіраўніцтву, ён працягнуў працу і высветліў, што з Падароска Каліноўскі адправіўся ў Ваўкавыск з нейкім

Бегічам, які ў горадзе заехаў на сваю кватэру, а сам Каліноўскі –

у заезны двор габрэя Мартхілевіча, адкуль 10 кастрычніка

накіраваўся ў Гродна.

У кастрычніку-снежні 1862 года жандары на Гарадзенш-

чыне некалькі разоў мелі магчымасць схапіць Каліноўскага, але кожны раз ён выбіраўся з расстаўленых на яго пастак і ў

выніку здолеў паспяхова дабрацца да Вільні. Тут ён у ЛПК

адхіліў ад улады стаўленіка Варшавы Нестара Дзюлерана, на-

магаючыся дабіцца ад варшаўскага ЦНК прызнання роўных

правоў, а ў канцы лістапада выехаў у Пецярург, дзе вяліся пе-

рамовы з прадстаўнікамі рускай арганізацыі “Зямля і воля” і

Камітэтам рускіх афіцэраў у Польшчы аб будучым іх удзеле ў

сумесным паўстанні. Да таго ж на працягу чатырох месяцаў

былі выдадзены тры нумары “Мужыцкай праўды” (№ 3, 4, 5)!

Нягледзячы на ўсе далейшыя спробы высветліць месцазна-

ходжанне Канстанціна Каліноўскага, расійскім уладам гэта

не ўдавалася ажно да студзеня 1864 года, калі яму здрадзіў

Вітольд Парфіяновіч.

364 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 40. – Арк. 248 адв.

365 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 6. – Арк. 15.

123

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Погляды Каліноўскага на нацыянальнае

пытанне

Каліноўскі Канстанцін лічыў відавочным неабходнасць

вырашэння двух найважнейшых пытанняў – сацыяльнага і

нацыянальнага – яшчэ да пачатку паўстання, “каб пасля вы-

звалення, скончыўшы барацьбу з Расіяю, не прыйшлося б

працягваць яе міжусобіцамі”366. Яго непрыманне супрацы з

Варшаваю было звязана з верагоднасцю, што там “уваскрэс-

не старажытнае магнацтва з усімі шляхецкімі традыцыямі, з

нацяжкаю прыстасаванымі да ХІХ ст.”367. А пасля вяртання

эміграцыі тая будзе імкнуцца аднавіць былыя правы і прывілеі, у тым ліку ў Беларусі і Літве.Таму Каліноўскі выступаў су-

праць поўнага зліцця ў адзінае цэлае Польшчы і Літвы як

частак былой Рэчы Паспалітай, каб потым існавала магчы-

масць аддзяліцца ў выпадку перамогі шляхты ў Польшчы: “Ён

хацеў (бачыць) Літву не з адноўленымі на новы лад старымі

шляхецкімі традыцыямі, але Літву, якую ён мог бы пераства-

рыць з усеагульным ураўненнем правоў і станаў, на новых па-

чатках камуністычных брэдняў, што прапаведавалі Герцэн і К°, знаходзячы нават, што галіцыйская разня недастатковая, каб

пазбавіць народ ад усялякага ўплыву шляхецтва, якога і па-

драстаючыя нашчадкі могуць уваскрасіць з часам дамаганні

сапраўдныя”368.

Канстанцін Каліноўскі не выступаў супраць аднаўлення

Рэчы Паспалітай. Ён выступаў супраць вяртання ў ёй старых

парадкаў ды пераходу ўлады да шляхты і найбольш заможных

яе прадстаўнікоў, што жылі за мяжой у эміграцыі, – магнатэрыі.

Таму ён імкнуўся адасобіць Літву і Беларусь, “скарыстацца раз-

ладам паміж Расіяю і Польшчай”369, каб правесці змены ў са-

цыяльным становішчы грамадства, якія паслужаць прыкла-

дам для суседзяў.

Гэтыя погляды Каліноўскага набывалі ў ім усё большую

моц на фоне разгортвання канфлікту з камісарам ЦНК Неста-

рам Дзюлеранам.

366 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 152.

367 Там жа, с. 153.

368 Там жа, с. 153.

369 Там жа, с. 154.

124

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

Перамовы з ЦНК

Пасля ўтварэння Літоўскага правінцыяльнага камітэта

паглыбіўся канфлікт Каліноўскага з Дзюлеранам. Нестар

Дзюлеран быў варшавянінам, сынам афіцэра польскага вой-

ска і ўнукам французскага графа, прэтэндэнта на трон Нава-

ры. Ён вылучаўся прыгажосцю, а пра яго любоўныя прыгоды

пераказвалі шматлікія плёткі, што не дадавала яму аўтарытэту

сярод удзельнікаў таемнай арганізацыі: “Падставаю яго выез-

ду да Вільні было не камісарства, даручанае яму Цэнтральным

камітэтам, але папросту ўцёкі ад старой і брыдкай жонкі, з якой

ажаніўся дзеля грошай (узяў за яе 40 тысяч злотых) і якая яму

жыццё атруціла”370.

Пасля прыбыцця ў Вільню Дзюлеран уладкаваўся на

Варшаўска-Пецярбургскую чыгунку, маючы прызначэнне

камісарам варшаўскага ЦНК пры Літоўскім камітэце371. Пас-

ля ад’езду Звяждоўскага ў Вільні не засталося аўтарытэтных

асоб, якія б падтрымлівалі яго ў выступленнях супраць тэо-

рый Каліноўскага. Да таго ж Дзюлеран хацеў разбудоўваць

арганізацыю па варшаўскім узоры (паклаўшы ў яе аснову

дзясяткі) і падначаленую непасрэдна ЦНК. Ён лічыў віленскіх

“чырвоных” слабымі і што яны нікога не рэпрэзентуюць, таму

ўзяўся за прапаганду ў асяродку гараджан і землеўласнікаў па-

тэнцыяльна “белых”.

Віленскія “чырвоныя” лічылі гэты крок заўчасным, па-

грозай для ўсёй арганізацыі, бачылі галоўную патрэбу ў пра-

цы сярод вясковага насельніцтва. Да гэтага канфлікта дадала-

ся спрэчка вакол беластоцкай арганізацыі. Спрэчку ініцыяваў

Браніслаў Шварцэ, які, перабраўшыся ў Варшаву і ўвайшоўшы

ў кіруючае кола ЦНК, не забыўся на старую крыўду страты

становішча лідара ў арганізацыі. Таму захады Дзюлерана ў ва-

чах Каліноўскага і яго паплечнікаў выглядалі чарговым крокам

Варшавы падпарадкаваць усю арганізацыю сабе. Інструкцыі

да павятовых і акруговых начальнікаў засведчылі паглыблен-

не гэтага канфлікту.

Як вынік, пасля захопу ўлады ў беластоцкай арганізацыі

і пераходу яе пад кантроль ЦНК у лістападзе 1862 года ЛПК

370 Przyborowski, W. Dzieje 1863 roku. Т. 3. / W. Przyborowski.– Kraków: W.L. Anczyc, 1902. – S. 6.

371 Там жа.

125

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

выключае са сваіх шэрагаў варшаўскага камісара: “раззлава-

ны Каліноўскі выштурхаў Дзюлерана з пасяджэння”372. А так-

сама “загадаў забіць Шварцэ пры першым яго з’яўленні ў ме-

жах Літвы”373. Аднак Каліноўскі разумеў, што без каардынацыі

сумесных дзеянняў немагчымы поспех у агульнай бараць-

бе. Таму ў Варшаву быў накіраваны яго сябар і паплечнік Эд-

мунд Вярыга.

Шварцэ паспрабаваў узяць гэтыя перамовы пад уласны кан-

троль, але Вярыга адмовіўся ад усялякіх кантактаў з ім. Таму

з ім спаткаўся Оскар Авейдэ. На сустрэчы Вярыга прадставіў

рапарт, у якім адзначалася, што Літоўскі камітэт аб’ядноўвае

ў таемных суполках 3000 чалавек. Сярод яго структур самая

развітай з’яўляецца гродзенская арганізацыя. Акрамя гродзен-

скай і віленскай, ваяводскія арганізацыі створаны ў Ковенскай

і Мінскай губернях. У Вільні і іншых губернскіх гарадах, “у якіх

знаходзіцца больш хрысціян-католікаў, ствараліся дзясяткі, якія могуць служыць апорай Камітэту і яго ўладам і могуць

быць карыснымі для іх дзеяння”374. Таксама ў рапарце адзна-

чалася выданне двух падпольных лісткоў на беларускай мове:

“Гутарка старога дзеда” і “Мужыцкая праўда”, – а таксама па-

дрыхтаваны да друку на польскай мове “Сцяг свабоды”.

Вярыга выклаў Авейдэ патрабаванні Літоўскага камітэта: 1) выдаць устаў, які б вызначаў узаемныя адносіны двух камітэтаў; 2) абодва яны павінны быць прызнаны цалкам роўнымі, а Цэн-

тральны – толькі першым паміж роўнымі; 3) упаўнаважаныя

ад абодвух камітэтаў, пастаянныя агенты ці камісары, павінны

быць таксама роўнымі як у адносінах да прызначанай ім ролі, так і ў адносінах правіл для іх прызначэння і выдалення; 4) прызначыць канчатковы тэрмін паўстання не інакш як са зго-

ды абодвух камітэтаў; 5) не пасылаць з Варшавы ў Літву рашу-

ча ніводнага агента, за выключэннем пастаяннага віленскага; 6) выдаліць безадкладна Дзюлерана і таксама безадкладна ад-

даць беластоцкую арганізацыю ў распараджэнне Літоўскага

камітэта375.

372 Ратч, В.Ф. Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной

России / В.Ф. Ратч. – Т. 1. – Вильно, 1867. – С. 186.

373 Записки Оскара Авейде о польском восстании 1863 года. – Варша-

ва, 1866. – Часть ІІІ. – С. 179.

374 Там жа.

375 Там жа, с. 180.

126

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

ЦНК адмовіўся прыняць гэтыя палажэнні. У выніку пас-

ля перамоў Вярыга пайшоў на саступкі: 1) першынство і

ўлада ЦНК засталіся недатыкальнымі; 2) камісар яго ў Вільні

карыстаўся большымі правамі, чым упаўнаважаны літоўскі

агент у Варшаве; 3) улада ЛПК у межах “правінцыі”, г.зн. Літвы

і Беларусі, прызнавалася поўнай і выключнай, аднак жа яна

абмяжоўвалася загадамі ЦНК, кантролем камісара і неабход-

насцю яго згоды пры рашэнні некаторых пытанняў першасту-

пеннай вагі. Для гэтага была ўстаноўлена асобная камісарская

пячатка; 4) пастаноўлена было больш не дасылаць з Варша-

вы агентаў у Літву; 5) тэрмін паўстання вырашана было пры-

значыць са згоды літоўскага ўпаўнаважанага агента; у адва-

ротным выпадку “Літва” вызвалялася ад абавязку прыняць

яго. Таксама Дзюлеран будзе выдалены, а замест яго адпра-

вяць Юлія Верашчынскага. Беласток вернецца пад кантроль

Літоўскага камітэта.

Аднак недавер паміж Варшавай і Вільняй стаў настолькі

моцным, што камітэт на чале з Канстанцінам Каліноўскім

адмовіўся зацвердзіць гэтыя ўмовы. Таму ў Варшаву ў пачат-

ку снежня 1862 года накіроўваецца яшчэ адзін член ЛПК –

Баляслаў Длускі. Паўтара месяцы перамоў не прынеслі ніякага

плёну. Оскар Авейдэ ўзгадваў: “…нягледзячы на такі працяглы

час, нягледзячы на ўсе магчымыя саступкі з боку Цэнтральна-

га камітэта і на мае самыя напружаныя намаганні, згода паміж

намі не адбылася. Недавер і настойлівасць правінцыялаў былі

сляпыя, а Длускі быў упарты, цвёрды да закаснеласці літовец, прытым чалавек тупы і які губляўся ў дробязях”376.

У выніку з-за пытання аб субардынацыі да часу паўстання

паміж ЛПК і ЦНК не было заключана ніякіх умоваў адносна

будучага паўстання. Да таго ж у Вільні адсутнічаў варшаўскі

камісар, а ў Беластоку паралельна існавалі структуры абодвух

кіруючых цэнтраў, што значна аслабляла адну з самых моцных

арганізацый.

Менавіта гэты канфлікт напярэдадні пачатку паўстання, памножаны на інтрыганства з боку Шварцэ і Дзюлерана, прывёў

Канстанціна Каліноўскага і яго бліжэйшых паплечнікаў да ад-

крытага “літоўскага сепаратызму”. І гэта нягледзячы на тое, што тая ж гродзенская арганізацыя, як і віленская, якая ёй

376 Там жа, с. 182.

127

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

папярэднічала, пачыналася не больш як падначаленая “на-

роднага польскага ўрада”. Але ў выніку прыходзіла разуменне, што мэты ЦНК па аднаўленні Рэчы Паспалітай у межах 1772

года, не толькі не закранаюць сацыяльны аспект у тым сэнсе, як гэта разумеў Каліноўскі, але ўвогуле носяць дэкларатыўны

характар. У такой форме, як паказваў досвед Вялікай француз-

скай рэвалюцыі, заставалася магчымасць прыходу да ўлады

“контррэвалюцыянераў”. Каліноўскі не жадаў гэтага дапусціць, таму лічыў неабходным умацаваць пазіцыі радыкальнага кола

“чырвоных” у Беларусі і Літве і тым самым стварыць магчы-

масць перамогі сапраўднай “рэвалюцыі” для іншых ахопленых

паўстаннем рэгіёнаў. Дзеянні ж Варшавы па падпарадкаванні

структурных адзінак арганізацыі, якія перш за ўсё разумеліся

як рэсурсныя цэнтры (зброя, грошы, амуніцыя), выклікалі не-

абходнасць намацвання з боку Вільні свайго шляху. Але гэты

працэс быў перарваны абвесткаю пра пачатак паўстання.

128

ГЛАВА 6.

“МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

Сялянскі рух у 1862 годзе

У 1862 годзе сялянскі рух набывае новы накірунак –

байкот міравых пасрэднікаў і адмова ад падпісання

ўстаўных грамат, па якіх сяляне прызнавалі сваё

“часоваабавязанае” становішча (самая распаўсюджаная фор-

ма супраціву, якая ахапіла 42 губерні Расійскай Імперыі), вы-

ступы супраць перасяленняў людзей з зямлі, якую яны ад-

веку апрацоўвалі (“бацькаўшчыны”), на новыя месцы, менш

урадлівыя (“пясочак”). У выніку такіх дзеянняў памешчыкі

адабралі ў сялян да 1/3 іх уладанняў, асабліва значныя

змяншэнні сялянскіх надзелаў мелі месца ў Гродзенскай і Ко-

венскай губернях.

Сяляне ў спадзяванні на “добрага цара” і з надзеяю да-

равання сапраўднай волі ў лютым 1861 года накіроўвалі ў

дзяржаўныя ўстановы шматлікія скаргі, як у выпадку Да-

брамысельскай воласці Слонімскага павета: сяляне памеш-

чыка Керсноўскага вёсак Млавіцы, Кулькі і Скарышкі былі

пазбаўлены “бацькаўшчыны”, адмовіліся падпісваць устаўныя

граматы і скардзіліся губернатару на памешчыка ды расійскіх

чыноўнікаў. Такія скаргі сяляне вёсак амаль тры гады падавалі

на імя губернатара, але адказу і дапамогі не атрымлівалі. У

апошняй з іх, дасланай у сярэдзіне сакавіка 1863 года сяля-

не апісвалі сваё цяжкае становішча: “Памешчык забраў у нас

землі каля нашых хат і адвёў нам на адлегласці 10 вёрстаў ад

паселішча зусім нязручную”377, якая знаходзілася ў багністым

месцы, дзе коні і валы проста не маглі працаваць. Сяляне былі

пазбаўлены ўсякіх сродкаў да існавання, але працягвалі су-

працьстаянне з памешчыкам, нават нягледзячы на пагрозы

расстрэлу, арышты сялянскіх лідараў і прызначэнне іншага

старасты без згоды грамады. Таму не дзіва, што вясною 1863

года многія сяляне вёсак Млавіцы, Кулькі і Скарышкі пайшлі

ў паўстанцы.

У другой палове 1861 года ў маёнтку графіні Патоцкай Рудка

Бельскага павета сяляне шасці вёсак адмовіліся ад паншчыны і

палічылі, што “цар хоча, каб паноў не было, каб уся зямля была

раздадзена мужыкам”378. Іх супраціў працягнуўся ў 1862 годзе, 377 Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А.Ф. Смир-

нов. – М., 1963. – С. 43.

378 Там жа, с. 42.

130

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

калі яны выгналі прадстаўнікоў упраўляючага і адмовіліся пры-

маць устаўныя граматы. А ў студзені 1863 года яны аднымі з

першых далучыліся да распачатага паўстання, знішчыўшы ка-

зачы пост у маёнтку.

Падобныя дзеянні, як у вёсках Слонімскага або Бельскага

паветаў, мелі месца і ў іншых вёсках Беларусі. Кіраўнік IV кор-

пуса жандараў Гільдэбрант лічыў прычынай упартага супраціву

сялян дзейнасць рэвалюцыйных суполак, якія складаліся “з

дробных дваран, нязначных чыноўнікаў, ксяндзоў, студэнтаў, гімназістаў, жанчын”, якія “мараць нават захапіць за сабой

сялян”379. Сярод вяскоўцаў актыўна распаўсюджваліся разна-

стайныя нелегальныя выданні, да ліку якіх належала “Мужыц-

кая праўда”.

Месца выдання “Мужыцкай праўды”

У першы месяц свайго распаўсюджання ў ліпені 1862 года

“Мужыцкая праўда” яшчэ не ўяўляла цікавасці для Міністэрства

ўнутраных спраў і ІІІ аддзялення. Яна з’яўлялася толькі ад-

ной з дзясяткаў нелегальных выданняў, якія пашыраліся ся-

род сялянства. Першым у іх шэрагу з чэрвеня 1861 года стаяў

“Великорус”380. Затым з’яўляюцца шматлікія ананімныя

польскамоўныя друкаваныя і рукапісныя тэксты, у большасці

ўсяго ў некалькіх дзясятках экзэмпляраў, як, напрыклад,

“Прадстаўленне цэха бронзавага, сталярскага, горнічнага і

іншых цэхавых людзей да дэлегацыі горада”, у якім сцвярджа-

лася: “Калі да Айчыны не будзе любові, тады будзе дрэнна”381. У

сувязі з гэтым спачатку ішла недаацэнка “Мужыцкай праўды”, якую з-за лацінскага шрыфту блыталі з пракламацыямі на

польскай мове. Аднак пасля звароту ўвагі на змест першага ну-

мара і выкарыстанне “мужыцкай” мовы 22 жніўня 1862 года

намеснік міністра ўнураных спраў Трайніцкі запатрабаваў ад

гродзенскага губернатара Галера неадкладна выявіць крыніцу

гэтага выдання.

379 Там жа, с. 42.

380 За яго распаўсюджванне быў асуджаны на тры гады катаржных

прац супрацоўнік “Современника” паручнік гвардыі В. Обручаў. Гэтае

ж выданне было ўзгадана ў прысудзе па справе афіцэра Арнгольта. Усе

тры нумары пракламацыі былі надрукаваны ў “Колоколе”, а таксама ў

гельдэльбергскім “Летучем Листке”. Материалы для истории революцион-

ного движения в России в 60-х гг. – Париж, 1905. – С. 25.

381 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 2. – Арк. 425.

131

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Падазрэнне пала на наглядчыка Гродзенскай губерн-

скай друкарні, па сумяшчальніцтву рэдактара “Гродзенскіх

губернскіх ведамасцей” Івана Штарка, які належаў да Гро-

дзенскай рэвалюцыйнай арганізацыі і займаўся перадачай

даручэнняў па Гродзенскім павеце382. На яго ў сваіх паказан-

нях звяртаў увагу Ігнат Геніюш, які быў начальнікам ваявод-

скага бюро383. Нягледзячы на тое, што ператрусы не далі жа-

даных вынікаў, Штарка адправілі ў адстаўку, а пасля пачатку

паўстання ў 1863 годзе саслалі на жыхарства ў Томскую губер-

ню пад нагляд паліцыі.

Слонімскі спраўнік Парадоўскі 18 жніўня 1862 года

сцвярджаў, што газета выдаецца ў Вільні384. У якасці ключавой

зачэпкі да таго ён прыводзіў не толькі подпіс “Яська-гаспадар

з-пад Вільні”, але і ўказваў на шырокае распаўсюджанне “Му-

жыцкай праўды” ў падначаленым яму павеце. Падставай для

гэтага Парадоўскі называў шлях у сталіцу края, які пралягае

праз Дзятлава і па якім бесперапынна рухаюцца сялянскія вазы.

Рапарт пра знойдзеныя на вуліцы ў Дзятлаве (на той час мя-

стэчка Здзецел) два экзэмпляры газеты “завернутыя ў тканую

анучу разам з дзвюма пяцігрошавымі польскімі манетамі”385, з

прыкладаннем аднаго з іх быў накіраваны міністру ўнутраных

спраў. Другі прадставілі Віленскаму ваеннаму губернатару і

генерал-губернатару Гродзенскаму, Ковенскаму і Мінскаму.

Аднак беластоцкі афіцэр маёр Штэйн 12 верасня тлумачыў

гродзенскаму губернатару Галеру: “Хаця ў іх напісана, што яны

выдадзены быццам бы ў Вільні, але я адназначна даведаўся, што яны прывозяцца з Варшавы”386. У выніку 17 верасня 1862

года Галер паведамляў міністру ўнутраных спраў Валуеву, што нелегальныя выданні з’яўляюцца з Царства Польскага, дзе друкуюцца і дастаўляюцца чыгункаю, кіраўніцтва якой

складаецца з ліку эмігрантаў. 1 кастрычніка Валуеў пераслаў

атрыманыя звесткі да шэфа жандараў Далгарукава і галоўнага

ўпраўляючага шляхамі зносін Чэўкіна.

Ускосна гэта пацвярджалася тым фактам, што ў ноч на 1 ве-

382 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 40. – Арк. 46.

383 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. , 3. – Спр. 2. – Арк. 85.

384 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1. – Воп. 22. – Спр. 1121. – Арк. 223–225.

385 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1. – Воп. 22. – Спр. 1121. – Арк. 226.

386 Кісялёў, Г. Так сейце ж, дзецюкі! / Г. Кісялёў // З думай пра Бела-

русь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 35.

132

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

расня 1862 года некалькі экзэмпляраў “Мужыцкай праўды”

разам са шматлікімі іншымі нелегальнымі выданнямі

былі знойдзены ў Варшаве па вуліцы Хмельнай на кватэ-

ры выпускніка мясцовай школы мастацтваў мастака Аляк-

сандра Сахачэўскага. Сахачэўскі быў звязаны з польскім

рэвалюцыянерам-дэмакратам Генрыхам Абіхтам, які паспеў

папрацаваць у друкарні герцэнаўскага “Колокола”. Да таго ж

і сябар Каліноўскага Эразм Заблоцкі ў паказаннях адзначаў, што “рэвалюцыйныя газеты і брашуры” атрымлівалі “з Вар-

шавы па чыгунцы”387.

Да сённяшняга часу месцам выдання “Мужыцкай праўды”

называюцца Саколка, Вялікая Бераставіца, Гродна, Вільня.

А. Смірноў выказваў думку, што “Мужыцкая праўда” друкава-

лася “ў падпольнай друкарні, схаванай у пушчы, паблізу га-

радка Саколка, дзе пражываў сябра К. Каліноўскага Валерый

Урублеўскі”388. Гэтую ж думку падтрымліваў Г. Кісялёў, звяр-

таючы ўвагу на тое, што некаторыя з нумароў газеты, і перш

за ўсё апошнія, маглі з’явіцца ў Вільні. Але верагодней за ўсё,

“Мужыцкая праўда” паўстала ў Беластоку389, магчыма нават, на тым жа друкарскім станку, на якім была надрукавана “Гу-

тарка старога дзеда”. Пасля таго, як Б. Шварцэ вымушаны быў

збегчы ў Варшаву, беластоцкае “Кола” апынулася ў складзе Гро-

дзенскай рэвалюцыйнай арганізацыі на чале з Канстанцінам

Каліноўскім. У выніку ў яго рукі трапіў друкарскі станок, на

якім выпускалася “Гутарка старога дзеда” на шрыфце, прыве-

зеным з Украіны Б. Дэнелем390. Тэхнічнае абсталяванне было

вырашана выкарыстаць неадкладна. Менавіта гэта паслужыла

падставаю да з’яўлення “Мужыцкай праўды”, на падрыхтоўку

якой спатрэбіўся ўвесь чэрвень 1862 года. Да таго ж менавіта ў

гэты час у Беластоку жыў Канстанцін Каліноўскі.

З моманту знаходжання “Мужыцкай праўды” афіцыйныя

ўлады называлі яе то лістком, то газетай, не ўкладаючы ў гэ-

387 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 38.

388 Паводле: Кiсялёў, Г. Вялiкi сын беларускага народа Кастусь

Калiноўскi / Г. Кiсялёў / Сейбiты вечнага. – Мiнск, 1963. – С. 71.

389 Guściora, F. Powstanie styczniowe na Polesiu / F. Guściora. – Brześć nad Bugiem, 1937. – S. 8.

390 Szwarce, B. Założenie Komitetu Centralnego w r. 1862 / В. Szwarce /

W czterdziestą rocznicę powstania styczmiowego. – Lwów: Komitet Wydawniczy, 1903. – S. 444.

133

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

тыя паняцці глыбокага сэнсавага напаўнення. Як “лятучы

лісток” яна падаецца ў “Северной пчеле”391, а Антон Луцкевіч

называе яе не інакш як “цыкль адозваў”, якія “з газэтай не мелі

нічога супольнага”392. Аднак у айчыннай гісторыі “Мужыцкая

праўда” замацавалася менавіта як “першая беларуская рэвалю-

цыйная газета”393. Падаецца, што як газету яе пазіцыянавалі

і стваральнікі, робячы перыядычным выданнем з пастаян-

най назвай і тэматыкай, актуальнай для кола патэнцыяль-

ных чытачоў з ліку сялян. Да таго ж прысутнічала нават спро-

ба ўстаўкі “навін”, як гэта зроблена ў № 5.

А. Смірноў ацэньваў тыраж “Мужыцкай праўды” ў 3-4 ты-

сячы экзэмпляраў. У аснову сваіх падлікаў ён паклаў думку, што газета перасылалася пачкамі па 10 экзэмпляраў па акру-

гах. Але гэтыя падлікі былі вельмі ўмоўныя. Г. Кісялёў адзначаў, што “тыраж газеты наўрад ці калі-небудзь перавышаў тыся-

чу экзэмпляраў”394.

Але значэнне “Мужыцкай праўды” ў тым, што “гэтыя сем

невялічкіх лісткоў ляжаць у падмурку ўсёй далейшай белару-

скай дэмакратычнай прэсы”395.

Яська-гаспадар з-пад Вільні

Ключавым персанажам “Мужыцкай праўды” з’яўляецца

“Яська-гаспадар з-пад Вільні”, які (ці лепш сказаць праз яко-

га) намагаецца паказаць сваю далучнасць да сялян, вартую да-

веру (“вы адно мяне, такога самага мужыка, як і вы, паслухай-

це добра”, № 2)396. Гэта чалавек новага часу (“цяпер настаў такі

391 Паводле: Светское тиранство // Колокол. – 1 мая 1863. – № 162. –

С. 1340.

392 Луцкевіч, А. Праўда аб “Мужыцкай Праўдзе” / А. Луцкевіч. Бараць-

ба за вызваленьне. – Вільня, 2009. – С. 444.

393 Мараш, Я.Н. “Мужыцкая праўда” – первая белорусская революци-

онная газета / Я.Н. Мараш / Материалы республиканской научной конфе-

ренции, посвященной 150-летию со дня рождения выдающегося белорус-

ского революционера-демократа и мыслителя К.Калиновского. – Гродно, 1988. – С. 44–49.

394 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 54.

395 Там жа, с. 18.

396 Цыт. з “Мужыцкай праўды” паводле: Янушкевіч, Я. Тварам да

шыбеніцы: Кастусь Каліноўскі і Паўстаньне 1863–1864 гадоў у беларускай

і летувіскай паэзіі. Анталогія / Рэд. Янушкевіч Я. – Ракаў, 2013.

134

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

час”, № 1), у адрозненне ад пераважнай большасці сялян аду-

каваны (“я вычытаў у старых ксёнжках”, № 2) і абцяжараны

жыццёвым досведам (“лепш знаючы ад вас”, № 3). Менавіта гэ-

тай выключнасцю тлумачыцца тое, што ён вырашыў “растал-

каваць людзям, у чом праўда” (№ 2), “уздумаў напісаці пісьмо, каб не маглі туманіць розуму вашага” (№ 3). І найважнейшае

тое, што ён “такі самы з дзедаў-прадзедаў мужык, як і вы, но

яшчэ уняцкай веры” (№ 6).

У першых нумарах “Мужыцкай праўды” робіцца націск

на тое, што “Яська-гаспадар з-пад Вільні” не навязвае чыта-

чу або слухачу свой пункт гледжання: “Усё гэта я вам растал-

кую, а хто мае праўду ў сэрцы і дабра хоча, той мяне паслухае”

(№ 5). Аднак у выданні, першапачаткова задуманым як апош-

няе (№ 6), ён падкрэслена зазначае: “Учыў я вас, як рабіці трэ-

ба, і ўчыці буду”.

“Яська-гаспадар з-пад Вільні” намагаецца апеляваць да

зразумелай сялянам тэзы: праўда бывае розная, не заўсёды яна

кіруецца справядлівасцю. У аснове ж “мужыцкай праўды” –

імкненне да вольнасці, свабоды, шчасця. Таму газета – гэта

паказальнік таго, хто сапраўдны “прыяцель” не толькі з ліку

іншых сялян, але і “з панскага роду”.

Выданне намагаецца пераканаць селяніна ў тым, што

яно напісана “мужыком” для “мужыкоў”, пра яго праблемы і

такім чынам разбурыць стэрэатып пра тое, што селянін вар-

ты толькі цяжкай працы. “Цяпер настаў такі час, што мы самі

можам пісаці”. Нягледзячы на тое, што гэта дасягалася далё-

ка не заўсёды, вобраз “Яські-гаспадара з-пад Вільні” перажыў

паўстанне 1863–1864 гадоў.

№

Тэма

Галоўная тэза

“А гэты маніфэст, што цар з сэнатам і з

Маніфест аб ад- панамі для нас напісаў, то такі дурны, 1

мене прыгоннага што чорт ведае да чаго ён падобны, –

права

ніякай у нём няма праўды, няма з яго

для нас ніякай карысці”

“Калі мужыкі хочуць ужэ самі бараніці

2

Паншчына

сваю зямлю, так няхай жа не служаць

паншчыны да і не плацяць у казну абро-

ку за зямлю”

3

Вольнасць

“нам ні маніхвэстаў царскіх, а вольнасці

патрэба”

135

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

4

Ронд

“Не народ зробены для ронду, а ронд для

народу”

“нашымі грудзьмі цар маскоўскі

5

Рэкрутчына

застаўляецца, і нашымі рукамі ўсмірае

бунты і запрагае нас усіх у вечну няво-

лю”

“Тагды, дзецюкі, хто адно верыць у

6

Вера

Бога, яго сына і духа святога, няхай за-

раз пакідае сызму і пераходзіць на

праўдзівую веру дзядоў і прадзедаў”

7

Маніфест аб па- “Зямля вольна даецца ўсім мужыкам, бо

чатку паўстання гэта іхня зямля з дзядоў-прадзедаў”

Першы нумар

(канец чэрвеня – пачатак ліпеня 1862 г.) Першы нумар “Мужыцкай праўды” быў па-сапраўднаму

праграмным, пачынаючы са зварота “Дзецюкі!” і заканчваючы

подпісам “Яська-гаспадар з-пад Вільні”. Паміж імі сканцэнтра-

ваны моцны сацыяльны запал, якога бракуе наступным нума-

рам і ў адносінах якога ад нумара да нумара паступова змяня-

ецца націск.

Першы нумар абрынуўся крытыкай на маніфест аб адмене

прыгоннага права, які так і не прынёс жаданай волі селяніну, увасобленай ва ўласнасці на зямлю. У той жа час ён папярэджвае

пра марнасць сялянскіх спадзяванняў на істотныя змены “чэраз

рок”, г.зн. 1863 год, да якога, пакуль уводзіліся ўстаўныя грама-

ты, захоўвалася ўлада памешчыкаў над сялянамі, і калі, згод-

на чуткам, павінен быць дараваны “другі маніфест”. Галоўны

аргумент супраць: “калі праз шэсць лет нічога не зрабілі”, то

няма больш на што разлічваць, акрамя чарговага ашуканства.

Маніфест быў накіраваны не на дараванне волі, а на стварэнне

за сялянскія грошы дарэмных канцылярый, судоў і пісараў: “Як

бы гэта не ўсё роўна браць у сраку чы з судом чы без суда”, дзе

абразлівы выраз характарызуе атрыманае пасля ўвядзення рэ-

формы 1861 года права валаснога суда прымяняць у адносінах

да сялян нароўні з арыштам або грашовым спагнаннем фізічнае

пакаранне – 20 удараў розгамі.

Галоўнымі ворагамі ў “Мужыцкай праўдзе” названы

“маскалі, чыноўнікі і многа паноў”. “Дурны” ж маніфест –

136

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

гэта справа “цара з сенатам і з панамі”. У іншым мес-

цы падкрэсліваецца, што “ад маскаля і паноў няма чаго

спадзяваціся, бо яны не вольнасці, а глуму і здзерства наша-

га хочуць”.

Радыкалізм першага нумару “Мужыцкай праўды”, які

сваім з’яўленнем напалохаў землеўладальнікаў, быў відавочны, паколькі менавіта “паны” падкрэслена названы тымі, хто пе-

рашкаджае сялянскай волі.

Сябрамі сялян з’яўляюцца “людзі і з мужыкоў разумнейшыя, і з панскага роду, і з местачковых, што хочуць нашай свабоды”.

Асабліва важна ў гэтым пераліку гучыць узгадка пра людзей

“з панскага роду”, да якіх належаў сам Канстанцін Каліноўскі

і яго паплечнікі. Гэтае азначэнне яшчэ раз пацвярджае той

факт, што сярод саміх паноў у мужыкоў няма сяброў. Але “па-

нам” пакідаўся шанец зрабіць усё “па свентай справядлівасці”

і далучыцца да мужыкоў. Чаму так адбывалася, сказана ўжо

ў другім нумары “Мужыцкай праўды”. У адваротным выпад-

ку – “так чорт іх пабяры!”. Менавіта ў гэтым сэнсе актуальны

ўзгаданы вышэй выраз пра “сякеру над калыскаю шляхецка-

га дзіцяці”.

У першым нумары, нягледзячы на подпіс “Яська-гаспадар

з-пад Вільні”, няма той асабовасці, моцнага “Я”, якім прасякну-

ты наступныя нумары. Тут толькі “мы, мужыкі, браты вашыя”, за выключэннем апошняга сказа. Такім прыёмам узмацняец-

ца націск у адказ на галоўныя пытанні: у чым сіла і праўда?

А яны менавіта ў адзінстве, праз якое толькі самі мужыкі мо-

гуць заваяваць уласную вольнасць: “Мужык, пакуль здужае

трымаці касу і сякеру, бараніць свайго патрапіць і ў нікога

ласкі прасіць не будзе”.

У “Мужыцкай праўдзе”, па заўвазе Сяргея Токця, “упершы-

ню ў гісторыі грамадскай думкі Беларусі мужыкі разглядаюцца

не як патэнцыйны саюзнік шляхты, якім трэба апекавацца, якіх

трэба выхоўваць, прасвятляць і далучаць да высокай культу-

ры, але як сіла, здольная самастойна вырашаць свой лёс”397.

397 Токць, С. Нацыянальны і сацыяльны дыскурсы ў тэкстах “Мужыц-

кай праўды” і “Рассказов на белорусском наречии” / С. Токць // Кастусь

Каліноўскі і яго эпоха ў дакументах і культурнай традыцыі: матэрыялы

міжнар. навук. канф., Менск, 25 верасня 2009 г. – Мн., 2011. – С. 28.

137

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Другі нумар (канец жніўня 1862 года) Другі нумар “Мужыцкай праўды” дае адказ пра прычыну

паходжання сацыяльнай няроўнасці, увасобленай у паншчы-

не, якая існуе, нягледзячы на тое, што “Бог стварыў усіх лю-

дзей вольнымі і ўсім даў адзінакую душу”.

Газета апелюе да легенды пра даўнія часы, калі быў “на-

род наш вольны і багаты”, калі зямлі і лесу было многа, а наро-

ду мала”. Менавіта з тых часоў, згодна спрошчанай трактоўцы

выдання, бярэ выток паншчына.

Але зроблена было гэта не з-за недахопу ведаў у аўтараў

“Мужыцкай праўды”398, а мэтанакіравана, каб паказаць, чаму

“панам” у № 1 пакінута магчымасць падтрымаць мужыкоў у

іх барацьбе: паны – гэта тыя ж сяляне, што ў даўнейшыя часы

замест заняткаў гаспадаркай пайшлі бараніць Бацькаўшчыну

ад ворагаў (“Немец і Маскаль”), якім “багацтва нашае калола

ў очы”. Пры гэтым “Маскаль” узгадваецца ў нумары 8 разоў, а “Немец” толькі тры. У той час, як адныя ваявалі, “Кароль

Польскі ды і Літоўскі” напісаў такое права: “Гэтыя, што не хо-

чуць ісці бараніці сваей зямлі, няхай абрабляюць поле гэтым, што б’юцца за вольнасць і шчасце ўсіх”.

Усё змянілася пасля таго, калі “Маскаль з Немцам хітрасцею

нас пабіў і пайшоў ронд маскоўскі”. Цяпер з мужыка таксама

патрабуюць рэкрута: “Так якая ж тут ужэ справядлівасць, калі

ўсенька, што цяжка, зваляюць на мужыка, калі з яго дзяруць

астатню шкуру, б’юць і плакаць не даюць!”. У выніку гэта пры-

вяло да паўстання на чале з Тадэвушам Касцюшкам, які выдаў

7 мая 1794 года Паланецкі ўніверсал, названы ў “Мужыцкай

праўдзе” як “Маніхвэст” (з вялікай літары): “Калі мужыкі хо-

чуць ужэ самі бараніці сваю зямлю, так няхай жа не служаць

паншчыны да і не плацяць у казну аброку за зямлю”. Аднак

пасля паражэння паўстання ўніверсал быў скасаваны: “Ма-

398 У савецкі час такі погляд называўся памылковым, паколькі

Каліноўскі лічыўся выключна абаронцам сялянства і ворагам шляхты.

Магчымасць таго, што гэта было зроблена спецыяльна, не пакідалася.

Лушчыцкі, І. Нарысы па гісторыі грамадска-палітычнай і філасофскай

думкі ў Беларусі ў другой палавіне ХІХ ст. / І. Лушчыцкі. – Мн., 1958. –

С. 220: “…аўтар памыляецца ў прычынах паяўлення прыгоннага права.

Ён іх бачыць не ў змене спосабу вытворчасці матэрыяльных даброт, не ў

эканамічнай структуры грамадства, а ў знешніх абставінах – нападзе на

краіну знешніх ворагаў”.

138

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

скаль спыніў Маніхвэст Касьцюшкі, каб не пабунтаваў усіх

мужыкоў”.

“Яська-гаспадар з-пад Вільні” падкрэслівае, “што мужыкі

панскія і казённыя не павінны плаціць ані чыншу паном, ані

аброку ў казну за зямлю, бо гэта зямля да нас належыць”. Ён га-

ворыць, што “калі будзе вайна з маскалём за нашу вольнасць, то той час трэба ўсім ісці на вайну проціў маскаля”, каб най-

хутчэй прагнаць “маскаля з яго сабачым рондам”, “каб ніколі, ніякай, нікому мужыкі паншчыны не служылі і ніякага ў каз-

ну аброку не плацілі, і каб на век вякоў народ наш быў воль-

ны і шчаслівы”.

Такім чынам, у другім нумары аўтары “Мужыцкай праўды”

імкнуцца зменшыць тыя сацыяльныя супярэчнасці, якія

існавалі паміж шляхтаю і сялянствам і якія былі акрэслены ў

першым нумары. Такая думка пасавала будучаму паўстанню, у якім неабходна было аб’яднаць высілкі ўсяго грамадства, каб

перамагчы галоўнага ворага.

Трэці нумар (верасень 1862 года)

Трэці нумар “Мужыцкай праўды” пачынаецца з заявы пра

прычыну яе з’яўлення: “…каб не маглі туманіць розуму вашага”.

“Яська-гаспадар з-пад Вільні” не заклікае верыць яму на сло-

ва, адзначаючы: “чытайце з увагаю”, “талкуйце паміж сабою”.

Для ўзмацнення тэксту ўвесь час робіцца зварот да сялянскай

набожнасці (“З намі Бог і праўда”, “Бог нам дапаможа! !”). У ну-

мары прысутнічае заклік перадаваць “пісьмо” ў іншыя вёскі, што, як пацвярджаюць архіўныя дакументы, актыўна выкон-

валася і садзейнічала пашырэнню абшару распаўсюджання

выдання.

Асноўная крытыка нумара скіравана на “ронд маскоўскі”, які “нас абдзірае і глуміць”, думаючы, “што народ дурны”. Але

з часу завяршэння ў 1856 годзе Крымскай вайны (“калі Пран-

цуз пад Свістаполем заўсім пабіў маскаля”) сітуацыя карэнным

чынам змянілася: “народ робіцца разумнейшым”, усведамляю-

чы, што “Бог стварыў чалавека, каб ён карыставаў з вольнасці

справядлівай”.

“Мужыцкая праўда” паказвае, на чым грунтуецца сіла “ма-

скаля”: на адсутнасці вольнасці ў сялянства, на рэкрутчыне і

139

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

вялікіх падатках. Менавіта іх змены быццам бы запатрабаваў

“Пранцуз” у імкненні аслабіць свайго саперніка. Узгадка

з’яўляецца адлюстраваннем шырока распаўсюджаных у народ-

ных колах ілюзій, што адмена прыгону адбылася пад замежным

націскам, а таксама спадзяванняў, што “француз прыйдзе”399.

Гэтая вера заставалася ў сялян і ва ўмовах распачатага ў 1863

годзе паўстання, аб чым сведчыць ліст ад 9 (21) снежня 1863

года, адрасаваны Аддзелам Літвы да А. Банольдзі400.

Нягледзячы на тое, што народ быў чарговы раз ашука-

ны абвешчанай аграрнай рэформай, здарылася самае важ-

нае: “пачулі, што і мужык можа быць вольны”. Фактычна

“Мужыцкая праўда” сведчыла пра рост свядомасці вясковага

насельніцтва401.

Сяляне пачалі задавацца пытаннем, што ж такое воль-

насць: “… чалавек вольны, гэта калі мае кусок сваей зямлі, за

катору ані чыншу і аброку не плаціць, ані паншчыны не слу-

жыць – калі плаціць малыя падаткі, і то не на царскія стайні, псярні і курвы, а на патрэбу народу, – калі не ідзе ў рэкруты

чорт ведае гдзе, а ідзе бараніці свайго краю тагды толька, калі

які непрыяцель надыйдзе, – калі робіць усенька, што спадабае

і што не крыўдзіць бліжняга і хвалы боскай, – і калі вызнае тую

веру, якую вызнавалі яго бацькі, дзяды, прадзеды”. Такім чы-

399 Авейде О. Показания и записки о польском восстании 1863 года, с. 109: “Паўстанне ў Літве, як мне добра вядома, не толькі трымалася, але

і з’явілася адно толькі пад уплывам незразумелай веры, што “француз

прыйдзе”.

400 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 125: “яны з нецярплівасцю паводле традыцыйнай народнай

прывязанасці і веры да французскага народа чакаюць вясны і, як яны ка-

жуць: Француза…”.

401 На дадзены факт, засведчаны ў № 3 “Мужыцкай праўды”, звярнуў

увагу Г. Кісялёў: “Сам Каліноўскі пісаў, што рост свядомасці народных

мас адбываецца літаральна на вачах: “От яшчэ нядаўна гаварылі нашыя, што яны створаны для таго, каб служылі паншчыну і былі нявольнікамі, а

гаварылі для таго, што нічога не ведалі і нічога меці не хацелі, а чы сягод-

ня гэтак скажуць, калі ўжэ ведаюць многа і многа хочуць?”. Усё гэта былі

прыкметы духоўнага адраджэння народа, які паступова ператварыўся ў

нацыю”. Кісялёў, Г. К. Каліноўскі і беларуская культура / Г. Кісялёў / Ка-

стусь Каліноўскі (1838–1864): материалы республиканской научной конфе-

ренции, посвященной 150-летию со дня рождения выдающегося белорус-

ского революционера-демократа и мыслителя К. Калиновского. – Гродно, 1988. – С. 21.

140

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

нам, “Мужыцкая праўда” паказвала, што “нам ні маніхвэстаў

царскіх, а вольнасці патрэба”, “і то вольнасці не такой, якую

нам цар схоча даці, но якую мы самі, мужыкі, паміж сабою

зробімо”.

Чацвёрты нумар (кастрычнік 1862 года) Чацвёрты нумар “Мужыцкай праўды” вядомы перш за ўсё

выразам “не народ зроблены для ронду, а ронд для народу”, вытокам якога маглі стаць як лекцыі, чытаныя Спасовічам у

Пецярбургскім універсітэце, так і пракламацыя “Да маладога

пакалення”, якая распаўсюджвалася ў Расійскай Імперыі ў 1861

годзе і, хутчэй за ўсё, была вядома Канстанціну Каліноўскаму402.

Нумар прысвечаны вобразу грамадска-палітычнай сістэмы, прыкладам якой названы ўрады “ў Пранцуза, чы ў Англічаніна”.

Аднак акрэсленая Каліноўскім і яго паплечнікамі мадэль у

рэчаіснасці не існавала і з’яўлялася чарговым зваротам да на-

родных стэрэатыпаў: “Для таго, каб была справядлівасць і

праўда на свеце, а злыя людзі не збыткавалі і крыўды другім

не рабілі, е ронд, што бярэ падаткі, робіць школы, наўчае каж-

нага, каб жыў па праўдзе, становіць суд; а калі гэта не пама-

гае і робіцца несправядлівасць, то наймае войска і так сцера-

жэ кажнага ад ліха і здзерства”.

Створаная ў “Мужыцкай праўдзе” мадэль уяўляла сабой

“ідэал усенароднай, дэмакратычнай дзяржавы”403, антыпод

існуючай Расійскай Імперыі, у якой “суды маскоўскія – гэта

воўчая яма”, дзе “скубуць як могуць”; у якой адсутнічаюць

школы на роднай мове: “У нас, дзецюкі, адно вучаць у школах, каб ты знаў чытаці па-маскоўску, а то для таго, каб цябе заўсім

перарабіці на маскаля”; у якой не выконваецца асноўная функ-

цыя дзяржавы па абароне ўсіх яе грамадзян: “Бяспечнасці пад

402 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 299. “Не народ существует для правительства, а правительство для

народа”. Аўтарамі пракламацыі з’яўляліся М.В. Шалгуноў і М.Л. Міхайлаў.

У выніку паэт Міхаіл Ларыёнавіч Міхайлаў, які працаваў губернскім сакра-

таром, быў пазбаўлены ўсіх правоў і сасланы на катаржныя працы ў руднікі

на шэсць гадоў. Яго пракламацыя была выдадзена ў 1862 годзе ў Гейдэль-

бергу ў № 1 “Летучих Листков”. Материалы для истории революционного

движения в России в 60-х гг. – Париж, 1905. – С. 1.

403 Майхрович, А.С. Белорусские революционные демократы. Важ-

нейшие аспекты мировоззрения / А.С. Майхрович; под ред. Н.С. Купчина, В.М. Конона. – Мн.: “Наука и техника”, 1977. – С. 44.

141

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

маскалём ніякай няма”, паколькі войска ўжываецца не супраць

знешніх ворагаў, а для задушэння народных хваляванняў.

“Ронд маскоўскі” параўноўваецца з “ліхім панам”: “Ён ду-

мае толькі пра тое, як абадраці і заўсім людзей зглуміці”. Для

спрашчэння “ронд” апісваецца як чалавек: цар з’яўляецца га-

лавою, а чыноўнікі – яго рукамі і нагамі, якія ажыццяўляюць

тое, што цар надумаў. Гэта выпад супраць легенды пра “добра-

га цара-бацюшку”, каб паказаць сялянам, што “глум, здзерства

і несправядлівасць выходзіць ад самога цара”.

Аднак у канцы чацвёртага нумару робіцца заключэнне, што “прыходзіць яму ўжэ канец, бо мужык пачуў вольнасць”.

Атрыманне волі можа адбыцца толькі шляхам узброенага вы-

ступлення: “Калі мужык разгуляецца, то, як свет шырокі, кроў

вашая пальецца! !”

Пяты нумар (лістапад 1862 года)

Пяты нумар “Мужыцкай праўды” быў адным з самых па-

пулярных з усёй серыі. Узнятае ў ім пытанне рэкрутчыны ва

ўмовах распачатага ў канцы 1862 – пачатку 1863 года набо-

ру было настолькі актуальным, што нумар, згодна заўвазе

С. Александровіча, быў перавыдадзены404. Калі першы ва-

рыянт з’явіўся ў лістападзе 1862 года, то другі пабачыў свет

у снежні. Ён адрозніваўся ніжэйшай якасцю набору, шэрагам

розначытанняў, а таксама не меў допісу пасля асноўнага тэк-

сту.Рэкрутчына ў нумары выступае як “маскоўскае жыццё –

горка ўжэ доля”, у выніку якога чалавек губляе сувязь з сялян-

скай грамадой і вымушаны змагацца за інтарэсы Расійскай

Імперыі супраць прадстаўнікоў уласнага народа: “Забыці там

трэба, што есць у нас наша бацькаўшчына, што есць у нас наша

радня, а аддаці жыццё не за дабро і шчасьце ўсіх, а за ліха і веч-

ну няволю нашых братоў”. Аднак замест падзякі за выкананы

абавязак рэкрут вымушаны, “праслужыўшы 25 лет да торбу

ўзяўшы, ідзі жабраваці!” Віноўнікам такой з’явы называецца

“цар, сабача яго вера, як гэты воўк, закрыўшыся, вяліць лавіці, у дыбы скуці і гнаці ад радні далёка”.

Працягваючы ўзняты ў № 2 зварот да легендарнага мінулага,

“Мужыцкая праўда” ўзгадвае час, калі рэкрутчыны не было, але

404 Літаратура і мастацтва. – 12 чэрвеня 1962 г. – № 47 (1684).

142

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

“за тое, што чалавек шоў на вайну, бараніў сваю бацькаўшчыну, то ронд польскі даваў зямлю, даваў вольнасьць, даваў шля-

хецтва”, сведчаннем чаго названы шляхецкія аколіцы побач з

сялянскімі паселішчамі.

“Ронд польскі”, якому нададзены пэўныя станоўчыя рысы, з’яўляецца ў серыі нумароў упершыню. Зроблена гэта ў сувязі

з допісам, змешчаным у канцы – пра выступленне супраць рэ-

крутчыны мужыкоў “кала Варшавы”: “Тады цар паняволі мусіў

дараваці” – і з’яўляецца водгукам перамоў, якія адбываліся паміж

ЛПК і ЦНК у Варшаве. Паколькі рэкруцкі набор пачаўся ў Вар-

шаве толькі ў ноч з 14 на 15 студзеня 1863 года, то ўзгаданае вы-

ступленне – гэта хутчэй за ўсё ўзгадка пра сялянскія хваляванні

супраць рэкруцкай камісіі ў Рыпіне 18 лістапада 1862 года, аб

чым у Вільню мог паведаміць Баляслаў Далеўскі405.

У той жа момант, як і ў № 3, робіцца націск на замежную дапа-

могу з боку Францыі, вера ў якую была шырока распаўсюджана

сярод сялян: “Ідзе пранцуз даваці вольнасці мужыкам”.

Пяты нумар больш шырока выкарыстоўвае рэлігійны

аспект, з’яўляючыся ўступам да наступнага нумара “Мужыц-

кай праўды”. Цяпер у выданні гаворыцца не проста пра “воль-

насць”, але пра “нашу вольнасць і веру”.

Выкананне рэкрутчыны, пры дапамозе якой цар “нашымі

рукамі ўсмірае бунты і запрагае нас усіх у вечну няволю”, на-

звана справай, якая ажыццяўляецца супраць Божай волі: “А

што граху набярэшся перад Богам, спрыяючы маскалеві, таго

ніколі Бог не даруе”. Таму “Мужыцкая праўда” заклікае высту-

паць супраць здачы ў рэкруты: “За мужыцкую крыўду стойце

смела, усе разам”.

Ненадрукаваны нумар

У 1989 годзе ў Вільні ў касцёле Святога Францыска Асізскага, больш вядомым як бернардынскі, быў знойдзены рукапісны да-

кумент пад назваю “№ 6 Мужыцкая праўда”406. Яго змест цал-

кам адрозніваецца ад надрукаванага нумару газеты. І ўсё ж

гэты варыянт з’яўляецца ўнікальным і вылучаецца з усяе серыі, 405 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 300.

406 1863–1864 metų sukilimas Lietuvoje. – Lietuvos nacionalinis muziejus, 2013. – S. 102–105.

143

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

таму што ўздымае пытанні: хто такія чытачы, да якіх звярта-

юцца аўтары “пісьма”, і “як называецца гэта зямля”.

У адрозненне ад папярэдніх нумароў, тут не маецца зваро-

ту “Дзецюкі” ў пачатку, нягледзячы на тое, што ён прысутнічае

ў самім тэксце сем разоў. Акрамя таго, няма традыцыйна-

га подпісу “Яська-гаспадар з-пад Вільні” ў завяршэнні. У

той жа час важным допісам з’яўляецца надпіс, зроблены па-

польску і адрасаваны да тых, хто павінен быў надрукаваць

нумар: “Літоўскі правінцыяльны камітэт дазваляе друкаван-

не з умоваю нязмены і вяртання арыгіналу”. Тут жа пазнача-

на месца і дата з’яўлення тэксту: “Вільня, д. 12 кастрычніка

1862 г.”. Гэта значыць, што ён напісаны ўжо пасля стварэн-

ня Літоўскага правінцыяльнага камітэта, напярэдадні чаго

вяліся ініцыяваныя Канстанцінам Каліноўскім спрэчкі вакол

адносін з варшаўскім ЦНК. Таму, відавочна, дата пададзена па

старым стылі407. У пацвярджэнне таго, што “пісьмо” сапраўды

паходзіць ад ЛПК, змешчана пячатка арганізацыі ў выглядзе

поціску рук з надпісам “Адвага/Развага”.

Найбольш важнае ў дакуменце – заява пра тое, што “зямля

наша з вякоў вечных называецца літоўская, а мы то называем-

ся Літоўцы”. Фактычна аўтар нумару “Мужыцкай праўды” вы-

значае ідэнтычнасць тых, каму адрасавана выданне. Робіцца

гэта таму, што “вы, Дзецюкі, пэўне, не ведаеце, хто вы такія”.

“Літоўцы” вылучаюцца як суб’ект, які са старажытных часоў

быў злучаны ў дынастычны саюз з палякамі, “што жывуць каля

Варшавы”. Дадзеная сувязь паказана ў ідэалістычным святле

і працягвае спрошчанае разуменне гісторыі, паказанае ў № 2

“Мужыцкай праўды”. Саюз з палякамі быў абарончы па сваім

характары, нёс “адну вольну для ўсіх”, а ўтворанае дзяржаўнае

ўтварэнне называлася “Польш”. Але не ўсе падтрымлівалі гэты

саюз, і перш за ўсё, яго праціўнікі былі “з вялікага панскага

роду”, а таксама “цар маскоўскі”, паколькі “вольнасць такая

ім вельмі калола вочы”.

Дадзены нумар “Мужыцкай праўды” ў дадатак да па-

значаных пытанняў адказвае і на пытанне, якім чынам “ма-

скаль пад сябе загарнуў” зямлю, акрэсленую ў дакуменце як

“літоўская”. Зрабіў гэта ён, дзякуючы “гыцлям”, якія “адно

чыхалі на нашу вольнасць”. Хто ж гэта такія? Гэта паланізм, 407 Глядзі главу “Утварэнне Літоўскага правінцыяльнага камітэта”.

144

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

які значыць “кат”, або, фігуральна, “нягоднік, ашуканец”. Але

ў адным месцы тэксту слова “гыцлі” надпісана над выкрасле-

ным “Паны”. Такім чынам, гэта прадстаўнікі шляхты, якія

пайшлі на змову з маскоўскім царом і здрадзілі сваёй радзіме.

У 1831 годзе іх дзеянні сталі прычынаю паражэння паўстання, якое ўзнялі “маладзёж” і “местачковыя”. Таму асоба, ад імя

якой напісана “пісьмо”, заклікае адносна будучага паўстання:

“…не аддавайце ў рукі паноў ніякага ронду”, што сугучна з

дзеяннямі Канстанціна Каліноўскага па ўмацаванні рэвалю-

цыйнай арганізацыі за кошт “чырвоных”.

Дадзены нумар так і не быў надрукаваны. Прычына таго, хутчэй за ўсё, у распачатых перамовах паміж ЛПК і ЦНК у

Варшаве. Замест дадзенага тэксту з’явіўся іншы, з заклікамі

да звароту да ўніяцтва, ліквідаванага ў Беларусі і Літве ў 1839

годзе. Магчыма, аўтары выдання палічылі, што дадзены тэкст

яшчэ заўчасны. Таксама існуе магчымасць, што гэтаму проста

перашкодзілі. У любым выпадку, у такой форме ў публіцыстыцы

Канстанціна Каліноўскага паняцці “літоўцы” і “літоўская зям-

ля” падчас паўстання не гучаць. А ў “Лістах з-пад шыбеніцы”

іх месца займаюць “мужыкі Беларусы”.

Шосты нумар (снежань 1862 года)

У канцы снежня 1862 года ўбачыў свет шосты нумар “Му-

жыцкай праўды”, які, відавочна, задумваўся як апошні. Да

гэтага часу вядомасць “Яські-гаспадара з-пад Вільні” пашы-

рылася, пераўзыходзячы абшар распаўсюджання самога не-

легальнага выдання. Вобраз пачаў замацоўвацца ў сялянскай

свядомасці, ператвараючыся ў “брэнд”. Нумар апелюе да яго

аўтарытэту, таму замест пасыла папярэдніх нумароў “чытай-

це з увагаю” (№ 3) з’яўляецца новы – “учыў я вас, як рабіці трэ-

ба, і учыці буду”.

І калі раней тлумачэнні даваліся праз прызму

рацыянальнасці, то ў шостым нумары асноўны націск

робіцца на рэлігію, якая з’яўлялася, у сукупнасці з сацыяль-

най няроўнасцю, найбольш важкай тэмай у сялянскім асярод-

ку: “Бог яшчэ злітуецца над намі і дасць нам шчасце, і дабро ў

нас будзе”. Галоўная ідэя нумара: адсутнасць шчасця “на гэтам

145

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

і на тамтам сьвеце”, усе нягоды, якія выпалі на долю сялянства, звязаныя з тым, што яно выраклася “справядлівай уніяцкай

веры” ў выніку скасавання ўніяцтва ў 1839 годзе.

“Мужыцкая праўда” тлумачыць, што чалавек быў створа-

ны, “каб знаў закон Божы, знаў свайго Бога”. Але “цар маскоўскі, ён-то перакупіўшы многа папоў, вялеў нас у сызму запісаці, ён-то плаціў грошы, каб мы толькі пераходзілі на праваслаўе, і, як гэты антыхрыст, адабраў ад нас нашу справядлівую –

уніяцкую веру і пагубіў нас перад Богам на векі; а зрабіў гэта

для таго, каб мог нас без канца драці, а Бог справядлівы не меў

злітавання над намі”. “Мужыцкая праўда” адзначае, што Папа

Рымскі адправіў перапыненае маскалямі “сваё благаславен-

не” і “што прышле ксяндзоў, што будуць прымаці на ўніяцкую

веру”. Аднак, зразумела, гэта не мела ніякага дакументальна-

га пацвярджэння.

Такім чынам, усе шэсць нумароў “Мужыцкай праўды”, за

выключэннем больш радыкальнага першага, апелявалі да све-

тапогляду селяніна, акцэнтуючы ўвагу на яго страхах, перажы-

ваннях і памкненнях. У завяршэнне газета заклікала маліцца

за людзей, “што дабро нам думаюць, што хочуць, каб мы былі

вольныя, як шляхта, мелі сваю зямлю, як шляхта, хвалілі Бога

па праўдзе і заслужылі на Неба на тамтам свеце”.

Канстанцін Каліноўскі ж пасля гэтага пераключыўся на

выданне польскамоўнай газеты “Сцяг свабоды”.

Сёмы нумар (чэрвень 1863 года)

Сёмы нумар выйшаў праз паўгода пасля папярэдня-

га і друкаваўся адначасова з “Прыказам… да Народу зямлі

Літоўскай і Беларускай”, на што ўказвае яго паліграфічнае

выкананне. З’яўляючыся самым аб’ёмным выпускам, ён адна-

часова падагульняе ўсе астатнія і дае парады, “што нам цяпер

трэба рабіці”408.

У пераліку ворагаў сялян “паны” канчаткова былі замене-

ны на “папы”, якія разам з чыноўнікамі і маскалямі названы

галоўнымі памагатымі цара. У той жа час падкрэсліваецца, што

ніякай “справядлівай вольнасці” сялянам не дадуць, паншчы-

408 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 36.

146

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

ну ж замянілі на чынш. Гаворка ў нумары ішла пра ўведзены

з 1 сакавіка 1863 года абавязковы выкуп сялянскіх надзелаў

у губернях Паўночна-Заходняга краю Расійскай Імперыі. Ня-

гледзячы на тое, што сяляне станавіліся ўласнікамі зямлі, яны павінны былі сплочваць выкупныя плацяжы ў павято-

выя казначэйствы: “век цэлы плаці да на век нясі астаткі, штоб

адплаціцца палатам да праўленням”.

Другой ганебнай з’явай, згодна з № 5, з’яўляецца рэкрут-

чына. Праўда, у нумары “рэкрут” называны як “некрут” – гэта

той, “хто йшоў у маскалі”409. Падставаю для першага пасля пе-

рапынку ў шэсць гадоў набору названа тое, што “цар са сваімі

маскалямі не падужае мужыкоў, што падняліся ў Польшчы, і не падолее Пранцуза, што за Польшчу ўступіўся”. Пры гэ-

тым Польшча выступае ў становішчы “іншага” (“у Польшчы

мужыкі, таксама, як і мы, спадзяялісь на цара да ждалі волі ад

няго”; “памог бы Пранцуз і нам, як памагае мужыкам у Поль-

шчы”). Гэта ідзе ўразрэз з выказваннем Валерыя Булгакава, што

“у ягонай (маецца на ўвазе Каліноўскага – В.Г.) публіцыстыцы

ня знойдзеш ацэнкі альбо характарыстыкі палякаў, зробленай

з пазыцыі вонкавага назіральніка”410.

У сёмым нумары параўноўваецца “польскі” і “царскі

маніхвэсты”: “Польскі маніхвэст даў зямлю, не бярэ некру-

та, скінуў падушнэ, павярнуў унію”. Замест рэкрутчыны, заяўляе “Мужыцкая праўда”, уводзіцца ўсеагульная служба:

“ўсі мужыкі, і паны, і мяшчане, усяк адслужыць 3 гады ў сва-

ей зямлі і зноў сабе вольны”. Яшчэ раз падкрэсліваецца спа-

дзяванне на замежную дапамогу: “А Пранцуз на нас толькі ждзе: да каму ж ён памагаць стане, калі ў нас будзе ціха”.

Таксама “Мужыцкая праўда” заклікала дапамагаць сем’ям

тых, хто “за нас пойдуць біцца” ў паўстанцкія атрады. І завяр-

шаецца № 5 аптымістычным “А будзе ў нас вольнасць, якой не

было нашым дзядам да бацькам”.

Выданне звяртае ўвагу на махлярства, да якога ся-

лян заклікаюць “царскія служкі”, вымушаючы іх дасылаць

вернападданніцкія лісты да цара, апошнія з якіх у 1863 годзе

актыўна друкаваліся на старонках губернскіх ведамасцей. У той

жа час “Мужыцкая праўда” намагаецца паказаць, што сярод ся-

409 Там жа, с. 38.

410 Булгакаў, В. Гісторыя беларускага нацыяналізму / В. Булгакаў. –

Вільня, 2006. – С. 134.

147

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

лян “мала знайшлося такіх”, якія працягваюць падтрымліваць

царскі ўрад. Аднак гэта не адпавядала рэчаіснасці. Таму

аўтары выдання намагаюцца выклікаць спалох у тых, хто жа-

дае зарабіць на здачы паўстанцаў расійскім уладам: “А такіх, што за грошы не пабаялісь служыць ворагам нашым, што не

хацелі мужыкам зямлі да праўды на свеце да спрэчны былі но-

вай вольнасці да новаму польскаму маніхвэсту, гэтакіх веша-

юць, як подлых сабак, селішча іх апусцелі, пайшлі з дымам іх

хат, прапала марна худоба”.

Моўныя сродкі “Мужыцкай праўды”

Наўрад ці хто іншы, акрамя саміх аўтараў, меў магчы-

масць прачытаць усе выдадзеныя нумары. Таму кожны вы-

пуск адначасова завершаны, і ў той жа час з’яўляецца праця-

гам папярэдніх.

Папулярнасць “Мужыцкай праўды” ў асяродку беларуска-

га сялянства была прадвызначана, “у першую чаргу – выба-

рам слова”411. Сярод іх хапае і абразлівых, напрыклад, “чорт”,

“дурны”, “срака” (№ 1), “лапсэсар” у адносінах да асэсара

(№ 2), “сабачы” ў адносінах да “ронда” (№ 2). Т. Тамашэвіч ад-

значае: “З мэтай даступнай і непасрэднай гутаркі з народам

К. Каліноўскі “звяртаецца” да прыёму градацыйнага нарошч-

вання фразеалагічных адзінак, пры якім кожны наступны во-

бразны слоўны комплекс, ужыты побач з папярэднім, узмацняе

сацыяльны змест апошняга (напрыклад: “дзяруць астатнюю

шкуру, б’юць і плакаць не даюць” – № 2)”412. Да таго ж аўтары

“Мужыцкай праўды” выдатна аб’ядноўваюць і па некалькі

фразеалагізмаў у адно, як “цар толькі лёстачкамі душу вымае”

(№ 7), дзе спалучаны два ўстойлівыя словазлучэнні: лёстачкі

падпускаць (слаць) – ‘лісліва гаварыць, мякка слаць’ і душу вы-

маць – ‘даводзіць да адчаю, глуміцца, здзекавацца з каго’413.

Другі важны прыём “Мужыцкай праўды” – гэта выкары-

станне параўнанняў: “К. Каліноўскі ўмее будаваць разгорну-

411 Тамашэвіч, Т.І. Да характарыстыкі моўных асаблівасцей газеты

“Мужыцкая праўда” / Т.І. Тамашэвіч / Кастусь Каліноўскі (1838–1864): ма-

териалы республиканской научной конференции, посвященной 150-летию

со дня рождения выдающегося белорусского революционера-демократа и

мыслителя К. Калиновского. – Гродно, 1988. – С. 29.

412 Там жа, с. 30.

413 Там жа, с. 30.

148

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

тае параўнанне, напоўненае сацыяльным зместам, які раскры-

ваецца праз вельмі натуральныя супастаўленні бытавога ха-

рактару… Параўнанні, якія выкарыстаны ў газеце, лёгка да-

ступныя для селяніна, зразумелыя. І ў гэтым іх вобразная і

пераканаўчая сіла”414.

“Мужыцкая праўда” таксама ўдала спалучала прыёмы і

сродкі гутарковага і публіцыстычнага стыляў. Гэтага патра-

бавала форма адозвы. Пачатак кожнага нумара напісаны на

ўзор востра сацыяльнай публіцыстыкі. Аўтар ставіць вузла-

выя пытанні, праблемы, выкліканыя часам, пытанні лагічныя, надзённыя, якія не могуць не крануць простага “мужыка”, пакінуць яго ўбаку. Затым у простай, прыземленай форме

аўтар дае адказы, выкрывае здрадніцкую сутнасць цара, вуснамі селяніна страсна пераконвае субяседніка ў існуючай

сацыяльнай несправядлівасці, з якой трэба змагацца касой і

сякерай”415.

У выкарыстанні моўных сродкаў Каліноўскі і яго паплечнікі

абапіраліся на гаворкі Свіслаччыны. Гэта гутарковая мова, выкарыстанне багатых вобразных сродкаў, метафарычнасці

за кошт ужывання шматлікіх фразеалагізмаў – устойлівых

словазлучэнняў з цэласным сэнсам. Усяго ў “Мужыцкай

праўдзе” каля пяцідзесяці фразеаўжыванняў416.

“Асноўнае ядро слоўніка “Мужыцкай праўды” – размоўна-

бытавыя і агульнаўжывальныя словы. Шмат у газеце

прастамоўных слоў і выразаў.

Э. Блінова заўважае: “Ужыванне прастамоўна-грубаватых і

нават вульгарных слоў тлумачыцца імкненнем аўтара наблізіць

мову газеты да жывой гутаркі селяніна, а таксама развянчаць

асобу цара-“бацюшкі” і паноў, пасылаючы ў іх адрас моцнае

народнае слова”417.

Звычайныя словы ў публіцыстычным тэксце набывалі

своеасаблівае тэрміналагічнае значэнне: грамада, народ, му-

жыцтва, панства, здзерства, вольнасць. У выніку нездарма

Т. Тамашэвіч называе газету “агітацыйна-прапагандысцкім

рупарам”418.

414 Там жа, с. 31.

415 Там жа, с. 31.

416 Там жа.

417 Там жа, с. 32.

418 Там жа, с. 29.

149

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Распаўсюджванне “Мужыцкай праўды”

За 1862 год паўстанцкая арганізацыя выйшла за межы

Віленскай і Гродзенскай губерняў, распаўсюдзіўшыся ў гарадах

губерняў Ковенскай і Мінскай. Адным з накірункаў дзейнасці

паўстанцаў было ўладкаванне на пасады сельскіх настаўнікаў

і валасных пісарчукоў студэнтаў, якія, “працуючы з энергіяй

і самаахвярнасцю, разгарнулі сваю карысную дзейнасць”419.

Менавіта яны сталі галоўнымі распаўсюджвальнікамі “Мужыц-

кай праўды”. Гэта рабілася ў асноўным шляхам падкідвання яе

нумароў падчас руху па дарогах або ноччу па палетках, у чым

прымаў удзел і Валеры Урублеўскі.

Выданне перш за ўсё было накіравана на сялянскую мо-

ладзь, якая была гатова да абароны ўласных правоў. Нездарма

адзін з распаўсюджвальнікаў выдання, батрак з вёскі Вайнёўцы

Сакольскага павета Казімір Станкевіч чытаў яе іншым “скрыт-

на ад старых”420. Сяляне верылі “Мужыцкай праўдзе”, аб чым

сведчаць словы іншага селяніна, 44-гадовага Мацея Цюхны, пакаранага смерцю за распаўсюджванне газеты: “Прачытай і

будзеш усё ведаць”421. У канцы снежня 1862 года ў Войнаўцах

распаўсюджваўся № 5 “Мужыцкай праўды”, два экзэмпля-

ры якога патрапілі ў рукі сакольскага акруговага начальніка

дзяржаўных маёмасцей Сакалова.

Распаўсюджваў газету былы студэнт Пецярбургскага

ўніверсітэта, удзельнік студэнцкіх хваляванняў 1861 года, за

якія восем тыдняў адсядзеў у Кранштацкай крэпасці, Іосіф Гор-

чак са Скраблякоў.

Змест газеты завучвалі на памяць і пераказвалі па суседніх

вёсках – Мінкоўцы, Номікі, Чапляеўка і іншых. Так непісьменны

селянін Міхась Зянцюк з вёскі Номікі даведаўся пра газе-

ту ў канцы ліпеня – пачатку жніўня 1862 года і на памяць

пераказваў яе змест іншым. Улады адправілі Міхаіла Зенцюка

і яго аднавяскоўца Казіміра Хмару ў амурскія батальёны.

Першы факт з’яўлення “Мужыцкай праўды” быў

419 Rożański, F. Z województwa grodzieńskiego / F. Rożański // W czterdziestą rocznicę powstania styczmiowego. – Lwów: Komitet Wydawniczy, 1903. –

S. 396.

420 Кісялёў, Г. Так сейце ж, дзецюкі! / Г. Кісялёў // З думай пра Бела-

русь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 24.

421 Там жа.

150

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

зафіксаваны 10 ліпеня 1862 года, калі селянін вёскі Бярозаўка

Брэсцкага ўезда Місей Геліч на полі знайшоў надрукава-

ны лісток. У гэты ж дзень “Мужыцкую праўду” на сваіх па-

лях знайшлі сяляне і суседніх вёсак – Ясенаўка, Падбуржа і

Радовічы. Усяго ў рукі паліцыі трапілі пяць экзэмпляраў пад

№ 1. Але частку аркушаў сяляне паспелі схаваць. Падобная

гісторыя паўтарылася на Беласточчыне, дзе пра з’яўленне “Му-

жыцкай праўды” паліцыя даведалася толькі ў верасні, калі

былі выяўлены некалькі зацёртых, пажоўклых старонак пер-

шага і другога нумароў выдання.

10 кастрычніка губернатар Пахвіснеў паведаміў Валуеву

пра першыя выпадкі з’яўлення нелегальнага, з яго слоў, “перы-

ядычнага выдання” ў падначаленай яму Віленскай губерні.

11 студзеня № 2 і № 3 газеты былі знойдзены салдатамі

Неўскага пяхотнага палка ў вёсцы Ёдаўцы Свянцянскага паве-

та. Цікавасць уяўляе тое, што адабралі “Мужыцкую праўду” ў

вясковага старасты Андрэя Буйко. Да справы яшчэ прыцягнулі

аканома маёнтка Лянцоўшчына Фелікса Тамашэвіча і аканома з

мызы Каралінава Мацвея Пятроўскага. У выніку высветлілася, што “Мужыцкая праўда” яшчэ ў лістападзе 1862 года была пе-

рададзена Пятроўскаму сакратаром міравога пасрэдніка ма-

ёнтка Вішнева Тыбурцыем Ходзькам. Ходзька, Тамашэвіч і

Пятроўскі, з’яўляючыся шляхцічамі, былі высланы на катар-

гу на 4 і 6 гадоў. Паводле слоў Пятроўскага, яму ў рукі трапілі

зусім новыя, быццам толькі што аддрукаваныя нумары. Але за

некалькі месяцаў яны прайшлі праз шматлікія сялянскія рукі, у выніку чаго выглядалі пажоўклымі і сцертымі422.

10 студеня 1863 года на Ваўкавыскім паштовым тракце ў

вёсцы Капцёўшына сяляне знайшлі два пакункі з паперамі.

Гродзенскі павятовы спраўнік у рапарце ад 14 студзеня

паведамляў губернатару, што першы з іх – “Мужыцкая праўда”, а другі – “Гутарка старога дзеда”423.

З пачаткам паўстання “Мужыцкая праўда” пачы-

422 Кісялёў, Г. Так сейце ж, дзецюкі! / Г. Кісялёў // З думай пра Бела-

русь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 37.

423 Сачек, М.Н. Документы ЦГИА БССР в Гродно о жизни и деятельно-

сти Кастуся Калиновского / М.Н. Сачек / Кастусь Каліноўскі (1838–1864): ма-

териалы республиканской научной конференции, посвященной 150-летию

со дня рождения выдающегося белорусского революционера-демократа и

мыслителя К. Калиновского. – Гродно, 1988. – С. 64.

151

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

нае дабірацца ўсё больш на ўсход. Рапартам ад 21 студзеня

віцебскі губернскі жандарскі штаб-афіцэр Турцэвіч паведамляў

упраўляючаму ІІІ аддзяленнем Патапаву пра знойдзеныя ў

губерні экзэмпляры, тры з якіх (№ 3, 4, 5) высылаў з рапартам.

А 28 студзеня Турцэвіч ужо паведамляў пра распаўсюджванне

газеты па вёсках Дзінабургскага павета “з мэтай выклікаць у

простым народзе паўстанне супраць усіх улад”424.

22 студзеня 1863 года Антаніна Кірэеўна з мястэчка

Асінгарадок Дзісенскага павета “доўга не спала і сядзела ля

аконца, у той час надвор’е было яснае і ноч светлая ад меся-

ца; між тым каля паўночы заўважыла, што праехалі па той

вуліцы, дзе яна жыве, у павозцы на адным кані вялікага ро-

сту два нейкія невядомыя чалавекі; апранутыя яны былі: з іх

адзін у бурносе шэрага сукна, а другі ў чорным адзенні, пасля

чаго неўзабаве павярнулі назад і накіраваліся на другую вуліцу, каля карчмы па дарозе ў вёску Ласіцы…”425. Зранку на дамах, прыдарожных слупах, варотах і гаспадарчых пабудовах сялян

у мястэчках Асінгарадку і Верхні, у вёсках Ласіцы і Верацейкі

былі знойдзены прыбітыя цвікамі чацвёрты, пяты і шосты ну-

мары “Мужыцкай праўды”. Значная частка выданняў была

параскідана па дарогах, вёсках і корчмах Вілейскага павета.

24 студзеня “нейкія газеты на беларускай мове, накіраваныя

супраць цара і ўрада”426 чытаў сялянам сын арандатара фермы

Мілейкава паблізу Крэва Ляшчынскі.

27 студзеня ў мястэчку Жалудок Лідскага павета вікарны

ксёндз Станіслаў Ішора зачытаў прыхаджанам маніфест Часо-

вага ўрада аб пачатку паўстання і абвясціў “мужыкам, каб не

хадзілі на паншчыну”. Ён таксама паклікаў да сябе арганіста

Адама Калясінскага: “Ён чытаў мне, не ведаю, нейкую “Харунгев

свабоды”. І зноў схаваў, а мне даў нейкія друкаваныя аркушыкі

“Яська – з-пад Вільні гаспадар” і казаў, каб я параскідваў па

рынках ці каму аддаў прачытаць…”427.

Генадзь Кісялёў адзначаў: “Вельмі паказальна, што пер-

шыя пакаранні смерцю ў Мінску і Вільні звязаны менавіта з

распаўсюджваннем “Мужыцкай праўды”428.

424 Кісялёў, Г. Так сейце ж, дзецюкі! / Г. Кісялёў // З думай пра Бела-

русь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 43.

425 Там жа, с. 57.

426 Там жа, с. 62.

427 Там жа, с. 60.

428 Там жа, с. 60.

152

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

У пачатку лютага “Мужыцкую праўду” сваім сялянам чытаў

Юліян Барткевіч, які арандаваў мызу графа Лапацінскага Ан-

надвор Дзісненскага павета, за што арандатар быў сасланы ў

Сібір. У гэты ж час “Мужыцкая праўда” распаўсюджвалася ся-

род рабочых металургічнага завода графа Храптовіча ў мястэч-

ку Вішнева Ашмянскага павета. Нават рыхтаваўся план нач-

нога нападу на атрад рускіх войскаў з мэтаю захопу артылерыі, але яго так і не здзейснілі. Распаўсюджваннем газеты ў Вішнева

займаліся механік Мікодым Пятровіч і селянін Іван Юша, якія

7 лютага былі арыштаваны казакамі і па загаду Мураўёва ў

верасні 1863 года сасланы разам з сем’ямі ў Табольскую і Перм-

скую губерні.

У гэты ж час газету чыталі ў хаце лесніка Нехнядовіча не-

далёка ад Іўя. Прысутнічалі сяляне вёскі Галімшчына. Газе-

ту прынёс лясны аб’ездчык Уладзіслаў Свярчынскі. Гэта быў

трэці нумар “Мужыцкай праўды”. Свярчынскі, які прыбыў з

Варшавы, распавядаў пра паламаную чыгунку паміж Варша-

вай і Гроднам і пра тое, што “ў крэпасці ў Модліне злучылася

гвардыя з палякамі”429. Паколькі Свярчынскі быў замежным

падданым, яго выслалі за мяжу.

У лютым 1863 года два экзэмпляры газеты былі знойдзены

каля вёсак Стараельня і Заполле Навагрудскага ўезда Мінскай

губерні. 28 лютага адзін аркуш разам з маніфестам Часовага

правінцыяльнага ўрада Літвы і Беларусі аб пачатку паўстання

быў накіраваны мінскім губернатарам Кажэўнікавым генерал-

губернатару Назімаву ў Вільню.

6 лютага 1863 года ў карчме пры вёсцы Камень Барысаўскага

павета газету сялянам прачытаў Міхал Цюндзявіцкі, пакара-

ны за гэта смерцю.

10 лютага 1863 года ў Лондане ў газеце “Głos wolny”, што

выдаваў А. Жабіцкі430, быў перадрукаваны № 6 “Мужыцкай

праўды”, пра якую было сказана: “таемнае пісьмо, выдаванае

ў Мінску на беларускім нарэччы”431.

Адзін з удзельнікаў скасавання царкоўнай уніі полацка-

віцебскі архіепіскап Васілій 21 студзеня 1863 года накіраваў

ліст да обер-пракурора Свяцейшага Сінода генерала Ахмата-

429 Там жа, с. 62.

430 У далейшым член Генеральнага савета І Інтэрнацыянала

431 Przygotowania do powstania na Litwie i Białorusi / Głos wolny. – 10 lu-tego 1863. – № 5. – S. 23.

153

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

ва: “Я атрымліваю пэўныя звесткі, што род газеты, якая вы-

даецца ў Вільні рэвалюцыйным таварыствам на беларускай

мове, – “Мужыцкая праўда”, мэта якой усхваляць просты народ

супраць урада рускага і схіліць да агульнай разні, – у вялікім

мностве пашыраецца ў Дзісненскім павеце Віленскай губерні, сумежным з Дрысенскім і Лепельскім Віцебскай губерні, і, зра-

зумела, распаўсюдзіцца хутка ў гэтых паветах пры нахабным

садзеянні прапагандыстаў, якіх нямала хаваецца ў тутэйшай

губерні”432.

25 лютага пра знойдзены экзэмпляр газеты ў Люцынскім

павеце ў вёсцы Выстоў паведамляў люцынскі благачынны Ку-

шын: “…такіх шмат ёсць у сялян, і падбухторшчыкі смела ез-

дзяць, калі мужыкам тлумачаць, і падобныя лісткі наклейва-

юць пры карчмах, пры капліцах, а ў вёсках падкідваюць”433.

Распаўсюджваннем газеты займаліся паўстанцы з маёнтка

Марыенгаўзен, дзе пад кіраўніцтвам адстаўнога паручніка

Антонія Рыка вялася падрыхтоўка да выступлення, была на-

ладжана друкарня “Зямлі і волі”. Сястра Антонія Марыя Рык

перадала № 6 “Мужыцкай праўды” канторшчыку Рамуальду

Бжазінскаму, які падчас праводзімага паліцыяй ператрусу ў

маёнтку, паведаміў пра гэта ўладам.

Пэўнай праблемай для распаўсюджвання газеты ва Усход-

няй Еўропе было тое, што яна друкавалася лацінкай. Так, дач-

ка ўладальніцы маёнтка Ігнапаль Полацкага павета Марыя

Свіршчэўская ў сакавіку 1863 года, дэманструючы сялянам

“Мужыцкую праўду”, казала: “Гэтую кніжку пісаў у Польшчы

мужык Яська… Хто трапіць з рускага боку ў Польшчу, гэтыя

кніжачкі рускаму кладуць у кішэнь…”434.

Вясною 1863 года распаўсюджваннем “Мужыцкай праўды”

займаўся 34-гадовы селянін Крэўскай сельскай грамады

Вікенцій Тамашэвіч. За яго адукаванасць у юнацтве яго абралі

старшынёю грамады, але ён добраахвотна пакінуў пасаду.

Тамашэвіч перадаў селяніну Феліцыяну Грыневічу № 2 “Му-

жыцкай праўды” і № 3 “Гутаркі двух суседаў”. Аднак вядо-

ма гэта стала ўладам толькі ў верасні 1863 года. Дзякуючы

Тамашэвічу, як адзначаў ашмянскі ваенны начальнік Пахомаў

432 Кісялёў, Г. Так сейце ж, дзецюкі! / Г. Кісялёў // З думай пра Бела-

русь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 43–44.

433 Там жа, с. 45.

434 Там жа, с. 47.

154

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

у лісце да Мураўёва 14 кастрычніка 1863 года, “не зусім паспя-

ховай” стала арганізацыя сельскага каравула ў мястэчку Крэ-

ва. Тамашэвіч быў сасланы ў Астраханскую губерню, адкуль

вярнуўся на Радзіму толькі ў 1881 годзе.

1 сакавіка 1863 года свяшчэннік Груздоўскай царквы Аш-

мянскага павета Кладніцкі накіраваў валожынскаму блага-

чыннаму Адамовічу “падкінутыя сялянам падбухторваючыя

і мяцежныя паперы” – № 4, 5, 6 “Мужыцкай праўды” і “Гутар-

ку старога дзеда”. Яны былі знойдзены яшчэ ў канцы студзеня

каля хаты, у якой вартавалі падрыхтаваных для здачы рэкрутаў

з вёскі Капач, і адрасаваны селяніну гэтай вёскі Васілю Сырак-

вашу, які тлумачыў: “Маруднасць мая ў адсылцы гэтых папер

епархіяльнаму начальству вынікала з апаскі, каб яны не былі

адабраны выпадкова ў пасланца”435.

6 мая 1863 года на досвітку трэці нумар “Мужыцкай праўды”

знайшла сялянка вёскі Сакі Кобрынскага павета. Газета была

ўсунута ў пляцень пры яе гародзе.

30 мая 1863 года тры экзэмпляры “Мужыцкай праўды” былі

адабраны ў прапаршчыка 1-га рэзервовага стралковага бата-

льёна Гераніма Швайніцкага на станцыі Жослі ў Троцкім паве-

це. У выніку ён быў звольнены са службы і адпраўлены ў Арэн-

бургскую губерню пад строгі нагляд паліцыі.

У чэрвені 1863 года на дарозе каля мястэчка Еўе Троцка-

га павета быў знойдзены № 7 “Мужыцкай праўды”, які быў пе-

расланы мясцовым прыходскім свяшчэннікам у Трокі блага-

чыннаму.

У першай палове ліпеня 1863 года селянін вёскі Парчэўцы

Сакольскага павета знайшоў адзін з нумароў “Мужыцкай

праўды” па дарозе з Кузніцы ў Саколку.

8 ліпеня ўначы сёмы нумар “Мужыцкай праўды” быў пры-

клеены на слупе за вёскай Стары Корнін Бельскага павета і

такі ж падкінуты да хаты старшыні.

У жніўні 1863 года ў Вежацкай воласці ў вёсцы Стаўпы не-

вядомы прыбіў сёмы нумар “Мужыцкай праўды” і “Прыказ…

да народу” да хаты селяніна Сцяпана Касюціча. Паўгода гэтыя

дакументы вандравалі з хаты ў хату, пакуль не былі перада-

дзены ўладам. У распаўсюдзе быў абвінавачаны валасны пісар

Леў Мянчынскі, які належаў да сялян Сакольскага павета. Ён

быў сасланы ў Томскую губерню на пасяленне.

435 Там жа, с. 64.

155

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Сёмы нумар газеты і “Прыказ… да народу зямлі літоўскай і

беларускай” знайшлі таксама ў вёсцы Такары Брэсцкага паве-

та. 22 жніўня 1863 года сялянскія дзеці, якія выганялі раніцай

валоў, знайшлі 8 экзэмпляраў дакументаў перад хатамі ста-

расты, соцкага і суддзі. У гэты час у Такарах знаходзілася

вялікая колькасць паліцыі, паколькі за некалькі тыдняў да

таго ў паўстанцкі атрад з вёскі пайшлі шэсць часоваабавяза-

ных праваслаўных сялян, якія збілі вартаўніка і пабілі вокны

ў двары памешчыка Такарэўскага. Маці былога салдата Мар’я

Федарук распавядала, што сын яе Янка пакутаваў ад памеш-

чыка і збег ад яго. За распаўсюджванне “Мужыцкай праўды”

ў Такарах быў арыштаваны толькі валасны пісар Феафіл Се-

ген, абвінавачаны ў самавольным знішчэнні двух экзэмпляраў

газеты, пазней высланы ў Самарскую губерню.

У кастрычніку 1863 года салдатамі падчас рэкагнасцыроўкі

ў Церабінскіх лясах Брэсцкага павета быў знойдзены сёмы ну-

мар газеты разам з дэкрэтамі варшаўскага Нацыянальнага

ўрада ад 10 (22) студзеня аб надзяленні сялян зямлёю.

31 кастрычніка 1863 года быў праведзены ператрус у Гро-

дзенскай палаце дзяржаўных маёмасцей, падчас якога знайшлі

37 экзэмпляраў “Мужыцкай праўды” № 3 і 5. Таксама тут жа

быў знойдзены пярсцёнак з надпісам “1861.L. 27 d.”, які ўказваў

на дату расстрэлу дэманстрацыі ў Варшаве 27 лютага 1861 года, а таксама партрэт Гарыбальдзі з запіскай: “(Хай) давераны не-

адкладна разашле ўмелым (людзям) кожнай вёскі непрыкмет-

ным спосабам у форме пісем пад асабістай адказнасцю. Зямляк, не парушай веры, у адваротным выпадку – спалі”436. Да спра-

вы былі прыцягнуты тытулярныя саветнікі Петр Вяржбіцкі, Людамір Абрэмскі437, які займаў пасаду паўстанцкага ваявод-

436 Там жа, с. 49.

437 Быў ураджэнцам Слонімскага павета, але жыў у Гродне. З

кастрычніка да арышту 12 лістапада 1863 года знаходзіўся на службе ў Гро-

дзенскай палаце дзяржаўных маёмасцей. Жыў разам з жонкай і сваячніцамі

Францыскай і Тэкляй Янушкевічаўнамі, а таксама Францам Данілецкім.

НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 40. – Арк. 121.

Ахрышчаны ў м. Дзярэчын, бацька – Павел з дваран Плоцкай губерні

Царства Польскага, маці – Францішка з Багушэвічаў, дваранка Слонімскага

павета. Вучыўся ў Свіслацкай гімназіі, пасля заканчэння трох класаў у

1840 годзе паступіў на дзяржаўную службу ў штат Гродзенскай гарада-

вой паліцыі, адкуль з красавіка 1841 года быў пераведзены ў Гродзенскую

палату дзяржаўных маёмасцей. Меў ганаровы знак за 15 гадоў бездакор-

156

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

скага касіра, калежскія сакратары Рамуальд Сінкевіч, Юрый

Сарасек, калежскі рэгістратар Іван Дзенісевіч і казённы селянін

Антон Матусевіч. Аднак жандары так і не высветлілі, каму

дакладна належаць паперы. Таму толькі Рамуальд Сінкевіч, у распараджэнні якога знаходзілася шафа са знойдзенымі

нелегальнымі выданнямі, быў сасланы ў Томскую губерню.

З-за знаходак у Гродне было прынята рашэнне правесці

раптоўныя ператрусы ў валасных упраўленнях, у валасных

пісараў і старшынь з мэтай адшукання “Мужыцкай праўды”

ці іншых забароненых папер. У выніку высветлілася, што ў

Кобрынскім павеце “Мужыцкая праўда” была прыбіта на кры-

жах ва ўсіх валасцях, што належаць Палаце дзяржаўных ма-

ёмасцей. Аднак знайсці хоць адзін экзэмпляр у паліцыі не

атрымлівалася, пакуль у вёсцы Моталь дыякан мясцовай царк-

вы не паведаміў ваеннаму начальніку 5-га стана Кобрынска-

га павета штабс-капітану Чарнапятаву, што бачыў газету ў

асавецкай валасной канцылярыі. У выніку ў пісара Андрэя

Кржывіцкага былі знойдзены нумары 4 і 5 “Мужыцкай праўды”.

Толькі цяжкая хвароба, ад якой той памёр у чэрвені 1864 года, уратавала яго ад арышту. Як адзначалася, у Кржывіцкага меліся

яшчэ нейкія вершы “на простанароднай літоўскай мове”438.

31 кастрычніка ў выніку раптоўнага ператрусу ў будынку

Ашмянскай дваранскай апекі былі знойдзены 12 экзэмпляраў

№ 2 “Мужыцкай праўды” і 21 экзэмпляр № 3 і № 4 і “Гутаркі

двух суседаў”. А таксама выяўлена існаванне “Бібліятэкі аш-

мянскай моладзі”, бібліятэкарам у якой быў пісьмавадзіцель

апекі Фульгеній Акушка. Бібліятэка была філіялам таемнага

таварыства.

“Мужыцкую праўду” працягвалі знаходзіць і пасля заду-

шэння паўстання. 21 кастрычніка 1864 года сяляне вёсак За-

вяршаны і Дзявяткі Пружанскага павета ссыпалі збожжа ў

запасны хлебны магазін у маёнтку Ківатычы, калі ўбачылі сха-

ваныя пад павеццю паперы. Непісьменныя сяляне перадалі

пакунак з надпісам “Шарашоўскаму акруговаму Муху, № 7”

валасному пісару, які, параіўшыся са святаром, адправіў зна-

най службы. Жанаты на дваранцы Марыі Завітоўскай. Меў двух сыноў –

Максіміліяна (11 гадоў), Рышарда (8 гадоў) і дачку Ядвігу (5 гадоў). НАРБ

у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 40. – Арк. 128.

438 Кісялёў, Г. Так сейце ж, дзецюкі! / Г. Кісялёў // З думай пра Бела-

русь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 50.

157

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

ходку станавому прыставу. У пакунку мелася вялікая колькасць

экзэмпляраў сёмага нумару “Мужыцкай праўды” і “Прыказа…

да народу зямлі літоўскай і беларускай”, а таксама незапоўнены

бланк “Акта аб надзяленні зямлёй сялян”. Экзэмпляры былі

зусім новымі439.

Па суседству размяшчаўся маёнтак Лышчыкі, якім валодаў

арыштаваны ўладамі памешчык Аляксандр Властоўскі. У час

паўстання ён выконваў функцыі начальніка Ківатыцкай акругі.

Властоўскі падтрымліваў сувязі з уладальнікамі маёнтка Маце, які належаў бацькам Уладзіслава Малахоўскага – Тэафіліі

Малахоўскай, удзельніцы маніфестацыйнага руху і паўстання, якая вымушана была выправіцца за мяжу, каб не трапіць пад

рэпрэсіі, і Юльяну Малахоўскаму, які памёр у 1865 годзе ў тур-

ме. Менавіта Властоўскі перапраўляў па ваколіцы пакеты з не-

легальнай літаратурай кшталту таго, што быў знойдзены ў ма-

ёнтку Ківатычы і адпраўлены начальніку Шарашоўскай акругі, які меў псеўданім Муха. Гэта быў памешчык маёнтка Галены

Мядард Скачынскі. Властоўскі ж за сваю дзейнасць быў пры-

гавораны да смяротнага пакарання, замененага катаргай.

У снежні 1865 года падчас ператрусу ў хаце селяніна Казіміра

Лукашунаса, які камандаваў паўстанцкім атрадам, у мястэчку

Дусяты Новааляксандраўскага павета Ковенскай губерні быў

знойдзены № 7 “Мужыцкай праўды”.

9 сакавіка 1960 года “Мужыцкая праўда” была знойдзена

ў Вільнюсе падчас рамонтных прац на гарышчы старога дома

па вуліцы Горкага, 31. Гэта былі надрукаваныя № 2 і № 3 і

рукапісныя № 1 і № 3. Акрамя таго тут жа меўся рукапісны ва-

рыянт “Гутаркі старога дзеда” і твор пад назвай “Песня Саўкі

Цягліка”.

439 Там жа, с. 51.

158

ГЛАВА 7.

ПАЎСТАННЕ

Напярэдадні

У 1862 годзе К. Каліноўскі зрабіў два свае фотаздымкі.

На першым з іх ён у чорным гальштуку. 7 лютага

1905 года яго сястра Казіміра Багушэвіч адаслала

гэтую фотакартку ў Вільню, каб тая была выкарыстана пры

публікацыі мемуараў Я. Гейштара440. Арыгінал не захаваўся, але была зроблена копія, якая цяпер прадстаўлена ў Нацы-

янальным музеі Літвы (былы Гісторыка-этнаграфічны му-

зей у Вільнюсе). Яшчэ адзін фотаздымак К. Каліноўскага ў

поўны рост, каля люстэрка, зрабіў яго сябар Ахіл Банольдзі.

Арыгінал захоўваецца ў Музеі польскага войска ў Варшаве.

Яшчэ два меркаваныя фотаздымкі К. Каліноўскага былі вы-

значаны памылкова. Так, у 1859 годзе здымак паўстанца з руж-

жом А. Смірноў прыпісаў асобе Каліноўскага441. Яшчэ адна вы-

ява, выяўленая Вольгай Гарбачовай442, па выніках праведзенай

крыміналістычнай экспертызы не пацвердзілася443.

Жандары, якія беспаспяхова шукалі К. Каліноўскага, не

мелі яго графічных выяў і карысталіся толькі апісаннем прык-

мет: “каля 30 гадоў, росту сярэдняга, мажны, цёмна-русы, твар

вялікі, рысы грубаватыя”444. Таму Каліноўскі, ужываючы іншыя

прозвішчы, спакойна вандраваў па тэрыторыі Гродзенскай

губерні і, урэшце, перабраўся ў Вільню, дзе пасяліўся на кватэ-

ры ўдавы віленскага губернскага архітэктара Юзэфы Грагатовіч

на Зарэччы, насупраць касцёла Св. Варфаламея. Адначасова з

ім тут жылі Стэфанія Фальская і Браніслава Сідаровіч. У па-

чатку 1863 года Каліноўскі пакінуў гэтую кватэру, якую пасля

некалькі разоў наведваў, пазнаёміўшыся з дачкою гаспадыні

Марыяй Грагатовіч. Тая прыехала ў Вільню ў сакавіку 1863

года. Нічога не ведаючы пра заняткі Каліноўскага, яна ў далей-

440 Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. 2 t. – Wilno, 1913. –

T. 1. – S. 234.

441 Смирнов, А. Кастусь Калиновский / А. Смирнов. – М., 1959. – С. 64.

442 Гарбачова, В. Паўстанцы 1863 года на фотаздымках / В. Гарбачо-

ва / Arche. – 2010. – № 12. – С. 105.

443 Янушкевіч, Я. Еўрапеоід, але ці Каліноўскі? / Я. Янушкевіч / Наша

ніва.– 18 сакавіка 2015. – № 11. – С. 14.

444 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 6. – Арк. 37.

160

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

шым зрабілася адной з галоўных сведак, дзякуючы якой будзе

пацверджана асоба арыштаванага К. Каліноўскага, які

прадставіўся настаўнікам Макарэвічам445.

Мабільнасць Каліноўскага ва ўмовах паліцэйскага вышуку

здзіўляе. 5 снежня 1862 года яго бацька атрымаў ад сына ліст з

Пецярбурга, дзе адзін з лідараў ЛПК мог прымаць удзел у пера-

мовах Зыгмунта Падлеўскага з ЦНК і Андрэя Патэбні з Камітэта

рускіх афіцэраў у Польшчы і “Зямлёй і воляй”, пра што адзначаў

Г. Кісялёў446. Але Раство 1862 года Каліноўскі, да якога ў госці

прыехаў Ідэльфонс Мілевіч, сустракае ўсё ж у Вільні на кватэры

Ямантаў. Калі ж 1 студзеня 1863 года Мілевіч ад’язджае назад у

Гродна447, Каліноўскі зноў выпраўляецца ў Пецярбург, дзе жыве

на вуліцы Вялікай Пасадскай, 16 і займаецца ўладкаваннем па-

пер старэйшага брата Віктара. 8 студзеня Канстанцін ад’ехаў у

Вільню.

Пасля вяртання з Пецярбургу Каліноўскі з’язджае з ква-

тэры Грагатовіч і перабіраецца ў іншае памяшканне, “каля

Баніфратараў, дом Кільчэўскай”, пад імем Макарэвіча448.

Менавіта тут яго застала навіна пра пачатае 10 (22) студзеня

1863 года ў Польшчы паўстанне, падставаю да якога паслужыў

рэкруцкі набор. Вестку пра гэтую падзею разам з экзэмплярамі

маніфеста ў Вільню прывёз Юза Пятроўскі, агент ЦНК, камісар

Аўгустоўскага ваяводства.

Газета “Сцяг свабоды”

1 студзеня 1863 года (20 снежня па ст. ст.) у Вільні з’явіўся пер-

шы нумар газеты “Chorągiew swobody”, якая стала афіцыйным

органам Літоўскага правінцыяльнага камітэта, ператворанага

затым у Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы. Назва выдан-

ня ўвасоблена ў выяве паўстанца, узброенага сякераю і касою, які трымае ў руках харугву з Пагоняй і Арлом. Змест яе рас-

крыты ў канцы праграмнага артыкула: “Дык разам да працы, браты, а калі надыдзе час, паднімем СЦЯГ СВАБОДЫ, і пра-

445 Следча-судовая справа Кастуся Каліноўскага / Уклад. З. Кузмен-

ка. – Мн.: Галіяфы, 2014. – С. 23.

446 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 134.

447 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 1 адв.

448 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 137.

161

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

клятая сіла захопнікаў згіне, як імгла перад сонцам”449. Аўтарам

малюнка мог быць мастак Антон Залескі з Троцкага ўезда, член

ЛПК, які шэраг сваіх твораў прысвяціў падзеям паўстання 1863–

1864 гадоў.

Эпіграфам да газеты сталі словы Адама Міцкевіча:

“Я адчуваў, што пра абавязак разважаць няможна”450, – маецца на

ўвазе, што абавязак павінен выконвацца без разважанняў. Пра-

грамны артыкул першага нумару напісаны пад уплывам папу-

лярных у асяродку шляхты былой Рэчы Паспалітай ідэй поль-

скага месіянізму, распрацаваных Міцкевічам, названым “вялікім

дзяржаўным мужам”451. У адпаведнасці з дадзеным філасофскім

накірункам, тэкст напоўнены адсылкамі да біблейскага сюжэту, рэлігійных паняццяў452. Нездарма праблеме веры прысвечаны і

№ 6 “Мужыцкай праўды”, над якой Каліноўскі і яго паплечнікі

працавалі напярэдадні выдання “Сцяга свабоды”. Але гэта не

больш чым прапагандысцкія сродкі, пры дапамозе якіх аўтары

выдання намагаюцца выкласці ўласныя ідэі і ўздзейнічаць на

пачуцці насельніцтва тэрыторыі Беларусі і Літвы. Пацвярджэн-

нем таму з’яўляецца адвольна трактаваная тэорыя палітычнага

быцця заняволеных народаў453. Само існаванне такіх народаў

падзелена на тры эпохі:

449 Цыт. паводле: Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы /

К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі

кнігазбор”, 1999. – С. 51.

450 Pisma Adama Mickiewicza na nowo przejrzane, dopełnione, i za zezwo-leniem jego w tem siódmem s kolei wydaniu do druku podane. Tom IV. – Paryż, 1844. – S. 281.

451 Цыт. паводле: Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы /

К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі

кнігазбор”, 1999. – С. 49.

452 Сярод іх: “нібы ў запаветным каўчэгу пад шатрамі ізраільцянаў у

пустыні”, “благаславеннага светача”, “пакутніцтва”, “шлях да ўваскрасення

з мёртвых ідзе толькі праз Галгофу”, “Але нарэшце над змучаным сваім на-

родам злітаваўся Усявышні”, “нашы малітвы”, “у імя Божае”, “пякельныя

сілы”. “Бог заззяе бляскам справядлівасці, адродзіцца сілай згоды і роўнасці

сваіх сыноў”.

453 А. Міцкевіч на прыкладзе польскага народа падае сваё бачанне на

гэты конт наступным чынам: “І закатавалі польскі народ, і апусцілі ў труну, а каралі ўсклікнулі: “Мы забілі і пахавалі вольнасць”.

А ўсклікнулі бессэнсоўна, бо, здзяйсняючы апошняе злачынства, перавысілі меру няпраўд сваіх, і скончылася сіла іх тады, калі больш уся-

го радаваліся.

Бо народ польскі не памёр, цела яго ляжыць у труне, а душа яго выйш-

ла з зямлі, гэта значыць з грамадскага жыцця, да агменяў, гэта значыць да

162

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

1) адразу пасля страты незалежнасці, калі “элементы разла-

жэння, якія выклікалі ўпадак народа, шумяць і гуртуюцца ва-

кол прыгнятальніка”, але “паступова традыцыя нацыянальнай

годнасці, якая захавалася ў сэрцах нямногіх, нібы ў запаветным

каўчэгу пад шатрамі ізраільцянаў у пустыні, пачынае чыстым

промнем свяціць сярод непрагляднай ночы няволі”; 2) “эпоха світанку”, калі “паасобныя раннія ахвяры зрэдку

падаюць каля гэтага благаславеннага светача надзеі, сілкуючы

яго нявіннай пакутніцкай крывёю”, пакуль не надыходзіць пара,

“калі тайныя змовы і паасобныя ахвяры робяцца неадпаведнымі

часу, бо ўвесь народ паверыў у свае сілы, у магутнасць свайго духу, бо адчуў, што ўсялякі бруд асеў на дно і не адважваецца ўжо бес-

пакарана выплываць наверх”;

3) “эпоха даверу, узаемнай салідарнасці, велізарнай ма-

ральнай сілы”. Але яна не можа доўга працягвацца, таму што

ўвесь народ “парываецца да дзеяння, спяшаецца на барацьбу з

прыгнятальнікам за сваю свабоду і незалежнасць”.

З расстрэлам мірнай дэманстрацыі ў Варшаве 27 лютага

1861 года на тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай, у адносінах

зямель якой у тэксце ўжываецца назва “Польшча”, фактычна

існуе “становішча рэвалюцыі”. Але непасрэдна да пачатку ба-

рацьбы неабходна прыкласці апошнія намаганні па гартаванні

ўсіх сіл, у тым ліку і з сялянамі, якія ў шляхецкай традыцыі на-

званы “малодшымі нашымі братамі”. Гэта быў яшчэ не заклік

да паўстання454, а зварот да гартавання ўсіх сіл напярэдадні яго: жыцця хатняга людзей, якія пакутуюць у няволі ў краіне і па-за краінай, каб

бачыць трыванне іх.

А трэцяга дня душа вернецца да цела, і народ уваскрэсне, і вызваліць усіх

людзей Еўропы з няволі.

І прайшло ўжо два дні; адзін дзень звязаны з першым узяццем Варша-

вы, а другі дзень звязаны з другім узяццем Варшавы, і трэці дзень настане, але не завершыцца.

І як з уваскрасеннем ХРЫСТА спыніліся на зямлі ўсёй крывапралітныя

ахвяры, так з уваскрасеннем польскага народа спыняцца ў Хрысціянстве во-

йны”.

Mickiewicz, A. Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego /

А. Mickiewicz. – Paryż, 1832. – S. 28–30.

454 Польскі гісторык Дарота Міхалюк лічыць інакш: “Гэтымі словамі

Літоўскі правінцыяльны камітэт заклікаў насельніцтва да паўстання”.

Міхалюк, Д. Нелегальны польскамоўны друк пад кіраўніцтвам Кастуся

Каліноўскага / Д. Міхалюк // Кастусь Каліноўскі і нацыятворчы працэс у

Беларусі: матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі, Лондан, 27–29

сакавіка 2014 г. – Мінск, 2015. – С. 49.

163

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

“Час выбуху, час агульнага паўстання ў імя святых правоў на-

шага народа блізіцца, і, паколькі сумнявацца ў нашых мараль-

ных сілах ужо ніхто не адважваецца, трэба падлічыць і падрых-

таваць сілы матэрыяльныя”.

Поспех у гэтай барацьбе будзе дасягнуты толькі сумеснымі

дзеяннямі ўсіх сіл “народа” (“нацыі”), які ўжываецца ў тэксце

газеты “без этнічнага адцення” 455 і пад якім маюцца на ўвазе

жыхары зямель колішняй Рэчы Паспалітай, незалежна ад пахо-

джання і веравызнання456. Спробы вырашэння гэтага пытання

“не ў парламенцкіх пікіроўках, не ў дыпламатычна-грамадскіх

спекуляцыях, а ў дзеянні, бо ва ўмовах татарска-нямецкай

палітыкі захопнікаў мы марна спрабавалі б весці нашы спра-

вы на карысць айчыны”. Пад “татарска-нямецкай палітыкай”

мелася на ўвазе палітыка расійскага самадзяржаўя457.

У якасці прыкладу марнасці такіх дзеянняў у газеце

прыводзіўся артыкул “Пра Мінскія сеймікі”, выбары ў якія

адбыліся ў лістападзе 1862 года. На іх было вырашана выступіць

за далучэнне Мінскай губерні да Каралеўства Польскага, у

выніку чаго сеймік быў распушчаны. Але, як падкрэсліваў сам

Каліноўскі, “заявы мінскія, хоць вельмі нявінныя, былі, ад-

нак, асуджаныя многімі”458, што было выклікана спадзяван-

нем шляхты на “матэрыяльнае і маральнае паляпшэнне краю

пры цяперашнім палітычным становішчы яго”459. Аднак нават

такія спробы не прымаліся расійскім урадам: “Таму Літоўскі

Правінцыяльны Камітэт як арганізацыйная сіла ў Літве і на

Беларусі заклікае ўсіх грамадзян, якія шчыра любяць айчыну, без розніцы стану і вызнання, да аднадушных дзеянняў, каб

заваяваць цяпер нацыянальную незалежнасць”.

455 Там жа, с. 50.

456 “Абвяшчаючы прынцып раўнапраўнасці ўсіх станаў і вызнанняў, без крыўды чыёй-небудзь уласнасці і свабоды сумлення, заклікаючы да

адзінства працы ўсе без выключэння пласты польскага грамадства ў імя

Свабоды і Народа, Правінцыяльны Камітэт не сумняваецца, што задаваль-

няе агульныя памкненні, аднадушныя патрабаванні краю”.

457 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 307.

458 Так Каліноўскі ахарактарызаваў “мінскі сеймік” у тлумачаль-

най запісцы ад 28 лютага 1864 года. Следча-судовая справа Кастуся

Каліноўскага / Уклад. З. Кузменка. – Мн.: Галіяфы, 2014. – С. 66.

459 Там жа.

164

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

У сувязі з імкненнем прапагандысцкага ўздзеяння на шлях-

ту і на фоне спроб дамовіцца аб адзінстве сумесных дзеянняў

як з “белымі” ў краі, так і варшаўскім ЦНК, з якім перамовы

вёў Баляслаў Длускі, ЛПК названы толькі “арганізацыйнай

сілай у Літве і Беларусі”. У гэтым плане арганічна выступае

заклік да яднання ў межах былой Рэчы Паспалітай, назва-

най “польскай зямлёй”: “Паўсюль, дзе нацыянальная жало-

ба, адкідаючы блюзнерскія трактаты прыгнятальнікаў, гроз-

на пазначыла межы польскай зямлі, нас звязвае салідарнасць

прынцыпаў і мэты”.

У той жа час у газеце прысутнічае ўзгадка пра адзін з важ-

нейшых пунктаў праграмы “чырвоных” у Літве і Беларусі – пра

сумесныя дзеянні з прадстаўнікамі рускіх дэмакратаў супраць

царызму, які названы галоўным ворагам: “Народ маскоўскі ска-

ланаецца ад нашай векавой крыўды. Ён свабодным братам на-

шым, а не прыгнятальнікам быць жадае і адказнасць перад

нашчадкамі за нашу жалезную няволю рашуча ўскладае на

гатовы пасці царызм”.

Усяго пабачыла свет тры нумары газеты, два з якіх (ад 1 сту-

дзеня і 19 лютага) адносяцца да часу кіраўніцтва паўстанцкай

арганізацыяй Канстанцінам Каліноўскім. Трэці быў выдад-

зены 8 чэрвеня (27 мая), ужо пасля пераходу ўлады ў рукі “бе-

лых” на чале з Якубам Гейштарам.

“Чырвоныя” і “белыя”

Напярэдадні паўстання сфарміраваліся два лагеры яго

ўдзельнікаў, якія адрозніваліся як палітычнымі поглядамі, так і шляхамі дасягнення агульнай для іх мэты – аднаўлення

Рэчы Паспалітай у межах 1772 года, напярэдадні першага па-

дзелу яе тэрыторыі Расіяй, Аўстрыяй і Прусіяй. Іх называюць

“белыя” і “чырвоныя”.

На хвалі росту патрыятычных настрояў у грамадстве і пра-

вядзення маніфестацый ў 1860–1861 гадах у Польшчы рады-

кальныя таемныя афіцэрскія і студэнцкія суполкі пачынаюць

аб’ядноўвацца восенню 1861 года вакол аднаго цэнтра – га-

радскога камітэта, які першапачаткова падтрымліваў цесныя

сувязі з заснаваным пасля паражэння паўстання 1830–1831

гадоў у эміграцыі Польскім дэмакратычным таварыствам.

165

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Яны разлічвалі на хуткі пачатак паўстання і ажыццяўленне

рэформ, сярод якіх вызваленне сялян без усялякіх грашовых

спагнанняў. Найважнейшымі дзеячамі гэтага лагера былі

Оскар Авейдэ, Стэфан Баброўскі, Яраслаў Дамброўскі, Людвік

Мераслаўскі, Зыгмунт Падлеўскі, Агатон Гілер, Зыгмунт

Серакоўскі, Браніслаў Шварцэ.

Аднак сярод “чырвоных” насамрэч не было адзінства. Пра-

вая, памяркоўная іх частка, разлічвала на аднаўленне адзінай

Рэчы Паспалітай без усякіх паслабленняў у адносінах іншых

народаў на яе тэрыторыі, разлічвала на дапамогу памешчыкаў, якім абяцалася захаванне маёнткаў і аплата кошту зямлі, пе-

рададзенай сялянам. Таксама ў праграму, зацверджаную ле-

там 1862 года, уключаліся замена падушнага падатку (з асобы) падымным (з гаспадаркі), увядзенне трохгадовай вайсковай

службы замест 15-гадовай рэкрутчыны, аднаўленне ўніяцкай

царквы.

У той жа час левая частка “чырвоных”, да якой належаў

і Канстанцін Каліноўскі, напярэдадні паўстання разлічвала

на аднаўленне Рэчы Паспалітай на федэратыўных пачат-

ках, ліквідацыю сацыяльнай няроўнасці шляхам знішчэння

саслоўнага падзелу грамадства, неадкладнае надзяленне ся-

лян зямлёю без выкупа. А таксама яны бачылі неабходнасць

працягу барацьбы ў суседніх краінах, перш за ўсё на тэрыторыі

Расіі, без чаго нельга будзе замацаваць поспех паўстання на

адноўленай Рэчы Паспалітай.

Нездарма ў Варшаве быў утвораны Камітэт рускіх афіцэраў

у Польшчы, які ўяўляў сабою федэрацыю брыгадных, палкавых

і батальённых гурткоў 1-й арміі. У яго ўваходзілі вайскоўцы з

розных куткоў Расійскай Імперыі, такія як А. Патэбня або па-

ручык К. Крупскі, бацька жонкі У. Леніна.

“Белыя” аб’ядноўвалі вакол сябе памешчыкаў, шляхту

ліберальных поглядаў і буржуазію, праціўнікаў вайсковых

метадаў барацьбы. Яны дамагаліся ў першую чаргу палітычнай

аўтаноміі для Каралеўства Польскага і саступак з боку царскага

ўрада ў стварэнні ўласнай адміністрацыі і войска, а ў далейшым

разлічвалі на дапамогу замежных дзяржаў у справе вяртання

незалежнасці ў межах 1772 года. Пры гэтым яны спадзяваліся

на перадачу Каралеўству іншых тэрыторый былой Рэчы

Паспалітай. Прыкладам найбольшага іх аб’яднання з’яўлялася

166

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

Земляробчае таварыства на чале з Анджэем Замойскім. Сярод

“белых” вылучалася суполка “мільянераў” на чале з Эдвардам

Юргенсам, якая разлічвала на доўгатэрміновую працу з сялян-

ствам і мяшчанствам і бачыла важнейшым крокам прызнанне

аўтаноміі Каралеўства Польскага.

“Белыя” разлічвалі захаваць землеўладанне і ўласныя

прывілеі. Яны прапаведавалі “працу ад пачаткаў” –

распаўсюджванне адукацыі на польскай мове сярод сялян і

гараджан, а таксама “арганічную працу” – супрацоўніцтва

прадстаўнікоў усіх пластоў грамадства ў справе ўсебаковага

развіцца краю, пры якой “памешчык маляваўся сябрам, дарад-

цам, апекуном і абаронцам сялянскага саслоўя”.

Дзейнасць “белых” з’яўлялася водгукам на пашырэн-

не ўплыву “чырвоных”. Яны таксама імкнуліся ўвесці сваіх

людзей на пасады ў варшаўскі Цэнтральны нацыяналь-

ны камітэт, а з пачаткам паўстання захапіць уладу, каб не

дапусіць радыкалізацыі барацьбы і перарастання яе ў сацы-

яльную рэвалюцыю. Вялізны ўплыў на такое стаўленне ака-

зала “Галіцыйская разня” 1846 года і пашырэнне сялянскіх

выступленняў у Беларусі і Літве вясною 1861 года.

10 дзён разгубленасці

“…паўстанне ў Царстве заспела Літву зусім

непадрыхтаванаю,”460 – менавіта так ахарактарызаваў

становішча таемнай арганізацыі ў Беларусі і Літве сам

Канстанцін Каліноўскі ў “Тлумачальнай запісцы”, напісанай

28 лютага 1864 года, знаходзячыся ўжо за кратамі і ўзгадваючы

навіну пра пачатак выступлення. Яго дапаўняе іншы прадстаўнік

ЛПК Ян Козел: “Вестка гэтая была нам паведамлена пры ўсім

Камітэце, і ўсе адзінагалосна адказалі, што мы ні за што не ад-

казваем, што ніхто не гатовы і што мы маем пісьмовае паве-

дамленне, што Цэнтральны камітэт не дапусціць паўстання.

Між тым паўстанцы ўзялі чыгунку ад Варшавы да Гродна, Рагінскі ўвайшоў у Гродзенскую губерню, Букавецкі – агент

Мераслаўскага – пачаў у Свянцянскім. Адным словам, пачалі

і без нашага дазволу”461.

460 Там жа. – С. 67.

461 Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А.Ф. Смир-

нов. – М., 1963. – С. 127.

167

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

У трагічныя студзеньскія дні 1863 года Каліноўскі павінен

быў зрабіць выбар, ад якога залежаў лёс усяго краю. Разумею-

чы гэтую адказнасць, ён неадкладна выпраўляе Яна Козела для

вызначэння далейшых крокаў да З. Серакоўскага ў Пецярбург, адкуль той паехаў наведаць яшчэ Л. Звяждоўскага ў Маскве.

У той жа час ЛПК, знаходзячыся ў стане разгубленасці і

доўгай нерашучасці462, выпусціў невялічкую абвестку, змаца-

ваную выяваю пячаткі з поціскам рукі і надпісам “Адвага/Раз-

вага”.

“Браты! Каралеўства паўстала – нашы паўсюдна б’юць

маскалёў! Кроў, што льецца за Нёманам, кліча нас да зброі! Ба-

рацьба з захопнікамі за нашы святыя правы, за нашу свабоду

блізіцца і ў нас! Дык разам і згодна, і Бог нам дапаможа!

Божа, збаў Польшчу”463.

З пачаткам паўстання Канстанцін Каліноўскі намагаўся

дабіцца ўваходжання ў склад ЛПК адной з найбольш

аўтарытэтных асоб Вільні – Францішка Далеўскага – нават

стоячы перад ім на каленях, але той усё роўна адмовіўся464.

Чаму так адбылося з кумірам моладзі, у тым ліку і кумірам

Каліноўскага? Чаму Францішак Далеўскі, які сам раней

вылучаўся радыкальнымі поглядамі, цяпер здрадзіў ім? Ад-

каз на гэта дае Апалінар Гафмейстар, які таксама прайшоў

ссылку і службу ў салдатах за свае перакананні: “Увогуле ўсё

польскае грамадства прызвычаілася глядзець на ўсіх вернутых

з Сібіры палітычных злачынцаў як на людзей, якія даказалі

патрыятызм на справе, хоць тое ж грамадства не разумее тых

узрушэнняў і той сталасці паняццяў, якія ў нас выклікалі шмат-

гадовыя пакуты”465.

У наступныя дзесяць дзён у Вільні адбываюцца шматлікія

таемныя сустрэчы, мэтаю якіх Каліноўскі бачыў крытычны

аналіз магчымасцей далучэння “Літвы” да паўстання ў Кароне

Польскай. У выніку пошуку кампрамісу паміж разнастайнымі

палітычнымі сіламі 1 лютага (22 студзеня па ст. ст.) ЛПК быў

462 Там жа.

463 Цыт. паводле: Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, даку-

менты / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.:

“Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 95.

464 Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. 2 t. – Wilno, 1913. –

T. 1. – S. 231.

465 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 57 адв.

168

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

ператвораны ў Часовы правінцыяльны ўрад у Літве і Беларусі, які “ад імя польскага Нацыянальнага ўрада” абвясціў маніфест

аб ураўнаванні ўсіх жыхароў краю ў правах і надзяленні ся-

лян зямлёю (“на вечныя часы ў поўнае ўладанне без чыншаў і

выкупаў”), за якую памешчыкі атрымаюць кампенсацыю з “на-

цыянальных фондаў”. Таксама адзначалася, што за атрыманыя

правы і зямлю ўсе грамадзяне павінны “бараніць польскі край, грамадзянамі якога з’яўляюцца з сённяшняга дня”. Маніфест

заяўляў пра скасаванне ўсіх законаў Расійскай Імперыі, што

“гэта зямля польская, а не маскоўская”.

Такім чынам, Канстанцін Каліноўскі ва ўмовах распачата-

га ў Каралеўстве Польскім паўстання нават пры нездавальня-

ючай падрыхтаванасці таемнай арганізацыі ў Літве і Беларусі

вырашыў далучыцца да гэтай барацьбы, разумеючы, што

толькі ў такім выпадку маецца шанец на перамогу. Ён пайшоў

пры гэтым на фармальнае падпарадкаванне Нацыянальна-

му ўраду і дубляванні выдадзенага ім маніфеста пра пачатак

паўстання. У любым выпадку ён разумеў, што дзеянні Расійскай

Імперыі будуць накіраваны на ліквідаванне таемных структур і

па-за межамі Каралеўства і паўстанне будзе немагчымым яшчэ

доўгі час. Таму “выпрацаванае гісторыяю спачуванне Літвы да

Польшчы, якое ўзмацнілася ўсяго больш за час панавання Расіі

(факт, на які варта звярнуць увагу) перасіліла ўсялякія адва-

ротныя паўстанню абставіны, і Літва зварухнулася”466.

Пачатак паўстання ў Беларусі і Літве

Пасля абвяшчэння паўстання неадкладнай задачай

з’яўлялася стварэнне атрадаў з ліку добраахвотнікаў у кож-

ным павеце, падначаленым Часоваму правінцыяльнаму ўраду

ў Літве і Беларусі, кіраўніком якога з’яўляўся Канстанцін

Каліноўскі. Для кансультацыі па гэтым пытанні ён у пачатку

лютага выехаў у Гродна для сустрэчы з Валерыем Урублеўскім

і Станіславам Сангіным, у кватэры якога, размешчанай у заез-

ным доме на Маставой вуліцы каля манастыра, спыніўся пад

імем Чарноцкага.467 У выніку Валерый Урублеўскі, прызначаны

кіраўніком паўстанцкіх сіл на тэрыторыі Гродзенскай губерні, 466 Следча-судовая справа Кастуся Каліноўскага / Уклад. З. Кузмен-

ка. – Мн.: Галіяфы, 2014. – С. 68.

467 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 41 – 41 адв.

169

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

ад’ехаў Саколку для арганізацыі атрада, а Сангін накіраваўся

ў атрад Рамана Рагінскага, да якога актыўна пачалі далучац-

ца сяляне на Падляшшы, дзе выступленні распаўсюджваліся

стыхійна.

Затым Каліноўскі вяртаецца ў Вільню, і, каб дадаць пра-

цэсу стварэння паўстанцкіх атрадаў арганізаванасці, друкуе

шэраг дакументаў. Першы сярод іх – “Інструкцыя для ваен-

ных начальнікаў, ваяводскіх і павятовых”, якая заклікала “са-

браць сілы, падрыхтаваць зброю, скласці план дзеянняў і па-

чаць барацьбу”468.

Вяртаючыся з Масквы, Ян Козел наведаў Барысаў, дзе меў

шэраг сустрэч з сябрамі вайсковай арганізацыі Серакоўскага-

Дамброўскага, якім даручыў стварэнне атрадаў у Мінскай і

Магілёўскай губернях. Прыбыўшы ж у Гродна, Я. Козел атрымаў

ад В. Урублеўскага загад неадкладна ехаць у Каралеўства Поль-

скае, “каб убачыцца з Лангевічам і дамовіцца аб зносінах і дзе-

яннях паўстанцаў у Царстве Польскім і Заходнім краі”469. Ад-

нак Мар’ян Лангевіч470 быў ужо разбіты.

Другім дакументам стала “Паўстанцкая інструкцыя” з

васьмі пунктаў, адрасаваная камандзірам атрадаў. У ёй абвяш-

чалася тактыка партызанскай вайны, а на камандзіраў атрадаў

ускладаўся абавязак рэалізацыі маніфеста ад 22 студзеня і

“неадкладна прывесці ў выкананне дэкрэт Часовага ўрада аб

надзяленні сялян зямлёй”471. Аднак самым радыкальным быў

восьмы пункт: “Найбольш вядомых прыгнятальнікаў сялян

для прыкладу караць смерцю па рашэнні вайсковага суда пе-

рад сабраным сялянскім народам, не дапускаючы самачыннай

расправы”472. Такое развіццё падзей, якое адпавядала погля-

дам Канстанціна Каліноўскага на неабходнасць перарастан-

468 Цыт. паводле: Швед, В.В. Рэквіем паўстанцам 1863–1864 гг. Гро-

дзенская губерня / В.В. Швед. – Мінск: Альфа-кніга, 2017. – С. 108.

469 Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А.Ф. Смир-

нов. – М., 1963. – С. 128.

470 Мар’ян Лангевіч (1827–1887) – генерал і дыктатар паўстання 1863–

1864 гадоў. Дзейнічаў у Сандамірскім ваяводстве Каралеўства Польска-

га, дзе меў шэраг поспехаў у бітвах. 11 сакавіка 1863 года абвясціў сябе

дыктатарам (кіраўніком) паўстання. Але ўжо 19 сакавіка пад націскам

пераўзыходзячых па колькасці рускіх войск накіраваўся ў Галіцыю, дзе

быў арыштаваны аўстрыйскімі ўладамі.

471 Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии /А.Ф. Смир-

нов. – М., 1963. – С. 110.

472 Там жа.

170

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

ня паўстання ў “сацыяльную рэвалюцыю”, выклікала вялікую

заклапочанасць як з боку яго палітычных праціўнікаў, так і

пакідала пытанні сярод паплечнікаў.

27 студзеня на тэрыторыю Беларусі перайшоў атрад

камісара Падляскага ваяводства Рамана Рагінскага і далу-

чанага да яго атрада аднаго з аўтараў “Мужыцкай праўды”

Станіслава Сангіна, якія пачалі 750-кіламетровы рэйд на Па-

лессе і захапілі на кароткі час горад Пружаны. Першыя атра-

ды арганізоўваліся ў Віленскай губерні: Феліска Віславуха

ў Свянцянскім павеце, Клетыя Карэвы ў Троцкім і Людвіга

Нарбута ў Лідскім паветах. Менавіта апошняму 16 (28) люта-

га Каліноўскі накіраваў прадпісанне з прапановай звязацца са

слонімскімі паўстанцамі і рухацца ў накірунку Мінскага вая-

водства. Асобна было загадана пакараць памешчыка Ярасла-

ва Табенскага з маёнтка Зеляпішы, “як таго, хто нясе шкоду

агульнай справе”473, паколькі ён выступаў супраць надзялен-

ня сялян у адпаведнасці з паўстанцкім маніфестам.

Таксама Часовы ўрад Літвы і Беларусі імкнуўся пашырыць

сваю ўладу на тэрыторыю Інфлянтаў.

Але пачыналіся першыя складанасці. У ноч на 19 лютага

ў Вільні быў арыштаваны Эдмунд Вярыга474. Гэта была ўжо

другая значная страта сярод кіраўніцтва “чырвоных” Літвы і

Беларусі пасля схопленага 26 студзеня Антонія Залескага, які

выправіўся ў Троцкі павет для фарміравання атрада. З улікам

таго, што Ян Козел яшчэ не вярнуўся з Масквы, а Баляслаў

Длускі 12 лютага быў накіраваны ў Коўна ў якасці начальніка

ўзброеных сіл Ковенскага ваяводства, у Вільні з лідараў Часо-

вага правінцыяльнага ўрада заставаліся толькі Каліноўскі і

Чаховіч. Скарыстаўшыся зручным момантаў, “белыя” на чале

з Якубам Гейштарам і Нестарам Дзюлеранам здзейснілі пера-

варот.

473 Там жа.

474 Эдмунд Вярыга быў арыштаваны ў Вільні ў доме М. Шкленіка, бу-

дучага цесця Францішка Багушэвіча. Быў асуджаны на 8 гадоў катаргі, якую адбываў у Кадаінскіх рудніках разам з М. Чарнышэўскім. Затым

працаваў у Пецярбургу ва ўпраўленні Пецярбургска-Варшаўскай чыгункі

і на металургічных заводах Украіны. Памёр 10 (23) верасня 1902 года ў ма-

ёнтку Амнішава Барысаўскага павета (цяпер – Задор’еўскі сельскі савет

Лагойскага раёна). Кісялёў, Г. Вярыга Эдмунд Іванавіч / Г. Кісялёў // Па-

мяць: гіст.-дакум. хроніка Лагойскага раёна. У 2 кн. – Мн., 2003. – Кн. 1. –

С. 150–151.

171

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Аднак распачатая Каліноўскім актыўная дзейнасць па

пашырэнні паўстання за кошт сялянскага насельніцтва Літвы і

Беларусі прымусіла расійскія ўлады 1 сакавіка скасаваць часо-

ваабавязанае становішча ў Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай

і Мінскай губернях, а таксама зменшыць выкупныя плацяжы.

Загад аб гэтым падпісаў імператар Аляксандр ІІ. На Усходнюю

Беларусь ён быў пашыраны толькі 2 лістапада.

Пераварот і захоп улады “белымі”

Адразу пасля атрымання весткі пра пачатак паўстання ў

Кароне Польскай “белыя” Вільні вымушаны былі неадкладна

вырашаць, што рабіць ім. 25 студзеня быў абраны новы Камітэт, у які ўвайшлі Я. Гейштар, Ф. Далеўскі, Аскерка, А. Яленскі і

І. Лапацінскі. У пачатку лютага Антоній Яленскі быў накіраваны

ў Варшаву для правядзення перамоў з тамтэйшымі “белымі”. У

выніку было прынята рашэнне аб далучэнні да паўстання, каб

не дапусціць яго радыкалізацыі з боку “чырвоных” на чале з

Канстанцінам Каліноўскім. У паспяховасці гэтага плана мно-

гае залежала ад пазіцыі кіраўніцтва Нацыянальнага ўрада ў

Варшаве, які ўзначальвалі “чырвоныя” на чале з Баброўскім.

Аднак з гэтым удалося справіцца пры дапамозе Нестара Дзю-

лерана.

Дзюлеран, “адхілены “чырвонымі” літоўцамі, паспеў

зблізіцца з “белымі”, без усялякага загада на тое з Варшавы”475.

Ён увайшоў у змову з віленскай арганізацыяй “белых” на чале

з Якубам Гейштарам з мэтаю здзяйснення перавароту па захо-

пе ўлады. Каб заручыцца падтрымкаю, ён у сярэдзіне лютага

наведвае ў Варшаве Баброўскага, перад якім ставіць пытанне

пра “неабходнасць скасаваць існуючы правінцыйны камітэт

і скарыстаўшыся ахвотнасцю “белых”, перадаць ім справы па

ўтварэнні і кіраўніцтве рэвалюцыяй у правінцыі”476. Апісваючы

гэтую сітуацыю, О. Авейдэ зазначае: “Старая аксіёма, што

без шляхты ніхто нічога не зробіць у Літве, і відавочная сла-

басць камітэта “чырвоных” заахвоцілі Баброўскага прыняць

прадстаўленне Дзюлерана”477.

475 Записки Оскара Авейде о польском восстании 1863 года. – Варша-

ва, 1866. – Ч. IV. – С. 33.

476 Там жа.

477 Там жа.

172

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

Але была і яшчэ адна прычына, на якую звяртае ўвагу Авей-

дэ: “Калі ўспыхнула паўстанне, правінцыйны камітэт пастанавіў

неадкладна прытрымлівацца нашага прыкладу, нягледзячы ні

на свае процілеглыя нашым перакананні, ні на спрэчкі з Вар-

шавай, ні на слабасць толькі што пачаўшай развівацца сваёй

арганізацыі”478. Таму на карысць “белых” Вільні згуляла перш

за ўсё іх гатоўнасць цалкам падпарадкоўвацца Варшаве ў фор-

ме Аддзела, кіруючага правінцыямі Літвы.

Праз тыдзень пасля вяртання Дзюлерана новы склад Аддзе-

ла быў зацверджаны, а Канстанціну Каліноўскаму і яго камітэту

было загадана “спыніць іх дейнасць і выдаць паслядоўнікам

сваім пячатку, дакументы, перапіску і грошы”479.

Калі з “белымі” усё было зразумела, то найбольшую агіду

ў Каліноўскага выклікала іншае: ён не мог уявіць, што на

гэты пераварот пагадзіліся, здавалася б, свае ў палітычных

адносінах варшаўскія “чырвоныя”. У другой палове люта-

га 1863 года Н. Дзюлеран, які “меў прэтэнзіі гуляць ролю ма-

ленькага правінцыйнага дыктатара”480, прыбыў з Варшавы з

загадам стварэння Аддзела, кіруючага правінцыямі Літвы, і

інструкцыяй, у якой загадана перадаць уладу “белым” Яку-

ба Гейштара. Таксама загадвалася Літоўскаму камітэту руху

перадаць уладу і пячатку Аддзелу481. Дзюлеран прызначаўся

камісарам з роўным іншым пяццю ўдзельнікам голасам.

Кіраўнікі новаўтворанага Аддзела сабраліся на кватэ-

ры Антонія Яленьскага на Пагулянцы, дзе былі падзелены

паўнамоцтвы: Гейштар быў прызначаны на кіраўніка і заняўся

ўнутранымі справамі, Аскерка – вайсковым бокам, Яленьскі –

касаю, Лапаціньскі – карэспандэнцыяй, Францішак Далеўскі

ўзяў пячатку і разам з Аскеркам заняўся горадам Вільняй. Дзю-

леран як камісар Нацыянальнага ўрада меў на сабе кантроль і

роўны голас у абмеркаваннях.

Канстанцін Каліноўскі, пастаўлены перад ультыматумам, вымушаны быў перадаць Якубу Гейштару паперы і здаць

кіраўніцтва арганізацыяй. Так 27 лютага (11 сакавіка) быў

здзейснены “белы пераварот”. У сувязі з гэтым Каліноўскі

478 Там жа, с. 32.

479 Там жа, с. 34.

480 Там жа, с. 188.

481 Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. 2 t. – Wilno, 1913. –

T. 1. – S. 232.

173

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

напісаў пратэст на імя кіраўніцтва Нацыянальнага ўрада,

“у якім наракаў, што шляхце даручаецца накірунак паўстання”482.

Дзюлеран паклаў пратэст у кішэню, у якой пранасіў больш за

тры месяцы483. Каліноўскі ж у ім заяўляў:

“Правінцыяльны камітэт саступае і падпарадкоўваецца

галаве паўстання таму, па-першае, што не жадае распачынаць

згубных для рэвалюцыі звадаў і нязгод, а, па-другое, таму, што

не адчувае сябе дастаткова моцным, каб вырваць кіраўніцтва

спраў з рук сваіх праціўнікаў.

Аднак члены камітэта лічаць сваім абавязкам аб'явіць ра-

зам з тым, што яны лічаць гібеллю і здрадай рэвалюцыі пе-

радачу кіраўніцтва ў рукі контррэвалюцыянераў – заўсёдных

ворагаў і рэвалюцыйнага руху наогул, і прынцыпаў маніфеста

ад 22 студзеня ў прыватнасці, што яны пратэстуюць супраць та-

кога рашэння Цэнтральнага камітэта, здымаюць з сябе ўсякую

адказнасць перад будучыняй за ўсе памылкі і за ўсе стра-

ты і няшчасці, якія прынясе процілеглае духу і тэндэнцыям

паўстання кіраўніцтва літоўскай справай”484.

Гэтым крокам Канстанцін Каліноўскі здымаў з сябе ма-

ральную адказнасць перад нашчадкамі ў далейшым выкананні

“літоўскай справы”, якая для яго ўсё відавочней адрознівалася

ад “справы польскай”. Аднак, нягледзячы на супраціў перава-

роту, ён пагадзіўся стаць памочнікам А. Аскеркі ў кіраўніцтве

Вільняю.

27 лютага Якуб Гейштар падрыхтаваў дэкрэт аб ліквідацыі

Літоўскага правінцыяльнага камітэта і перадачы яго

паўнамоцтваў Аддзелу, кіруючаму правінцыямі Літвы485, які

цалкам падпарадкоўваўся польскаму Нацыянальнаму ўраду.

З назвы прыбралі не толькі складнік “Беларусь”. У дакумен-

це ўвогуле адсутнічае якая б ні была ўзгадка пра “Часовы

правінцыяльны ўрад у Літве і Беларусі”, які ўсяляк ігнаруецца

і не прызнаецца легітымным. Яго пастановы былі адмене-

ныя, паколькі нават “чырвоныя” Варшавы не былі гатовы да

482 Там жа, s. 235.

483 Ратч, В.Ф. Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной

России / В.Ф. Ратч. – Т. 1. – Вильно, 1867. – С. 198.

484 1863 г. Каля 27 лютага. Пратэст супраць “белага” перавароту.

Крыніца: http:/ kalinouski.arkushy.by/archives/pratest.htm [Дата доступу: 03.01.2018]

485 Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А.Ф. Смир-

нов. – М., 1963. – С. 11–12.

174

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

рэалізацыі дэклараваных імі поглядаў у пытаннях сацыяль-

ным і самавызначэння на тэрыторыях, якія разглядаліся не

інакш як састаўная частка “Польшчы”. Таму, нягледзячы на

пазнаку “правінцыяльны”, іх клопатам з’яўлялася наяўнасць

фактычна Часовага ўрада Літвы і Беларусі.

Пасля дамовы з віленскімі “белымі”, замацаваўшыся пад-

трымкаю землеўладальнікаў, Нацыянальны ўрад у Варша-

ве палічыў праблему вырашанай. Аднак у выніку заахвоціў

Канстанціна Каліноўскага стаць на шлях “ліцвінскага сепа-

ратызму”. Толькі ў такіх абставінах ён бачыў магчымасць для

перамогі сацыяльнай рэвалюцыі. Заставалася дачакацца зруч-

нага моманту.

Камісар Гродзенскага ваяводства

Пасля здзейсненага “белымі” перавароту Я. Гейштар не

мог пакідаць палітычнага апанента ў Вільні, дзе пазіцыі

Канстанціна Каліноўскага на фоне пралікаў Аддзела пасту-

пова ўмацоўваліся, і таму пасля шматлікіх просьб ён адсылае

таго ў Гродна.

Напярэдадні Вялікадня, які прыпадаў на 31 сакавіка 1863

года, Каліноўскі апошні раз спаткаўся з Гейштарам, ад якога

павінен быў атрымаць мандат на пасаду ўрадавага камісара

Гродзенскага ваяводства: “Менавіта перад яго ад’ездам я меў з

ім доўгую спрэчку; пасля таго, як даў яму інструкцыі, ён рабіў

мне розныя папрокі, што тычыліся падыходу ў трактаванні

людзей і справы. Я выслухаў як мага цярплівей, што палічыў за

слушнае ў яго заўвагах, прыняў, але асноўны пункт паўтарыў

без змены. Калі ён хацеў мне яшчэ зрабіць папрокі, я запытаўся

ў яго катэгарычна: ці прызнае ўладу і хоча ёй быць паслухмя-

ны. Пытанне ён зразумеў і нават ацаніў яго энергію…”486. Пас-

ля дэманстравання сваёй улады як кіраўніка Аддзела Якуб

Гейштар яшчэ раз зрабіў націск на неабходнасць улічваць

інтарэсы шляхты, якая разглядалася як асноўная рухаючая

сіла паўстання: “Я даручыў Каліноўскаму, каб не прызнавала-

ся ніякай розніцы паміж саслоўямі; шляхты-памешчыкаў не

адштурхоўваць, лічыць іх неабходнай сілай у паўстанні. Жы-

ватворным духам”487.

486 Там жа, с. 236.

487 Там жа, с. 236.

175

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Пасля размовы з Гейштарам Канстанцін Каліноўскі, маю-

чы пашпарт на імя Чарноцкага, ад’ехаў у Гродна, дзе да таго ў

ноч з 2 на 3 (з 14 на 15) сакавіка была здзейснена спроба захопу

моладдзю цягніка і выпраўлення на ім у раён збору паўстанцаў

каля Парэчча. Але акцыя скончылася няўдачай, “якая надоўга

астудзіла нашыя хваравітыя розумы”488. Таму Каліноўскі адра-

зу ж з Гродна выпраўляецца ў Беласток, да якога сцягваюцца

паўстанцкія сілы. Тут Канстанцін Каліноўскі выдае загад на бе-

ларускай мове аб сваім уступленні на пасаду і піша інструкцыю

да павятовых камісараў, якіх заклікае да энергічных дзеянняў, і, нягледзячы на патрабаванні Гейштара, прадпісвае “старац-

ца паставіць на пасады арганізацыі сялян”489.

У Беласток прыбывае прызначаны ў сакавіку на паса-

ду начальніка ўзброеных сіл Гродзенскага ваяводства Ануф-

рый Духінскі. Начальнікам яго штаба становіцца Валерый

Урублеўскі, які сам з’яўляўся кіраўніком паўстанцаў Гродзенш-

чыны да перавароту “белых”.

Адтуль Каліноўскі выпраўляецца ў красавіку 1863 года ў

Брэст да Апалінара Гафмейстара, якога застаў у карчме куп-

ца Глухоўскага за чытаннем газет. Канстанцін прадставіўся

прозвішчам Чарноцкі, падчас размовы паведаміў, што ён

з’яўляецца камісарам Народнага ўрада, і “стаў тлумачыць, што калі ў Каралеўстве Польскім ужо тры месяцы вядзецца

бой за незалежнасць, то варта і ў Заходніх губернях не сядзець

бяздзейна”490. Каліноўскі прапанаваў Гафмейстару пасаду гро-

дзенскага грамадзянскага ваяводы, для ўпэўненасці назваўшы

прозвішчы Урублеўскага і Заблоцкага, вядомых Гафмейста-

ру па Гродне. Далей іх размова перайшла на Гродзенскую рэ-

валюцыйную арганізацыю: “Каліноўскі казаў мне, што Гро-

дзенская губерня пад назваю ваяводства падзяляецца на тры

часткі. Паветы Гродзенскі, Ваўкавыскі і Слонімскі аддаюцца ў

кіраванне Эразму Заблоцкаму, Саколькі, Беластоцкі і Бельскі –

Валяр’яну Урублеўскаму і Брэсцкі, Кобрынскі, Пружанскі – мне.

Усялякі з нас трох павінен кіраваць незалежна і зносіцца толькі

з камісарам і ад яго атрымліваць загады”491.

488 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 110.

489 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 146.

490 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 60.

491 Паводле: Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы /

176

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

Апалінар Гафмейстар быў скептычна настроены наконт

распаўсюджвання паўстання ў Беларусі і Літве, паколькі лічыў, што яно пачалося несвоечасова: памешчыкі ва ўмовах распа-

чатай аграрнай рэформы настроілі супраць сябе сялянства, да

таго ж зброя, якой можна было скарыстацца, адабрана ўладамі

пасля ўвядзення ваеннага становішча. Пры гэтым, узгадваючы

сваю размову з Каліноўскім, ён пазней блытана дадаваў: той

“сцвярджаў, што, падараваўшы сялянам зямлю, яны не стануць

супраць паўстання, хоць і сцвярджаў, што дарыць зямлю няма

чаго, таму што не ўсялякі ў стане гэта зрабіць, потым гэта было

б парушэннем права ўласнасці і, нарэшце, сяляне нават не пры-

муць, жадаючы лепш атрымаць зямлю з рук цара”492. Такія сло-

вы з вуснаў Гафмейстара пра Каліноўскага, які пры сустрэчы

карыстаўся прозвішчам Чарноцкі, тлумачацца падагульненнм, якое брэсцкі памешчык зрабіў пасля сустрэчы: “Людзі, падоб-

ныя Чарноцкаму, не глядзелі шмат ні на прыстойнасці, ні на

грамадства і казалі прама, што ім трэба было”493.

Чаму ж, нягледзячы на разнагалоссі, якія выявіліся падчас

першай сустрэчы, Канстанцін Каліноўскі вырашыў усё роўна

прызначыць Апалінара Гафмейстара ваяводскім? Прычына

таму – выкананне патрабавання Якуба Гейштара, выстаўленае

падчас выпраўлення новапрызначанага камісара Гродзенска-

га ваяводства з Вільні. Тое пацвярджае і сам Гафмейстар: “Як

здаецца, галоўная мэта Чарноцкага не складалася ў тым, каб за-

браць здольнага чалавека, а каб толькі ён быў памешчык, і, ад-

паведна, які карыстаўся большай значнасцю ў меркаванні агуль-

ным, чым асоба, якая належала да ніжэйшых саслоўяў”494.

Паколькі пасля першай сустрэчы Гафмейстар адмовіўся

ад прапанаванай пасады ў рэвалюцыйнай арганізацыі, на на-

ступны дзень Каліноўскі наведаўся на кватэру, у якой пасяліўся

Гафмейстар, прынёс яму загад, змацаваны пячаткай гродзен-

скага камісара, і загадаў неадкладна выпраўляцца ў Беласток, куды накіраваўся і сам.

К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі

кнігазбор”, 1999. – С. 365.

Але ў выніку Гродзенская губерня была падзелена толькі на дзве часткі, кіраўнікамі якіх былі прызначаны Гафмейстар і Заблоцкі.

492 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 60 адв.

493 Там жа, арк. 62 адв.

494 Там жа, арк. 56 адв. – 57.

177

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

У Беластоку Гафмейстар знайшоў кватэру Каліноўскага.

З ім разам выправіліся на Баярскую вуліцу, у дом доктара

Юльяна Бірфрэйнда, які стаяў паміж Казначэйствам і Млы-

наваю вуліцай. Тут у невялікім пакойчыку адбывалася апош-

няя падрыхтоўка да паўстання ў Краі: “Духінскі сядзеў за

сталом, на якім ляжала вялікая геаграфічная карта, і горача

размаўляў з Урублеўскім, які стаяў ля яго, абапершыся на кар-

ту… Каліноўскі – чалавек грубых манер – не рэкамендаваў на-

ват мяне Духінскаму, ці таму, што не хацеў перашкаджаць іх

прэнням з Урублеўскім, ці ж ад прыроджанай нядбайнасці…”495.

У невялічкі пакойчык увесь час уваходзілі новыя людзі, іншыя

яго пакідалі, што зрабіла на Гафмейстара ўражанне “таўкучага

кірмашу”496. З-за гэтага размову прыйшлося перанесці.

На наступны дзень Гафмейстар разам з Каліноўскім наведалі

Духінскага ўжо на іншай кватэры, у Ігната Арамовіча. У размо-

ве з Гафмейстарам Духінскі хацеў пераканацца ў тым, што яму

паведаміў Каліноўскі: пачынаць паўстанне варта з паўночных

зямель губерні497. Пасля размовы пра шараговыя справы, як

прызначэнне Духінскага за подпісам генерала Высоцкага, Гаф-

мейстар разам з Каліноўскім пакінуў кіраўніка паўстанцкіх

узброеных сіл і адправіўся на сваю кватэру. Тут гродзенскі

камісар перадаў Гафмейстару інструкцыю для ваявод, павято-

вых і акруговых начальнікаў, а таксама загадаў адвесці пячат-

ку з надпісам “Начальнік Гродзенскага ваяводства” ў Гродна

Эразму Заблоцкаму498. Апалінар Гафмейстар пакідаў Беласток

з непрыемнымі ўражаннямі, асабліва ў адносінах Духінскага, які “да такой ступені не быў азнаёмлены з тутэйшым краем, што нават не ведаў, што ў Брэсце знаходзіцца крэпасць”499.

495 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 73.

496 Там жа, с. 180.

497 Каліноўскі, К. За нашую вольнасць. Творы, дакументы / К. Каліноўскі; уклад., прадм., паслясл. і камент. Г. Кісялёва – Мн.: “Беларускі кнігазбор”, 1999. – С. 365: “Як відаць з усяго становішча, Духінскі жадаў даведацца

становішча спраў у нашым краі і ці ледзь не для таго паклікаў мяне ў Бе-

ласток, маючы на ўвазе тую акалічнасць, што паўднёвыя паветы Гарадзен-

скай губерні населены пераважна праваслаўным народанасельніцтвам, якія

мала маюць дробнай шляхты, і якія затым могуць быць варожымі справе

паўстання. Паўночныя ж ён меркаваў спрыяльнымі. Такое гледжанне на

справы, здаецца, ён запазычаў ад Чарноцкага”.

498 Там жа, с. 366.

499 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 74.

178

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

Гродзенская ваяводская арганізацыя

У красавіку 1863 года ў Гродна прыехаў памешчык Гафмей-

стар на сустрэчу з Э. Заблоцкім. Гафмейстар быў прызначаны

ваяводскім Гродзенскай губерні, Заблоцкаму ж ён паведаміў, што

той узначаліць тры паветы – Гродзенскі, Ваўкавыскі і Слонімскі, якімі павінен будзе заведаваць на падставе інструкцыі, атры-

манай у хуткім часе ад Каліноўскага з Беластока.

Пазней пад кіраўніцтва Заблоцкага перайшлі яшчэ Беластоцкі

павет на чале з павятовым памешчыкам Напалеонам Алдакоўскім

і Сакольскі на чале з міравым пасрэднікам Грынявецкім (яго

памочнікам, які пасля арышту Грынявецкага сам стаў павя-

товым, быў Адольф Эйсымонт). Грынявецкага прызначыў

асабіста Валерый Урублеўскі. Начальнікам горада Беластока стаў

настаўнік музыкі Белакоз, у Саколцы – доктар Лебядзінскі, павя-

товым касірам – сакратар губернскага ўпраўлення Сержпутоўскі.

Сержпутоўскі з Грынявецкім наведваліся ў Гродна да Заблоцка-

га. У Бельску павятовым стаў міравы пасрэднік Пянькоўскі, брат

памешчыка Леона Пянькоўскага, які пасля Гафмейстара стаў

ваяводскім у Брэсце.

Каліноўскі патрабаваў ад Заблоцкага заняцца арганізацыяй

у падуладных яму паветах: прызначыць павятовых начальнікаў, пры якіх па пяць рэферэнтаў, а таксама акруговых; штоты-

дзень атрымліваць справаздачы аб дзейнасці павятовых і ў

сваёй справаздачы прадастаўляць іх ваяводскаму камісару, а

таксама падтрымліваць сувязь з павятовымі, каб не дапускаць

невыканання імі сваіх абавязкаў500.

Гафмейстар параіў Заблоцкаму звярнуцца па дапамогу да

памешчыка Станіслава Солтана, які сам адмовіўся ад паса-

ды ваяводскага, спаслаўшыся на хваробу жонкі: “Солтан узяў

на сябе сфарміраваць арганізацыю ва ўездах Гродзенскім і

Ваўкавыскім, а Францішак Юндзіл – у Слонімскім, паколькі ён

быў памешчыкам гэтага павета”501.

Пры дапамозе Солтана былі прызначаны: павятовым Гро-

дзенскага ўезда – Станіслаў Сільвястровіч, акруговымі: 1) памеш-

чык і былы міравы пасрэднік Іван Камінскі, які адначасова быў

і рэферэнтам, ён жа на час адсутнасці павятовага будзе займаць

500 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 2 адв.

501 Там жа.

179

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

яго месца, 2) памешчык Пётр Пакубята, 3) ксёндз Чаповіч, 4) Рэ-

дых – упраўляючы маёнткам Свіслач памешчыка Пуслоўскага.

Касірам Гродзенскага павета быў прызначаны Севярын Ромер502.

Памешчык Люцыян Завістоўскі быў рэферэнтам камунікацыі, ваенным жа рэферэнтам быў Вайсятыч – упраўляючы маёнткам

памешчыцы Дрыконскай.

У Ваўкавыскім павеце павятовым начальнікам стаў до-

ктар Мечыслаў Гліндзіч, пасля якога гэты пост заняў доктар

Сабяслаў Пансет. Начальнікам горада стаў сакратар міравога

пасрэдніка Мушынскі. Рэферэнты: апекі і камунікацыі – памеш-

чык Уладзіслаў Тарасевіч, жанаты на дачцэ губернскага загадчы-

ка дваранства Кржывіцкага, ваенным – адстаўны падпаручнік

Калупайла, касы – Фердынанд Калупайла. У Слонімскім паве-

це павятовым быў доктар Сімановіч, начальнікам горада – до-

ктар Вільчэўскі503.

Пасля атрымання мандату, які звычайна дасылаўся праз

пасыльных, адбываўся збор з мэтаю знаёмства і вызначэння

накірункаў дзейнасці. Так, падначаленыя Сільвястровіча былі

выкліканы ў Гродна ў гасцініцу Ромера, дзе таксама прысутнічаў

Э. Заблоцкі. Першы абавязак, які атрымалі рэферэнты, – збор

сродкаў з памешчыкаў504.

Пры Заблоцкім кіраўніком бюро быў чыноўнік дзяржаўнай

палаты Ігнат Геніюш, а пры ім займаліся перапісваннем папер

чыноўнік той жа палаты Адольф Талочка і Ідэльфонс Мілевіч.

Кіраўніком горада быў прызначаны доктар Цэлестын Цеханоўскі, яго памочнікамі сталі настаўнік Гродзенскага шляхетнага

502 У 1864 годзе меў 44 гады. З дваран Курляндскай губерні. Вучыўся

ў Віленскай гімназіі, з 1846 года знаходзіўся на дзяржаўнай службе і меў

крыж Св. Ганны 3 ступені. Займаўся прадпрымальніцтвам, пабудаваў на

Дамініканскай (цяпер Савецкай) вуліцы ў Гродне ўласны гатэль. Пасля па-

чатку паўстання заняў пасаду касіра паўстанцкай арганізацыі ў Гродзенскім

павеце. Жонка С. Ромера Тэадора кіравала жаночай арганізацыяй, збірала

сродкі і медыкаменты для паўстанцаў. С. Ромер быў высланы ў Томскую гу-

берню, яго жонка – у Казанскую, аднак паехала за мужам. Ромеры адбывалі

пакаранне ў Табольску, адкуль праз шмат гадоў вярнуліся на радзіму. Па-

хаваны С. Ромер у мястэчку Лішкава на тэрыторыі сучаснай Літвы. Гатэль

Ромера, канфіскаваны і праданы ўладамі, хаця і меў афіцыйную назву

“Маскоўскі”, аднак сярод гродзенцаў доўгі час называўся “гатэлем Роме-

ра”, або “гатэлем паўстанцаў”. НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. –

Арк. 217.

503 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 3.

504 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 111 адв.

180

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

пансіёна Іосіф Руткоўскі і чыноўнік канцылярыі начальніка Гро-

дзенскай губерні Уладзіслаў Жалкоўскі: “Перапіска ішла праз ма-

ёнтак Калбасін памешчыцы Свяржвінскай па тракту ў Сакольскі

ўезд, а ў Ваўкавыскі – праз маёнтак Навасёлкі памешчыка

Згерыдовіча”505. У перапраўцы лістоў паўстанцам дапамагалі

чыноўнікі Гродзенскай губернскай паштовай канторы Бенецкі і

Грыневіч. Гэтая ж камунікацыі выкарыстоўваліся для адпраўкі

паведамленняў Канстанціну Каліноўскаму, які ў сувязі з пагро-

заю арышту жыў у Беластоку, куды лісты адсылаліся на адрас

Бальтазара Сасноўскага506.

Каліноўскі ж дасылаў паперы з Беластока ў Гродна да свай-

го агента – чыноўніка губернскага праўлення Канстанціна

Савашкевіча, які перадаваў іх кіраўніку горада Гродна. Той, у сваю чаргу, сарціраваў паперы і адпраўляў іх да Заблоцкага

ў ваяводскае бюро і ў паветы. Калі ж Савашкевіч стаў павято-

вым, замест яго быў прызначаны чыноўнік земскага суда Адам

Баяроўскі507.

Акрамя гэтага ў структуру арганізацыі ўваходзілі гарадскія

і павятовыя жаночыя камітэты. Загадчыцаю жаночага камітэта

Гродзенскага ўезда была жонка прадвадзіцеля дваранства Тэа-

дора Ромер, а гарадскою – жонка касіра Багатка508.

Вярбоўка ў Гродзенскую ваяводскую арганізацыю далё-

ка не заўсёды адбывалася добраахвотна. Так, Адольф Талочка

распавядаў, што Эразм Заблоцкі сказаў яму: “…або з намі, або су-

праць нас. А хто супраць нас, таму смерць, гэта наша правіла, і

яно, як вядома, старанна выконваецца, і ў нас у Гродне ёсць так-

сама чысціцель… “Чысціцель” павінен быў “чысціць грамад-

ства ад шкодных асоб” 509.

Для паўстання патрэбны былі грошы, у сувязі з чым С. Солтан

пры дапамозе Геніюша і Мілевіча зрабіў раскладку падаткаў. “Для

прачытання яе былі запрошаны Солтанам”510 у апошніх днях

красавіка ці першых мая 1863 года511 прызначаныя ім некаторыя

505 Там жа, арк. 3 адв.

506 Там жа, арк. 94.

507 Там жа, арк. 5 адв.

508 Там жа, арк. 5.

509 Там жа, арк. 127.

510 Там жа, арк. 3 адв.

511 Там жа, арк. 5. Заблоцкі ж памылкова адносіць гэты сход на лета

1862 года.

181

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

чыноўнікі Гродзенскага і Ваўкавыскага паветаў ва ўладкаваны

гатэль Ромера, які быў адкрыты ў канцы 1862 года.

Спачатку сустрэча пачалася ў нумары Юндзіла, дзе

прысутнічалі Солтан, Камінскі, Багатка, Заблоцкі, да якіх

далучыўся князь Юрый Чацвярцінскі. Юндзіл выдзеліў з

“памешчыцкай касы”512 касіру Багатку 3000 рублёў срэбрам.

Солтан вырашыў на падставе № 10 газеты “Рух”, прынесена-

га Мілевічам, патлумачыць правілы раскладкі падаткаў. Але

яшчэ да гэтага па запрашэнні Юндзіла грамада пайшла сне-

даць у іншы нумар гасцініцы, дзе іх ужо чакалі сам уладальнік

будынка Ромер, Рэдых Вайсоціч, Дашкевіч і Станіслаў

Сільвестровіч. На сустрэчы былі зачытаны інструкцыі членам

арганізацыі, а таксама № 10 газеты “Рух”. Тут жа былі склад-

зены “патрыятычныя заклікі да грамадства, і на абавязкі

арганізацыі клалася распаўсюджванне як іх, так роўна рэва-

люцыйных газет і брашур, якія перапраўляліся з Варшавы

чыгункаю”513. Памешчыкі першапачаткова былі абкладзены

падаткам у 10 % з гадавога прыбытку, у Ваўкавыскім павеце

павінны былі плаціць па тры рублі з хаты.

На сходзе было разгледжана, якія прыбыткі атрымліваў

з маёнткаў кожны з памешчыкаў Гродзенскага павета. Таму

раскладка 10 % з даходаў не рабілася, але яна была “прынята за

аснову, каб хутчэй можна было сабраць з Гродзенскай губерні

43000 рублёў, якія патрабаваў Літоўскі аддзел, каб аплаціць

зброю з-за мяжы, акрамя таго раскладку гэтую пастанавілі

прыняць увогуле пры аплаце падаткаў ва ўездах Гродзенскай

губерні”514. Была складзеную Солтанам чарнавую раскладку

перапісаў Геніюш, і яе разаслалі іншым павятовым, каб ужо

не кіравацца раскладкаю з № 10 газеты “Рух”. У гэтай жа па-

перы ўдзельнікі сустрэчы зрабілі і раскладку “на жыда, г.зн.

на гарадскіх жыхароў і чыноўнікаў”515. Зборам гэтага падат-

ку займаўся доктар Маркевіч516.

Нягледзячы на вызначаную лічбу ў 40 тысяч рублёў, з

усіх паветаў Гродзенскай губерні з сакавіка па жнівень уда-

512 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 4.

513 Там жа, арк. 4.

514 Там жа, арк. 11 – 11 адв.

515 Там жа, арк. 11.

516 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 44 адв.

182

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

лося сабраць толькі каля 15 тысяч рублёў517. І гэта дасягала-

ся за кошт непасрэднага ўмяшальніцтва Каліноўскага ў дзей-

насць павятовых. Так, аднойчы ён прыязджаў падчас аб’езду

губерні да Сільвястровіча ў кватэру і прымаў ад яго рапарт, па выніках якога зрабіў вымову пра “дрэнна арганізаваную

сувязь у павеце”518 і дрэнныя вынікі па зборы сродкаў.

Крызіс “белых”

Пасля захопу ўлады “белымі” на чале з Гейштарам і Дзю-

леранам новае кіраўніцтва толькі стварала бачнасць працы, ускладаючы вялікую надзею на шырокі ўздым шляхецкага

саслоўя. Аднак праблемы ў іх пачаліся ўжо з таго, што ва ўмовах

таемнай арганізацыі было першачарговым. Оскар Авейдэ, наведаўшы Вільню, заўважыў, што “члены камітэта не мелі

ніводнага рэзчыка пячатак, не маглі дастаць у Літве літар для

друкарні; адшукаць кур’ера для адпраўкі ў Варшаву складала

ўжо для іх найвялікшую цяжкасць. Пра фальшывыя пашпар-

ты і пра рэвалюцыйную паліцыю не было ў іх і ўзгадкі”519.

Новыя ўлады, у адпаведнасці з выкананнем сакавіцкага

статута Нацыянальнага ўрада, замест падзелу губерняў на

больш дробныя ваяводствы проста падмянілі адныя паняцці

другімі. Выключэнне складалі толькі Віцебская і Гродзенская

губерні, падзеленыя кожная на два ваяводствы520. У сваім

імкненні перадзелу ўлады “белыя” адштурхнулі ад арганізацыі

актыўных “чырвоных”521. Шляхта з задавальненнем прымала

прызначэнні, пры гэтым усяляк ігнаруючы патрэбу рэальнай

517 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 1. – Спр. 40. – Арк. 129.

518 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 112 адв.

519 Записки Оскара Авейде о польском восстании 1863 года. – Варша-

ва, 1866. – Ч. IV. – С. 73.

520 Там жа: “Прамым наступствам такога недахопу было тое, што ніводны

камісар, ніводны начальнік не толькі не былі ў стане кіраваць справамі да-

ручаных ім участкаў, але нават не ведалі, што ў іх адбывалася”.

521 Там жа, с. 74: “Другім галоўным недахопам адміністрацыі ў Літве

было тое, што “белыя”, атрымаўшы ўладу ў свае рукі, зусім выдалілі ад удзелу

ў кіраванні справамі жывы, малады, уласна рэвалюцыйны элемент. Важныя

пасады камісараў, начальнікаў ваяводстваў і паветаў даставаліся амаль вы-

ключна вельмі добрым і вельмі спакойным, проста кажучы, гнілым шляхцічам

абшарнікам”. Там жа: “Наогул кіраўнікі ваяводстваў былі баязліўцы і цяжкія, гультаяватыя нягоднікі. Праехаць 15 вёрст здавалася такім спадарам чымсьці

надзвычайным, а весці прыстойную перапіску – ледзь не смяротным пры-

судам”.

183

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

працы і выкананне абавязкаў, якія пад гэтым разумеліся. Гэты

факт Оскар Авейдэ ўвогуле лічыў ледзь не “адной з галоўнейшых

прычын згубы Літоўскага паўстання”522.

Бачачы слабаць Аддзела, кіруючага правінцыямі Літвы, 28 красавіка (10 мая) у Варшаве быў прыняты дэкрэт аб

ператварэнні яго ў Выканаўчы аддзел Літвы, аб чым было аб-

вешчана толькі 14 (26) чэрвеня. Я. Гейштар і Н. Дзюлеран, на-

рэшце, усведамляюць, што без падтрымкі сялян немагчы-

ма працягваць далейшую барацьбу, таму выдаюць у Вільні

шэраг адозваў, накіраваных на прыцягненне сялянства да

паўстання. Днём Канстытуцыі Рэчы Паспалітай – 3 мая – да-

туецца маніфест ад імя польскага Нацыянальнага ўрада, на-

друкаваны па-беларуску лацінкай са словамі “Браты Белару-

сы, прыйшла пара добрая”523. На ім стаіць пячатка Аддзела, кіруючага правінцыямі Літвы. Дакумент зазначае, што “ўсе

сыны адной Польшчы Айчызны нашай, што ўсем мужыкам

аддаецца на ўвесь век земля, якая была ў іх ужывальносці без

жадной паньшчызны і чыншы ні якого отроботку”. Важна ў гэ-

тым дакуменце тое, што ўслед за паўстанцкім маніфестам абя-

цаецца 5 маргоў зямлі беззямельным сялянам, “которые пой-

дуць на Маскаля”. Завяршаецца ён словамі, што “у кажной хаце

хараніце гэты Маніхвест, як грамату на свободу праўдзівую”. І

ўсё ж яго адрознасць ад той жа “Мужыцкай праўды” відавочная, нават пазнакаю “Вы”, “Вашай” у адносінах да “мужыкоў”,

“Братоў Беларусаў”.

Тое ж датычыць і агітацыйнага выдання, вядомага як

“Пісьмо Яські-гаспадара з-пад Вільні да мужыкоў зямлі поль-

скай”, якое, відавочна, было падрыхтавана аўтарамі Маніхвеста

ад 3 мая, выйшла ў друкарні польскага Нацыянальнага ўрада і

было змацавана яго пячаткаю ў выглядзе герба з каронай над

выявамі Арла, Пагоні і Архангела Міхаіла524, тады як, напры-

клад, К. Каліноўскі змацоўваў уласныя адозвы пячаткамі з

надпісам “Урадавы камісар Гродзенскага ваяводства”.

“Пісьмо…”, карыстаючыся ўжо замацаваным у свядомасці

сялянскіх жыхароў Гродзенскай губерні вобразам “Яські-

522 Там жа, с. 74.

523 Смирнов, А.Ф. Восстание 1863 года в Литве и Белоруссии / А.Ф. Смир-

нов. – М., 1963. – С. 20.

524 Pіsmo Jaśka Hapadara z pad Wilni da mużykou ziemli Polskoj // Hi-storja powstania narodu polskiego w 1861–1864 r. / A. Giller. – Paryż, 1867. –

T. 1. – S. 326–327.

184

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

гаспадара з-пад Вільні” імкнецца заахвоціць іх да ўдзелу ў

паўстанні, абяцаючы “землю, справедлівую вольносць і Веру

нашых Бацькоў, калі Пранцуз і цэлы свет ідзе нам памагаці”.

У гэтым плане “Пісьмо…” паўтарае асноўныя тэзы “Мужыцкай

праўды”, адрозніваючыся ад яе шэрагам моўных канструкцый

і выразам, які асабліва не пасуе ёй: “…мы, што жывемо на землі

Польской, што емо хлеб Польскі, мы, Палякі з векоў вечных”.

Магчыма, з’яўленне № 7 “Мужыцкай праўды” ў чэрвені 1863

года было выклікана якраз такой недарэчнай прапагандысц-

кай дзейнасцю з боку Аддзела, кіруючага правінцыямі Літвы.

Да таго ж пасля рашучых дзеянняў адміністрацыі Міхаіла

Мураўёва, які прыбыў у Вільню 14 мая, усталяваная “белымі”

сістэма ўлады разбуралася на вачах. Чыноўнікі кідалі свае спра-

вы, закопвалі ў зямлю пячаткі, не паведаміўшы пра тое нават

свайму кіраўніцтву. Неабходна было неадкладна выпраўляць

сітуацыю.

Выправа ў Мілавідскі лагер

Кастанцін Каліноўскі вярнуўся ў Гродна, “каб уладка-

ваць арганізацыю, а разам з тым заахвоціць яе членаў, і для

таго, каб яшчэ больш пераканацца ў бяздзейнасці чыноўнікаў

арганізацыі”525. У маі разам з Заблоцкім яны накіраваліся ў

Ваўкавыскі і Слонімскі паветы.

Спачатку яны завіталі да памешчыка Спірыдовіча, ад-

туль у маёнтак Алекшыцы памешчыка Завістоўскага, якога

не аказалася дома, і таму Каліноўскі “напісаў яму і пакінуў

вымову”526, паколькі загаддзя паведамляў пра свой пры-

езд. Далей да Біспінга ў маёнтак Вярэйкі, дзе начавалі: “…

сустрэў нас там нейкі мужчына высокага росту, бландзін, які

тлумачыўся з Каліноўскім, колькі памятаю, па-французску, і

той даў нам коней”527. Магчыма, гэтай асобай быў англічанін

Фартэск’ё Андэрсан, які з’яўляўся настаўнікам англійскай мовы

для Біспінга і бавіў час у Масалянах і Вярэйках, займаючыся

рыбалоўствам528.

525 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 40.

526 Там жа.

527 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 40. – Арк. 63–63 адв.

528 Па выніках дадзенага перыяду ўласнага жыцця Андэрсан напісаў

кнігу, выдадзеную ў Лондане ў 1864 годзе: Anderson, B.A. Seven month's residence in Russian Poland in 1863 / B.A. Anderson. – London, 1864.

185

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Нягледзячы на тое, што сам Біспінг адсутнічаў, ён быў арыш-

таваны і ў чэрвені 1864 года дапытаны. Аляксандр Камільевіч

Біспінг меў 20 гадоў, нарадзіўся ў маёнтку Струбніца Ваўкавыскага

ўезда. Выхоўваўся спачатку ў Мітаўскай губернскай гімназіі ў

Курляндыі, затым у Бонскім універсітэце ў Германіі. Валодаў

маёнткамі Вярэйкі і Верцялішкі. У жніўні 1863 года арыштаваны

і сасланы ў Арэнбургскую губерню на жыхарства, дзе жыў у го-

радзе Уфа з кастрычніка 1863 да пачатку чэрвеня 1864 гадоў529.

Пасля Вярэйкаў быў маёнтак Гнезна памешчыка Канстанціна

Тарасовіча. Паколькі ў Ваўкавыскім павеце размяшчала-

ся шмат войскаў, Каліноўскі з Заблоцкім вырашылі ехаць у

Слонімскі павет, дзе наведаліся ў маёнтак Луконіца да памешчы-

ка Ягалкоўскага, куды быў запрошаны Іосіф Стравінскі530, прыз-

начаны павятовым Слонімскага павета замест арыштаванага до-

ктара Сімановіча531. Пасля абеду той з’ехаў у Слонім, каб забраць

пячатку і паперы. Затым былі маёнткі Орды і Свяржынскага, у

апошнім з якіх адбылася сустрэча з памешчыкам Керсноўскім.

Побач са станцыямі Мілавіды і Чамялы размяшчаўся паўстанцкі

лагер, куды Каліноўскі з Заблоцкім прыбылі ўвечары і “на шашы

аглядзелі атрады”532.

У гэты час у Мілавідскі лагер ужо прыбылі ваўкавыскі атрад

Стравінскага (каля 270 чалавек), гродзенскі Лянкевіча (каля 25), пружанскі Улодка (каля 50), навагрудскі Міладоўскага (каля 140) і слонімскі Юндзіла (311 чалавек)533.

529 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 40. – Арк. 176.

530 Меў у 1864 г. 47 гадоў. Нарадзіўся ў Слоніме, вучыўся ў Свіслацкай

гімназіі, адкуль у 1832 годзе адпраўлены ў вышэйшую навучальную ўстанову.

Аддадзены ў вайсковую службу. У 1856 годзе быў узнагароджаны ордэнам

Св. Станіслава 3-й ступені, а ў 1857 годзе атрымаў ад імператрыцы залатую

табакерку. Пакінуў службу ў 1861 годзе. Па прапанове кіраўніка Гродзен-

скай губерні Шпеера прыняў пасаду міравога пасрэдніка ў Слонімскім паве-

це. НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 273 – 273 адв.

531 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 120. Але сам

Стравінскі ўказваў на наступнае: “…факт прыняцця намінацыі не магу

прызнаць несапраўдным – але факт гэты здзейсніўся зусім не так, як пра яго

заяўлена ў сведчанні спадара Заблоцкага – ні ён, ні хто-небудзь іншы не мог

быць сведкам уручэння мне намінацыі, бо такую я атрымаў у запячатаным

пакуначку не ў паказаным Заблоцкім месцы, але ў сябе ў хаце”. Там жа, арк.

312 адв – 313.

532 Арамовіч, І. Мары. Успаміны аб партызанскім руху ў Гарадзенскім ва-

яводстве ў 1863 і 1864 гг. / І. Арамовіч / Arche. – 2010. – № 12. – С. 32.

533 Герасімчык, В. Мілавідская бітва / В. Герасімчык // Слонімскі край. –

№ 5. – 2016. – С. 2.

186

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

Каліноўскі першапачаткова выдаў Ляндэру, Юндзілу і шэра-

гу іншым паўстанцкім камандзірам кніжкі для вядзення ўліку і

праверыў ранейшыя расходы. Гэтая праверка працягвалася да

трох гадзін ночы. Даведаўшыся ж, што набліжаюцца расійскія

войскі, Каліноўскі з Заблоцкім рушылі ў адваротны шлях. А

ранкам 22 мая (3 чэрвеня) каля вёскі Мілавіды адбылася бітва, у якой паўстанцы, страціўшы 18 чалавек, прымусілі адступіць

рускія войскі, якія панеслі страты ў колькасці 9 забітых і 41 па-

раненага534. У 1933 годзе на месцы бітвы была адкрыта мемары-

яльная капліца, каля якой у 1990 годзе з’явіўся памятны знак –

мемарыяльная пліта з надпісам па-беларуску.

У адваротным накірунку Канстанцін Каліноўскі праехаў

тым жа шляхам: праз маёнткі Керсноўскага, Свяржынска-

га, Ягалкоўскага, дзе яго і Э. Заблоцкага сустрэлі сабраныя

памешчыкі, якія ведалі, што тыя будуць вяртацца. Была раз-

мова са Стравінскім пра характар тых адносін, якія ўскладзены

на Солтана535, ад якога вырашылі ехаць да маёнтка Ятвеск бы-

лога міравога пасрэдніка Ляскоўскага, побач з якім знаходзіўся

маёнтак Сымона Каліноўскага – Якушоўка.

Тут яны правялі ўсяго гадзіну і, папрасіўшы ў Ляскоўскага

коней замест сваіх стомленых, накіраваліся ў Якушоўку.

Каліноўскі яшчэ паспеў скласці адзін з лістоў, пасля чаго госці

з’ехалі. Праз дзве гадзіны ў Ятвеск прыбыў адзін з атрадаў 2-й

пяхотнай дывізіі генерала Манюкіна ў амаль тысячу чалавек, якія накіроўваліся ў Ялоўку. Ляскоўскі выдзеліў ім правадніка і

напісаў запіску ў Ялоўку, каб у мястэчку салдатам выдалі 10 вё-

дзер гарэлкі. Але, расхваляваўшыся з-за нядаўняга візіту да яго

Каліноўскага з Заблоцкім, “не паясніў, хто менавіта тую гарэлку

павінен даць”536 на яго рахунак. Таму Ляскоўскі вырашыў вы-

ехаць у Ялоўку на брычцы, на якой з Якушоўкі вярнуўся адзін

Заблоцкі. І ў той час як Каліноўскі пасля Якушоўкі накіраваўся

ў іншыя паўстанцкія атрады, Заблоцкі рушыў у Гродна праз

маёнтак Кватары Антона Гліндзіча, Станіслава Радавіцкага, а таксама прыбыў да Вайсятыча. Паабедаўшы, утраіх яны

паехалі да памешчыка Івана Камінскага, дзе пераначавалі, і на наступны дзень Радавіцкі вярнуўся дахаты, а Заблоцкі з

534 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 1. – Воп. 34. – Спр. 220. Дело о повстанческом

движении по Слонимскому у. в 1863 г. – Арк. 62 адв.

535 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 120 адв.

536 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 2. – Арк. 340 адв.

187

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Вайсятычам і Камінскім накіраваліся яшчэ да аднаго акруго-

вага – Рэдыха ў маёнтак Свіслач, дзе паабедалі, і Заблоцкі ўжо

адзін вярнуўся ў Гродна.

Па вяртанні ў Гродна Канстанціна Каліноўскага заспе-

ла навіна пра шматлікія арышты ў Вільні, якія фактычна

паралізавалі дзейнасць Аддзела, кіруючага правінцыямі Літвы, на чале з Я. Гейштарам.

У маі 1863 года на кватэры ў доме Фукса на Дамініканскай

вуліцы ў Гродне, дзе жыў Мілевіч, Каліноўскі сустрэўся з

Заблоцкім і папярэдзіў яго, што ў сувязі са шматлікімі арыштамі

ў Вільні ён выпраўляецца туды і Заблоцкага прызначае

камісарам Гродзенскага ваяводства537, пры гэтым пры спробе

Эразма адмовіцца ад пасады сказаў: “Не, брат, цяпер не час ад-

неквацца, калі замежныя дзяржавы вядуць перамовы так па-

спяхова на нашу карысць, а вы – баязліўцы, падаючы духам, хочаце даць Расіі сродкі пераканаць іх, што толькі дзіцячыя

гульні, а няма сапраўднага патрыятызму”538. Ксёндз Андрэй

Чаповіч прызначаўся адказным за Гродзенскі, Ваўкавыскі і

Слонімскі паветы і быў прызначаны памочнікам камісара, пры гэтым памочнікі мелі права кантактаваць з Каліноўскім

непасрэдна.

Сам Каліноўскі разам з Заблоцкім наведаў С. Солтана, яко-

му была прапанавана пасада ваяводскага, але ён адмаўляўся, спасылаючыся на хваробу жонкі, і замест сябе прапанаваў двух

кандыдатаў – Івана Камінскага і доктара Цеханоўскага. Ад-

нак нягледзячы на гэту прапанову, ваяводскім быў прызнача-

ны Сільвястровіч, былі гродзенскі павятовы, месца якога заняў

акруговы Іван Каменскі539. Пасля арышту Сільвястровіча ра-

зам з Жыгімонтам Урублеўскім і кіраўніком горада Цеханоўскім

месца апошняга заняў Іосіф Рудкоўскі. Але ў верасні быў арыш-

таваны і ён, разам з Камінскім, тады кіраўніком горада стаў

Уладзіслаў Жалкоўскі.

У чэрвені 1863 года ў сувязі з пераездам Каліноўскага

ў Вільню яго месца заняў Заблоцкі. Ваяводскім жа чаты-

рох паветаў – Гродзенскага, Сакольскага, Ваўкавыскага і

Слонімскага – стаў Сільвястровіч.

537 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 41 адв.

538 Там жа, арк. 41 адв – 42.

539 Там жа, арк. 42 адв.

188

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

Вяртанне ў Вільню

Пакідаючы Гродзенскую ваяводскую арганізацыю, Каліноўскі лічыў, што пакідае яе ў руках адказнага паплечніка –

Эразма Заблоцкага, які прыкладзе ўсе намаганні для падтры-

мання яе дзейнасці. Менавіта так і сталася. Па прыбыцці ў

Вільню ён адаслаў праз пошту бланкі з водціскам пячаткі540, якая захоўвалася ў Адольфа Талочкі541, а таксама пытанні

для высвятлення маральнага стану ваяводства542. Перасылка

карэспандэнцыі ажыццяўлялася праз маёнтак Калбасіно па-

мешчыцы Свяржынскай543.

Заблоцкі актывізаваў працу, якая асаблівы плён давала ў

Гродзенскім павеце, аб чым ён 16 ліпеня паведамляў у Варша-

ву Цэзару Мараўскаму: “Ужо ўсё па-старому”544. Ліст, адасла-

ны ад імя бацькі Цэзара, намесніка Брэсцкага павятовага суда

Нікадзіма Мараўскага, хавае ў сабе важную інфармацыю пра

стан арганізацыі і магчымасці перамяшчэння яе прадстаўнікоў

чыгункай: “Чыгуначная дарога з Беластока да Гродна зусім

скончана, і гэта нас вельмі радуе, таму што можаш прыехаць

да нас”545. Але найважней гучала надзея пра тое, што, нарэш-

це, у Варшаве быў пачуты голас Літвы і Беларусі: “З вялікай

прыемнасцю мы чыталі твой ліст, таму што зноў бачна тваё до-

брае размяшчэнне”546.

Услед за Гроднам Каліноўскі аднаўляе паўстанцкую дзей-

насць у Вільні, дзе арганізацыя на чале з Я. Гейштарам пасля

серыі арыштаў фактычна перастала існаваць. Гейштар і Дзю-

леран былі вымушаны ўвесці Каліноўскага і яго паплечніка

У. Малахоўскага ў кіраўніцтва. 10 чэрвеня да іх далучыўся

афіцэр Юзаф Каліноўскі, які заняўся арганізацыяй вайско-

вых спраў.

Першым дзеяннем Канстанціна Каліноўскага ў якасці

ўдзельніка Аддзела стала выданне на беларускай мове “Пры-

каза… да народу зямлі літоўскай і беларускай” ад 11 чэрве-

540 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 40. – Арк. 58.

541 Там жа, арк. 70.

542 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 115.

543 Там жа, арк. 119.

544 Там жа, арк. 188 адв.

545 Там жа.

546 Там жа, арк. 189.

189

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

ня, у якім адзначалася: “Дзела наша – не дзела панскае, а

справядлівай вольнасці, якой вашыя дзяды і бацькі здаўна

ждалі…”547. Гэта адзін з самых радыкальных дакументаў, напісаных Каліноўскім, у якім ён намагаецца праводзіць прын-

цып “хто не з намі, той супраць нас”: “Цяпер то настаў час, што кожнаму будзе адмерана так, як ён сам сабе намерыць.

Пан будзе ліхі – пана павесім як сабаку! Мужык будзе кепскі –

то і мужыка павесім, а дворы іх і сёла з дымам пойдуць і будзе

справядлівая вольнасць – бо гэтага сам Бог ужэ хоча і Прачы-

стая Маці!”548. Каліноўскі, стаўшы ўдзельнікам яшчэ Аддзела, кіруючага правінцыямі Літвы, і прадстаўляючы “справядлівы

Ронд Польскі на Літве і Беларусі”, заклікаў сялян “не пама-

гаць ужэ больш маскалю ні ў чом, бо ён, мусіць, ужэ не дужы, калі просіць вашай помачы”549. Адначасова быў надрукаваны

і апошні, сёмы нумар “Мужыцкай праўды”.

14 чэрвеня Аддзел, кіруючы правінцыямі Літвы, у

адпаведнасці з дэкрэтам польскага Нацыянальнага ўрада

быў перайменаваны ў Выканаўчы аддзел Літвы, для якога на

замову Каліноўскага разьбяр Генрых Штэйман падрыхтаваў

новую пячатку. На ёй меўся надпіс: “Літоўскі Камітэт. Свабо-

да. Роўнасць. Незалежнасць”. Але ценем на гэтую падзею ляг-

ла смерць Зыгмунта Серакоўскага, пакаранага 15 чэрвеня на

Лукішскай плошчы ў Вільні.

Істотным крокам на ўмацаванне пазіцыі Каліноўскага і

яго паплечнікаў на чале паўстання стаў ад’езд выкліканага ў

Варшаву ў сярэдзіне ліпеня Нестара Дзюлерана, які перадаў

Канстанціну старую пячатку. Але не паспеў той даехаць да мес-

ца, як з Вільні ў Варшаву быў накіраваны праект новага стату-

та ўзаемаадносін двух цэнтраў паўстання на аснове роўнасці.

Да праекта была прыкладзена новая пячатка, што выклікала

абурэнне з боку Гейштара. Але акрамя пратэсту ён больш нічога

не мог зрабіць, як у свой час пасля перавароту сам Каліноўскі.

Умацаваўшы пазіцыі ў Выканаўчым аддзеле, Каліноўскі

прыступіў да ажыццяўлення плана, які выкрышталізоўваўся ў

яго з моманту адхілення ад улады і ўсведамлення неабходнасці

547 Калиновский, К. Из печатного и рукописного наследия / К. Кали-

новский. – Мн., 1988. – С. 73.

548 Там жа.

549 Там жа, с. 74.

190

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

радыкальных дзеянняў, на якія нават варшаўскія “чырвоныя”

не былі гатовыя. Таму ён быў рашуча настроены на здабыццё

гістарычнай Літвою незалежнасці550: “Літва і Беларусь – сама-

стойная дзяржава”551. У выпадку адхілення Варшавай дамовы

аб раўнапраўных узаемаадносінах Каліноўскі быў гатовы ра-

зарваць усякія стасункі з Польшчаю552.

На кватэры Ямантаў у канцы ліпеня 1863 года адбыла-

ся сустрэча Каліноўскага з камісарам варшаўскага Нацыя-

нальнага ўрада Лявонам Главацкім, братам вялікага поль-

скага пісьменніка Баляслава Пруса. Тэмаю абмеркавання

сталі супярэчнасці ў разуменні мэт паўстання і імкненне з

боку Вільні да яго радыкалізацыі, перш за ўсё ў пытаннях

адасаблення былога Княства ад Польшчы і перадачы зямлі

сялянам, чым Каліноўскі настройваў супраць сябе мясцовых

памешчыкаў, не гатовых нават у імя радзімы ісці на ахвяры.

Сакратар Каліноўскага Юзаф Ямант ужо некалькі месяцаў

“вёў палеміку з Варшавай, якая не разумела мясцовых адмет-

ных умоў Літоўскага краю”553.

Вырашаць дадзеную сітуацыю 20 ліпеня ў Вільню

выправіўся член варшаўскага ўрада Оскар Авейдэ. Дзюлеран

жа быў зняты з пасады і прыцягнуты да адказнасці за тое, што

давёў да ўскладнення адносін. Авейдэ прыбыў у Вільню разам

з карэспандэнтам Герцэна і Агарова, удзельнікам няўдалай

марской экспедыцыі Феліксам Зянковічам.

Сустрэчы Авейдэ і Каліноўскага праходзілі на кальвінскіх

могілках Вільні, хутчэй за ўсё, побач з магілай Канарскага, пра

што сведчыў Усевалад Крастоўскі, карыстаючыся крыніцамі, якія да нашага часу не захаваліся: “Але дарэмна бегаў Авей-

дэ на віленскія нямецкія могілкі для спатканняў і перамоў з

Каліноўскім. Гэты апошні не згаджаўся ні на што і заявіў, што

яму няма справы да Кароны, што Літва і Беларусь зусім асоб-

ная і самастойная дзяржава… У часе яго кіпучай дзейнасці і

нават пасля арышту паміж… віленскім насельніцтвам, такса-

ма як і на Жмудзі, доўгі час хадзілі цёмныя чуткі, што недзе, 550 Ратч, В.Ф. Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной

России / В.Ф. Ратч. – Т. 1. – Вильно, 1867. – С. 184.

551 Там жа, с. 231.

552 Там жа, с. 232.

553 Калиновский, К. Из печатного и рукописного наследия / К. Кали-

новский. – Мн., 1988. – С. 127.

191

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

маўляў, у Вільні пражывае “Круль Літвы”, які хоча “адхіліцца

ад палякаў” і завесці “сваё ўласнае крулеўства”554.

Але падзеі ў гэты час пачынаюць разгортвацца вельмі хут-

ка. Касір Гродзенскага ваяводства накіраваў наступны ра-

парт у Літоўскі выканаўчы аддзел: “Гонар маю паведаміць, што ў нас амаль усякі дзень захопнікі арыштуюць людзей і ся-

род якіх узялі Мядзёра і Бобу; таму прысутнасць Міля тут не-

абходна. Каса нашая з кожным днём змяншаецца. Вітанне і

братэрства”555.

Дыктатар паўстання ў Беларусі і Літве

У канцы ліпеня Каліноўскі вядзе перамовы з Авейдэ пра ста-

тус узаемаадносін Вільні і Варшавы ў кіраўніцтве паўстаннем.

Ход гэтых перамоў трапна апісвае В. Ратч, зазначаючы, што

Авейдэ так і не ўдалося “ўламаць Каліноўскага, угаварыць яго

любоўю да польскай Айчыны, пра якую самазванец-дыктатар

Літвы і Беларусі рашуча ведаць не жадаў”556.

У гэты час, 26 ліпеня, У. Малахоўскі ў якасці кіраўніка Вільні

падпісаў смяротны прысуд віленскаму прадвадзіцелю дваран-

ства А. Дамейку, які ініцыяваў вернападданніцкі ліст шляхты

на імя Мураўёва і атрымаў ордэн Станіслава 1-й ступені. Такса-

ма для здзяйснення забойства віленскага губернатара Мураўёва

з Варшавы прыбыў 26-гадовы Ян Бянькоўскі, які павінен быў

пакараць царскага саноўніка ў Віленскім саборы ў дзень нара-

джэння імператрыцы 27 ліпеня. Але ён так і не здолеў прабрац-

ца да яго дастаткова блізка.

Для здзяйснення ж пакарання Дамейкі прапанаваны

Малахоўскім выканаўца па загаду Каліноўскага быў заме-

нены, паколькі меў жонку і некалькіх дзяцей557. Аб забойстве

Дамейкі 30 ліпеня ў Вільні з’явіліся шматлікія абвесткі. Але, як высветлілася, яны былі заўчаснымі: ні адзін з сямі нанесе-

554 Цыт. паводле: Швед, В.В. Рэквіем паўстанцам 1863–1864 гг. Гро-

дзенская губерня / В.В. Швед. – Мінск: Альфа-кніга, 2017. – С. 61.

555 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 142. Паўстанцкія

мянушкі Баляслава Заблоцкага і Ільдэфонса Мілевіча.

556 Ратч, В.Ф. Сведения о польском мятеже 1863 г. в Северо-Западной

России / В.Ф. Ратч. – Т. 1. – Вильно, 1867. – С. 233.

557 Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857–1865. 2 t. – Wilno, 1913. –

T. 2. – S. 76.

192

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

ных удараў не прывёў да яго смерці. Дамейку ўратаваў тоўсты

халат.

У Вільні пачаліся арышты, падчас якіх ужо 31 ліпеня быў

схоплены Якуб Гейштар, паспеўшы да таго перадаць пячат-

ку Аддзела Цітусу Далеўскаму, які з гэтага часу становіцца

найбольш блізкім паплечнікам Каліноўскага. 3 жніўня ў рукі

жандараў трапіў разьбяр Штэйман, паказанні якога настолькі

напалохалі ўлады, што было прынята рашэнне для эканоміі

часу “скарачаць па магчымасці формы справаводства”558.

Каб не трапіць пад арышт, у Пецярбург вымушаны быў

накіравацца Малахоўскі, які атрымаў ад Каліноўскага задан-

не аднавіць сувязі з “Зямлёй і воляй”. Ужо ў сярэдзіне жніўня

ён даслаў ліст, у якім звяртаўся з просьбай даслаць у сталіцу

імперыі друкарскі станок для рускіх рэвалюцыянераў. Аднак

у Пецярбургу яго не забралі, і станок вярнуўся назад у Вільню

і 20 верасня быў знойдзены ўладамі.

Удзельнікі ж замаху на Дамейку былі схоплены выпадкова: адзін з кінжальшчыкаў, рускі праваслаўны Мірошнікаў, у адной

з размоў са знаёмым прагаварыўся пра свой удзел у арганізацыі.

У выніку жандары выйшлі на асобу Бянькоўскага, які 6 жніўня

быў схоплены на чыгуначным вакзале, збіраючыся выправіцца ў

Варшаву і спецыяльна, каб заблытаць паліцэйскіх, пафарбаваў

валасы. Усяго пасля паказанняў Мірошнікава былі схоплены

10 кінжальшчыкаў, сямёра з якіх былі павешаны ў Вільні, а

яшчэ трое, у тым ліку і здраднік, адпраўлены на катаргу.

У такіх абставінах усё большая адказнасць ускладалася на

Каліноўскага, які адхіліў ад кіравання ўзброенымі сіламі Гро-

дзенскага ваяводства Духінскага і прызначыў замест яго Вале-

рыя Урублеўскага, а таксама выдаў загад-адозву да паўстанцаў, якія адбіліся ад сваіх атрадаў, аб тым, што барацьба будзе пра-

цягнута і зімой.

Арышты працягваліся: 5 жніўня быў схоплены паўстанцкі

камісар Віленскага ваяводства Мечыслаў Дарманоўскі, 7 жніўня – Фелікс Зянковіч, а 22 жніўня быў арыштаваны Оскар

Авейдэ, які да гэтага паспеў дамовіцца, пайшоўшы на саступкі, з Літоўскім камітэтам і перадаў свае паўнамоцтвы камісара ў

Літве і Беларусі Каліноўскаму. У выніку той зрабіўся фактыч-

558 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 159.

193

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

ным дыктатарам паўстання, сканцэнтраваўшы ў сваіх руках

паўнату ўлады. Але карыстацца ёю ва ўмовах разгорнутага

мураўёўскага тэрору фактычна не мелася магчымасцей.

Многія паўстанцкія дзеячы вымушаны былі пакідаць

Вільню, як стрыечны брат мужа Элізы Ажэшкі – Станіслаў, які

з’яўляўся кіраўніком паўстанцкай паліцыі Вільні і якому з са-

бою Каліноўскі даў рэкамендацыйны ліст у Гродна за подпісам

“Хам…” (Хамовіч). Ажэшка павінен быў звярнуцца па дапамогу

да доктара Заблоцкага, для чаго 4 жніўня выехаў у Гродна. Па

дарозе ён быў схоплены разам з лістом, які пры ім быў. Нягле-

дзячы на тое, што непасрэдна ў лісце не было пагрозлівай для

Гродзенскай арганізацыі інфармацыі, але такой інфармацыяй

валодаў сам Ажэшка, які моцна захварэў, патрапіў у Вільні ў

шпіталь, дзе ўказаў у кастрычніку 1863 года на арыштава-

нага доктара Баляслава Заблоцкага, паставіўшы тым самым

усю суполку пад пагрозу выкрыцця. Дзякуючы паказанням, ён уратаваў жыццё і быў адпраўлены ў Сібір на катаржныя ра-

боты.

Баляслаў Заблоцкі меў 29 гадоў. Нарадзіўся ў маёнтку Кры-

жы Ковенскай губерні, выхоўваўся ў Лідскім пяцікласным

вучылішчы, пасля чаго скончыў Маскоўскі ўніверсітэт “са

ступенню павятовага лекара”, дзе пасябраваў з Віктарам

Каліноўскім. Пасля гэтага стала жыў разам з братам Эразмам

у Гродне. Ён вылучаўся сваёй хваравітасцю і ўражлівасцю. У

горадзе была папулярнай гісторыя пра тое, як ён прасіў рукі

сваячніцы графа Валіцкага, уладальніка маёнтка Віланова

каля Азёраў. Усё было б добра, але тая ўжо была заручаная з

іншым. 26 верасня 1863 г. Баляслаў Заблоцкі быў арыштаваны, а затым сасланы ва ўнутраныя губерні Расійскай Імперыі.

Арганізацыя рассыпалася пад ціскам арыштаў, страціўшы

сувязі з рэгіянальнымі аддзеламі. Шляхта перастала

падтрымліваць паўстанцаў, адкрыта пераходзячы на бок улад, таму спроба арганізаваць падпісванне контрадрасоў (адмыс-

ловых публічных лістоў у супрацьстаянне вернападданніцкім

зваротам шляхты) правалілася. Адзіным шанцам працягнуць

паўстанне заставалася ўзрушэнне сярод сялянства. Нездарма

10 верасня Каліноўскі прызначыў Іосіфа Яманта камісарам

Мінскага ваяводства, даручыўшы яму высветліць, што мож-

на зрабіць для прыцягнення сялян да паўстання і ці маюць

194

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

уплыў на іх “рэвалюцыйныя лісткі, а калі маюць, то яко-

га характару павінны быць адозвы”559. Ужо 12 верасня Іосіф

выправіўся ў Мінск, адкуль 13 верасня прыехаў Міхаіл Аскерка

разам з 18-гадовым студэнтам Кіеўскага ўніверсітэта Вітольдам

Парфіяновічам. Аскерка завёў Парфіяновіча на кватэру Ямантаў

і пазнаёміў з Каліноўскім, які даў Парфіяновічу даручэнне ў Пе-

цярбург, звязанае з дастаўкай грошай і пашпартоў некаторым

мінскім паўстанцам. 17 верасня Парфіяновіч разам з Аскеркам

выбылі з Вільні.

Падтрымліваць паўстанцаў услед за шляхтаю перастаў і

каталіцкі касцёл. 6 верасня з адпаведным заклікам выступіў

жэмайцкі біскуп Мацей Валанчус. 16 верасня да яго з адкры-

тым лістом звярнуўся Канстанцін Каліноўскі, які вышэйшае

каталіцкае духавенства назваў “сапраўднымі прэлатамі”. Але

гэтыя захады былі марныя, як і загад камандзіру Ашмянскага

атрада Чаховічу па мянушцы Астоя не складаць зброю.

Каля 24 верасня Парфіяновіч вяртаецца з Пецярбур-

га і зноў знаходзіць Каліноўскага ў Ямантаў. Тут дыктатар

паўстання ў Беларусі і Літве прызначае Парфіяновіча камісарам

Магілёўскага ваяводства і гаворыць аб неабходнасці збіраць

подпісы пад контрадрасамі, а таксама ўручае яму “аб’яву жон-

да, напісаную ў гэтым жа сэнсе, дзе між іншым заклікаліся па-

трыёты не падаць духам”. Праз тыдзень Парфіяновіч вярнуўся

ў Пецярбург.

У гэты ж час рускія ўлады даведаліся пра сапраўднае імя

кіраўніка віленскай арганізацыі Канстанціна Каліноўскага, якога першапачаткова, згодна паказанням Дарманоўскага, пераблыталі з Канстанцінам Хамовічам. 25 верасня Міхаіл

Мураўёў накіраваў шыфраваную тэлеграму гродзенскаму гу-

бернатару Скварцову арыштаваць Каліноўскага і Баляслава За-

блоцкага, прозвішча якога ўсплыло ў паказаннях Ажэшкі. Але

ў Гродне пераблыталі прозвішча Каліноўскага, якое прачыталі

як “Кайноўскі”, у чарговы раз не дазволіўшы звязаць спра-

вы аб раскідванні “Мужыцкай праўды” на Слонімшчыне

ў кастрычніку 1862 года і постаць колішняга гродзенскага

камісара, цяпер жа дыктатара паўстання ў Беларусі і Літве.

559 Калиновский, К. Из печатного и рукописного наследия / К. Кали-

новский. – Мн., 1988. – С. 125.

195

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Апошнія месяцы

Апошні год свайго жыцця Каліноўскі жыў у Вільні пад

рознымі прозвішчамі, сярод якіх былі Хамовіч, Макарэвіч, за-

тым Ігнацій Вітажэнец. Для кожнага з іх ён рыхтаваў пэўную

легенду. Так, Вітажэнец – гэта шляхціч Віленскага ўезда, вы-

хаванец Віленскай гімназіі. Ва ўніверсітэце не вучыўся, з лета

да кастрычніка 1863 года знаходзіўся ў паўстанцкім атрадзе

Віславуха, пасля чаго вярнуўся ў Вільню, дзе наняў кватэру ў

гімназіі. Займаўся “зборам гістарычных характараў славянскіх

народнасцей”560.

Яшчэ ў верасні 1863 года з Варшавы яму, Каліноўскаму, Даманскі прывёз намінацыю на званне паўнамоцнага камісара

Літвы561, тым самым Варшава пасля пагроз адасаблення Вільні

зацвердзіла прапанаваныя ёй умовы.

Мэтаю Каліноўскага, які заставаўся ў Вільні нягледзя-

чы на рэкамендацыі сяброў пакінуць горад і выправіцца ў

эміграцыю, з’яўлялася падтрыманне падпольнай арганізацыі і

замяшчэнне яе членаў, арыштаваных мураўёўскімі жандарамі.

Сярод арыштаваных у ноч на 26 верасня 1863 года апынуўся

яго сябар Ігнат Здановіч, які адмовіўся ад дачы падрабязных

паказанняў, у тым ліку ў адносінах дыктатара паўстання ў

Літве і Беларусі, у адрозненне ад арыштаванага цывільнага

начальніка Віленскага ваяводства Францішка Канаплянска-

га, які 6 кастрычніка даў падрабязныя паказанні ў следчай

камісіі пра дзейнасць Каліноўскага як свайго непасрэднага

кіраўніка562.

У кастрычніку Каліноўскі пад імем Вітажэнца жыў спачатку

некалькі дзён у віленскай гасцініцы Пузыны, а затым у сярэдзіне

месяца здымае кватэру пад № 16 у чыноўніка Жаброўскага563

560 Следча-судовая справа Кастуся Каліноўскага / Уклад. З. Кузмен-

ка. – Мн.: Галіяфы, 2014. – С. 21.

561 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 3.

562 Кісялёў, Г. Летапіс жыцця і дзейнасці Кастуся Каліноўскага /

Г. Кісялёў / З думай пра Беларусь. – Мн.: Беларусь, 1966. – С. 168.

563 Канстанцін Жаброўскі – чыноўнік Віленскай казённай пала-

ты, 31 год, католік, жанаты на Соф’і Вейс, мае дачку 4 гадоў. Ураджэнец

Вількамірскага ўезда Ковенскай губерні, навучэнец Слуцкай гімназіі. З 1855

года знаходзіўся ў Вільні, з 1861 года пражываў у будынку гімназіі разам з

цесцем Феліксам Вейсам, настаўнікам малявання Віленскай гімназіі.

196

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

ў “гімназіяльным доме пры Замкавай вуліцы” (так званыя

Святаянскія муры)564.

За прыватныя заняткі пры канцылярыі Віленскай

дырэкцыі вучылішч Жаброўскі замест грошай 29 верасня

1863 года атрымаў кватэру, якая складалася з двух пакояў.

Паколькі Жаброўскі жыў у цесця, то падаў аб’яву аб здачы ква-

тэры. У сярэдзіне кастрычніка да яго з’явіўся Каліноўскі, які

аглядзеў кватэру, прадставіўся Вітажэнцам і вырашыў яе на-

няць. Трохі пагандляваўшыся, ён аплаціў кватэру за паўгода

наперад, заплаціўшы праз тры дні пасля іх першай сустрэчы

30 рублёў срэбрам565. Пашпарт Вітажэнца быў перададзены

ўпраўляючаму дома Уладзіславу Станкевічу, які пасля праверкі

паліцыяй вярнуў яго назад.

Прыслугоўваў Каліноўскаму дворнік Ігнацій Шоцік, казён-

ны селянін Віленскага ўезда, 40 гадоў, католік, жанаты, які пяты

год служыў пры Віленскай гімназіі. За сваю працу Ігнацій ад

Каліноўскага атрымліваў 2 рублі срэбрам штомесяц.

Першапачаткова кватэра Каліноўскага была без мэблі, таму, як паказаў Ігнацій, тая яму была дастаўлена ад спадарыні

Длускай, якая таксама жыла ў Святаянскіх мурах. Праз пару

тыдняў гэтую мэблю Длускай вярнулі, а замест яе ў габрэяў

была набыта іншая.

У арганізацыі жытла Каліноўскаму дапамагала паўстанцкая

сувязная Караліна Яцына, пакараная пазней высылкай у Сібір.

На наступны дзень пасля засялення Каліноўскага яна прынес-

ла яму цёплую коўдру, а яшчэ праз дзень – дзве шклянкі са спо-

дачкам. Пасля гэтага яна прыходзіла да Каліноўскага адзін-два

разы на тыдзень і заўсёды каля 9 гадзін раніцы.

Каліноўскі звычайна ўставаў каля 9 гадзін, і, напіўшыся

гарбаты, у 10 гадзін накіроўваўся з хаты па справах (калі

прыходзіла спадарыня Яцына, то выходзіў пазней). Вяртаўся

амаль заўсёды ў 12 або пад абед. У пачатку 6-й вечара да яго

ў пакой дворнік Ігнацій прыносіў самавар. Пасля гарбаты

Каліноўскі зноў выходзіў з кватэры і вяртаўся ў 8 або да пало-

вы 9-й566. Яго месцажыхарства наведваюць Мілевіч, Далеўскі, Шадурскі, Пашкоўскі, Грэгатовіч, Юзаф Каліноўскі, граф

564 Там жа.

565 Следча-судовая справа Кастуся Каліноўскага / Уклад. З. Кузмен-

ка. – Мн.: Галіяфы, 2014. – С. 33.

566 Там жа, с. 35–36.

197

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Марыконі, доктар Мацкевіч, Зяменцкі567. Іосіф Мілевіч разам

з Юзафам Каліноўскім некалькі разоў схілялі Канстанціна да

пакоры расійскаму ўраду і спынення дзейнасці паўстанцкай

арганізацыі568. Але беспаспяхова.

Звычайна Каліноўскі выпраўляўся ў госці да Ямантаў, дзе найчасцей бываюць іх сваякі Радзевічы, Караліна і Ганна

Макрыцкая, Казіміра Дзванкоўская, доктар Міхаіл Аскерка, Юзаф Каліноўскі, Парфіяновіч, Цітус Далеўскі і зрэдку граф

Марыконі і паўстанцкі экспедытар Шадурскі569. Пасля сустрэ-

чы з паплечнікамі па Віленскім камітэце і з нарачонай Мары-

ляй Ямант далей Каліноўскі заходзіў на канспіратыўныя ква-

тэры, дзе пісаў лісты.

19 кастрычніка ён прызначыў свайго сябру і паплечніка

па Літоўскім камітэце Б. Длускага ваенным камісарам Літвы

і Беларусі за мяжою з правам распараджацца замежным гра-

шовым фондам віленскага паўстанцкага цэнтра.

25 кастрычніка на Гродзеншчыне царская паліцыя

арыштоўвае Канстанціна Хайноўскага, якога (за падабенства

прозвішча) лічаць Каліноўскім, і таго выпраўляюць у Вільню.

Але 27 кастрычніка, калі высветлілася памылка, з Вільні ў Грод-

на губернатару Скварцову накіроўваюць сапраўдныя прыкме-

ты Каліноўскага. Робіцца дапушчэнне, што гэта менавіта той

чалавек, які ў кастрычніку 1862 года раскідваў газету “Мужыц-

кая праўда” ў Слонімскім павеце. 30 кастрычніка Скварцоў

рассылае цыркуляр пра пошукі Каліноўскага па ўсёй Гродзен-

скай губерні. А ён у гэты час жыве ў Вільні, і нават час ад часу

наведваецца ў мясцовыя рэстарацыі, напоўненыя царскімі

шпікамі.

3 лістапада па прапанове Каліноўскага арганізатарам узбро-

еных сіл і выконваючым абавязкі ваеннага начальніка Ковен-

скага ваяводства прызначаны ксёндз Антон Мацкевіч, які ў

хуткім часе быў схоплены і 16 снежня ў Коўне быў пакараны

смерцю.

Каліноўскі накіроўвае ўсе свае сілы на падрыхтоўку ўмоў

для паўстання на вясну 1864 года: “Калі б мясцовыя ўмовы

прымусілі начальніка распусціць свой атрад, то салдатам вы-

567 НАРБ у г. Гродна. – Ф. 3. – Воп. 3. – Спр. 1. – Арк. 3 адв.

568 Там жа, арк. 4.

569 Там жа, арк. 3.

198

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

даваць адпускныя білеты, каб часовы роспуск атрада не меў вы-

гляду канчатковага роспуску войскаў”. Так, 4 снежня Каліноўскі

адправіў Б. Длускаму за мяжу ліст з просьбай распрацаваць і

надрукаваць ваенныя статуты, а таксама арганізаваць зімой

ваенную школу.

У канцы кастрычніка-пачатку снежня Каліноўскі начуе

на канспіратыўнай кватэры на Зарэчнай вуліцы, але дом

неспа-дзявана акружылі паліцыянты і салдаты. Канстанцін

выбраўся ў бялізне праз акно на пакрыты шыферам дах і, па-

куль праводзіўся вобыск, знаходзіўся там. Л. Радзевіч-Ямант

успамінала: “Толькі такая маральная і фізічная сіла, як у яго, здолела вытрымаць гэтае страшэннае выпрабаванне”.

5 снежня царскія ўлады арыштавалі ў Коўне цывільнага

начальніка Ковенскага ваяводства Людвіга Дзічкоўскага, які

паведаміў кіраўніку асобай камісіі палкоўніку Шалгунову па-

драбязныя звесткі пра Віленскі паўстанцкі цэнтр, кіруючую

ролю ў ім Канстанціна Каліноўскага і назваў дакладны

адрас пражывання сакратара Каліноўскага і яго блізкага ся-

бра Цітуса Далеўскага (жыў пад імем Парфіяновіча), якога

арыштавалі 8 снежня на кватэры ўдавы паэта Сыракомлі на

вуліцы Рудніцкай.

Царскія жандары ўсё бліжэй і бліжэй падыходзілі

да Каліноўскага. У снежні Юзаф Каліноўскі ў размове з

Канстанцінам указваў на безнадзейнасць далейшай бараць-

бы і на небяспечнасць яго становішча: “…раіў паехаць самому

з Вільні. Ён не згаджаўся з маёй думкай і гаварыў, што абавя-

зак, ускладзены і прыняты ім, пакінуць не можа”. Не змянялі

сітуацыю і пакаранні яго самых блізкіх сяброў: 21 снежня ў

Вільні на Лукішскай плошчы павешаны Ігнацій Здановіч, а

30 снежня тут жа быў расстраляны Ціт Далеўскі.

У канцы снежня ў Коўне Каліноўскі з лістом адправіў

Стэфанію Фальскую, якая была арыштавана і ў прысутнасці

палкоўніка Шалгунова паведаміла, што ведае Каліноўскага

пад прозвішчам Макарэвіча. У гэты час, 25 снежня Каліноўскі

сустракаўся на кватэры Ямантаў з Вітольдам Парфіяновічам

і запрасіў таго да сябе на кватэру ў Святаянскія муры – гэта

была вялікая памылка, якая каштавала Канстанціну жыцця.

Жандары падбіраюцца ўсё бліжэй, а ён у гэты час яшчэ апан-

тана працуе, намагаючыся арганізаваць выданне за мяжой га-

199

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

зеты “Głos z Litwy”, першы нумар якой убачыў свет 20 студзе-

ня ў Кёнігсбергу.

21 студзеня Каліноўскаму споўнілася 26 гадоў. Ці святкаваў

ён гэты апошні свой дзень народзінаў…

Арышт

9 лютага (28 студзеня па ст ст.) у 9 гадзін вечара ў віленскім

палацы генерал-губернатара Міхаіла Мураўёва атрымалі чарго-

ву шыфраваную тэлеграму з Мінска ад жандарскага палкоўніка

Лосева. Але гэтая, пад № 28 адрознівалася ад папярэдніх, паколькі ў ёй паведамлялася інфармацыя пра няўлоўнага

дыктатара паўстання ў Літве і Беларусі: “На Святаянскай

вуліцы ў Святаянскіх мурах жыве злачынец Каліноўскі, вая-

вода, пад імем Вітажэнец…”570. Але паколькі дакладнага ну-

мару дома і кватэры, у якой ён жыў, Парфіяновіч не ведаў пры

дачы паказанняў, Лосеў паведаміў асобу, якая павінна ведаць, дзе жыве Каліноўскі, назваўшы Юзэфу Баневіч, якая жыла ў

дамініканскім доме571. Паліцыя была паднята па трывозе. Па

атрыманым ад здрадніка Вітольда Парфіяновіча адрасе неад-

кладна выправіўся палкоўнік М.А. Саранчоў.

Улады не ведалі толькі нумара кватэры, у якой спыніўся

Каліноўскі. Саранчоў асабіста праглядзеў дамавую кнігу мяр-

куемага месца жыхарства “дыктатара Літвы”, але з-за спешкі

не знайшоў сярод запісаных прозвішча Вітажэнца. Прыня-

та было рашэнне ачапіць увесь Святаянскі квартал, для чаго

спатрэбіліся дзве роты салдат.

Цёмная зімовая ноч. Каліноўскі ў сваім пакоі ў доме Віленскай

гімназіі не спіць, перабірае паўстанцкія дакументы. За дзвя-

рыма ўсё гучней і гучней разносяцца чыесьці мітуслівыя крокі.

Канстанцін хавае паперы, бярэ са стала знічку і выходзіць у

калідор. Ён спускаецца па лесвіцы, калі агеньчык выхоплівае

два салдацкія цені. Каліноўскі не разгубіўся, і на пытанне аб

прозвішчы спакойна адказаў: “Вітажэнец”. Таго, што адбылося

далей, лідар паўстання ў Беларусі і Літве не чакаў – яго схапілі.

З рук выпала знічка і тут жа згасла, а яго, напаўраспранутага, пацягнулі ўніз.

Каліноўскі быў дастаўлены ў былы дамініканскі кляш-

570 LVIA. – F. 419. – Ap. 2. – B. 190. – L. 62.

571 Юзэфа Баневіч паходзіла з Ашмянскага павета, была жонкай дроб-

нага чыноўніка і гаспадыняй адной з канспіратыўных кватэр у Вільні.

200

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

тар, дзе засядала Асобая следчая камісія пад старшынствам

палкоўніка Шалгунова. Яго змясцілі ў камеру № 3. Легенду

на выпадак арышту Канстанцін прыдумаў загаддзя, і таму

падчас першага начнога допыту спакойна адказваў, што ён

“Вітажэнец з дваран Віленскага ўезда”, у паўстанні сапраўды

прымаў удзел, знаходзіўся ў атрадзе Віславуха, але нядоўга –

толькі лета і частку восені, да кастрычніка, цяпер жа “займаўся

распрацоўкай матэрыялаў гістарычных характараў славянскіх

народнасцей”572.

Але Каліноўскага апазнала Марыя Грагатовіч, у якой жыла

адна з паўстанцкіх сувязных – Стэфанія Фальская. Пасля гэ-

тага хаваць сапраўднае прозвішча не мела сэнсу. У гэты час на

кватэры ў Віленскай гімназіі, дзе хаваўся Каліноўскі, памочнікі

прыставаў Сеташэўскі і Вішнеўскі “рабілі найпільнейшы і

паўсюдны ператрус”. Была знойдзена вялікая колькасць папер, перададзеных калежскаму саветніку А. Лапцеву – чыноўніку

для асобых даручэнняў пры Мураўёве. Далейшы лёс гэтых па-

пер да цяперашняга часу невядомы. Але самыя важныя даку-

менты захоўваліся ў пустой ножцы стала. Іх забрала ўдзельніца

паўстанцкай арганізацыі віленская настаўніца Караліна Яцы-

на, якая дачакалася заканчэння ператрусу. На наступны дзень, спахапіўшыся, рускія жандары ўжо нічога не знайшлі.

У турме

10 лютага Каліноўскі назваў сваё сапраўднае імя і пасаду ў

рэвалюцыйнай арганізацыі. Ён пачаў даваць паказанні, якія

некалькі разоў за час следства мяняў, блытаў, так і не называ-

ючы нікога са сваіх падначаленых, якія яшчэ знаходзіліся на

волі і мелі час уратавацца. 14 лютага ў Віленскай асобай след-

чай камісіі падрабязныя паказанні пачынае даваць Вітольд

Парфіяновіч, якому Мураўёў дараваў не толькі жыццё, але і

вызваліў ад вочнай стаўкі з Каліноўскім. На адной і той жа ста-

ронцы сваіх паказанняў Парфіяновіч здрадзіў Канстанціну

Каліноўскаму і адначасова ўвекавечыў у гісторыі герояў

паўстання, назваўшы іх пароль: “– Каго любіш? – Люблю Бе-

ларусь! – Так узаемна!”573.

572 Следча-судовая справа Кастуся Каліноўскага / Уклад. З. Кузмен-

ка. – Мн.: Галіяфы, 2014. – С. 21.

573 LVIA. – F. 1248. – Ap. 2. Дело Виленской Особой Следственной Ком-

мисии О лицах, прикосновенных к делу казненнаго преступника Констан-

тина Калиновскаго. – B. 594. – L. 8v.

201

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Каліноўскага намагаюцца зламаць разнастайнымі

спосабамі, тэрарызуючы пытаннямі наконт знаёмства з сям’ёй

яго нарачонай Марысі Ямант, якую таксама арыштавалі і

змясцілі ў будынку насупраць бернардынаў – у былым кляшта-

ры місіянераў. 21 лютага ў бітве пад Апатавым Сандамірскага

ваяводства быў схоплены яго сябар Людвіг Звяждоўскі, якога

пакаралі смерцю, аб чым неадкладна паведамілі Канстанціну.

Але ён не здаецца. Наступае чарга вочных ставак, якія змя-

няюцца адна за адной. Спачатку Браніслава Сідаровіч, з якой

Каліноўскі адначасова ў канцы 1862 года жыў на кватэры ў

Грагатовіч, і якая “не ведае” Каліноўскага. Затым 2 сакавіка

спатканне з арыштаваным камісарам Мінскага ваявод-

ства Міхалам Аскеркам. Але і Аскерка адмаўляе знаёмства з

Каліноўскім, з якім яны насамрэч былі блізкімі сябрамі.

Вытрымаўшы шэраг спроб следчых надавіць на яго пагрозамі

ў адрас сям’і Ямантаў, 10 сакавіка Каліноўскі, так нікога і не

выдаўшы, робіць у следчай камісіі заяву, што “шпіёнства апа-

ганьвае чалавека”, што грамадства, пабудаванае на асновах

шпіёнства, “не вартае гэтай назвы”, і адмаўляецца ад далей-

шых паказанняў: “Прычыны і вынікі мной добра абдуманы, а ўсведамленне гонару, уласнай годнасці і таго становішча, якое я займаў у грамадстве, не дазваляюць мне ісці па іншым

шляху”574. Таму на наступны дзень Асобая следчая камісіі вы-

рашыла скончыць следства над Каліноўскім і накіравала свой

даклад і следчую справу Мураўёву, які запатрабаваў паўстанца

“аддаць ваеннаму суду і скончыць гэты суд за трое сутак”.

На думку камісіі, Каліноўскі – “адзін з самых адданых спра-

ве паўстання і найбольш дзейных яго кіраўнікоў у тутэйшым

краі”. Цікавасць да яго асобы была настолькі вялікай, што

да яго шматразова наведваліся многія расійскія чыноўнікі, набліжаныя Мураўёва. Сярод іх малады А. Масолаў, якому

Каліноўскі запомніўся як “моцнага складу і з тварам жорсткім

і выразным, кароткія русыя валасы былі зачэсаны назад”.

Ужо па заканчэнні следства Каліноўскі напісаў некалькі

запісак, якія маглі б патлумачыць яго асабістыя погляды

на Паўстанне. Але з іх захавалася толькі адна, напісаная

12 сакавіка, у якой ён адзначае: “Я не праціўнік шчасця на-

574 Следча-судовая справа Кастуся Каліноўскага / Уклад. З. Кузмен-

ка. – Мн.: Галіяфы, 2014. – С. 51.

202

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

роднага, не праціўнік і Расіі, калі яна дабра нам жадае, але

праціўнік тых бедстваў, якія перашкаджаюць нам палепшыць

край няшчасны”. У апошніх радках ён пакідае за сабой права

“цешыць сябе надзеяй, што адновіцца народнае дабро. Дай Бог

толькі, каб для дасягнення гэтага нашчадкі нашыя не пралівалі

лішняй братняй крыві”575.

Адначасова Каліноўскі праз цётку Марысі Ямант – Ядвігу

Макрыцкую – падтрымлівае ліставанне са сваёй нарачонай і пе-

радае на волю векапомныя “Лісты з-пад шыбеніцы”. 13 сакавіка

ў 10 гадзін раніцы пачаўся суд, які быў толькі фармальнай

справай. Каліноўскі падпісаў усе прапанаваныя яму дакумен-

ты, адзначыў, што не мае прэтэнзій да членаў суда і больш не

можа нічога дадаць у сваю абарону. Затым запоўнілі пратако-

лы і на гэтым скончылі. Ужо на наступны дзень, 14 сакавіка, Каліноўскаму быў вынесены прысуд: “За прыняцце звання

члена рэвалюцыйнага камітэта Літвы і пасля таго галоўнага

распарадчыка паўстання ў тутэйшым краі, а разам з тым за

здраду дзяржаве, схіленне да бунта жыхароў… пакараць смер-

цю – расстраляць”576. Але 16 сакавіка Каліноўскаму замянілі

меру пакарання на павешанне, падкрэсліўшы яго імкненне

працягнуць паўстанне вясною 1864 года. 17 сакавіка Мураўёў

вызначыў месца пакарання – Вільня.

Апошнія дні свайго жыцця Каліноўскі знаходзіўся пад на-

глядам генерал-лейтэнанта А.С. Вяткіна. Менавіта камендант

накіраваў 21 сакавіка віленскаму каталіцкаму дэкану прэла-

ту А. Нямекшу звычайную для такога моманту просьбу: пры-

слаць на наступны дзень на 7 гадзін ранку ксяндза. Ён павінен

быў падрыхтаваць і суправадзіць Каліноўскага на смерць. Але

дыктатар паўстання адмовіўся ад дапамогі: на смерць, да якой

даўно рыхтаваўся, ён павінен ісці адзін.

“Лісты з-пад шыбеніцы”

Перадсмяротны запавет Каліноўскага быў напісаны на бе-

ларускай мове і складаецца з трох адрозных частак. Першая з

іх, найбольшая, была, відавочна, складзена як адзін з артыкулаў

для газеты “Głos z Litwy”. Седзячы за кратамі, Канстанцін

575 Там жа, с. 73.

576 Там жа, с. 88.

203

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Каліноўскі намагаўся зрабіць як мага больш для працягу ба-

рацьбы, пры гэтым ужо разумеючы, што яго асабісты лёс вы-

рашаны, а голас простага народа, у абарону якога ён выступаў, можа застацца незаўважаным тымі, хто пазбегнуў зняволення

і кіруе змаганнем. Гэта неабходна ўсведамляць пры прачытанні

дадзенага тэкста.

Каліноўскі намагаецца паказаць, “як мужыкі Беларусы

глядзяць на маскалёў і паўстанне польскае, чаго яны хочуць і

чаго па сваей сіле дабіваціся будуць”, і ў той жа час звяртаец-

ца да “ронду польскага”, заклікаючы таго да самых радыкаль-

ных захадаў, “што па-нашаму рабіці трэба, каб панаванню

маскоўскаму не цяпер, то пазней канец ужэ палажыці”.

Ліст даводзіць, што маскоўскі народ – не сапраўдны “брат”, паколькі пад націскам мангольскай няволі і ўладаю цароў ён

страціў усякую памяць пра свабоду і пераўтварыўся ў грамаду

“людзей паганых без мыслі, без праўды, без справядлівасці, без

сумлення да і без баязні Боскай”. Ён умацаваў валадарства паноў

над простым народам, “пазволіў кожнаму дужшаму глуміцца

над бедным як толькі хоча”. Калі ж сярод паноў з’яўляліся людзі, якія выступалі на баку “мужыкоў”, такіх адпраўлялі ў Сібір.

Каліноўскі даводзіць, што змаганне за сваю волю – справа

няпростая, і расцягнецца яна на доўгія гады: “…маскаль гэтулькі

лет упускаў свае пазуры ў грудзь нашу, так не дзіва што трэба

пацярпець доўга, каб вырвацца з-пад яго братняй апекі”, пра-

водзячы сваю дзейнасць праз школьную адукацыю: “там, гдзе

жылі палякі, літоўцы і беларусы, заводзіць маскоўскія школы, а

ў гэтым школах учаць па-маскоўску, гдзе ніколі не пачуеш і слова

па-польску, па-літоўску да і па-беларуску, як народ таго хоча”.

Каліноўскі супрацьпастаўляе “маскоўскаму ронду” “ронд

польскі”, які 70 гадоў таму, у часы Касцюшкі, які “каля Слоніма

радзіўся і а каторым народ наш спявае, што ён быў добрым і ма-

скаля крэпка біў”, “пачаў ужэ талкаваці а свабодзе мужыцкай і

роўнасці братняй мужыка з шляхціцам”. Пры гэтым адзначае,

“што калі нам пад рондам польскім не заўсім было добра, то як

маскаль стаў намі правіць, зрабіў ён для мужыкоў чыстае пек-

ла на свеце”.

У лісце Каліноўскі называе “мужыцкае племя” (народ), ад імя і да якога звяртаецца “Беларусы”, адзначае, што “ронд

польскі ўсім братнім народам дае самарондства”.

204

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

У змаганні з ворагам няма чаго спадзявацца на замежную

дапамогу: “народы чужаземныя крычалі многа і да гэтай пары

нічога для нас не зрабілі”. Толькі на сябе тым больш “рук ах-

вотных і сягодня ў нас даволі”. Праблема толькі ў тым, што “з

голымі рукамі не ісці на штыкі маскоўскія”.

Пры гэтым Каліноўскі зазначае, што паўстанне не прайшло

марна: “Трудна сказаць, як доўга мы бы паншчызну хадзілі, каб

не паўстанне польскае”. У размовах са следчымі Канстанцін даў

больш разгорнуты адказ на пераконванні, што барацьба пацяр-

пела паражэнне. Ён адзначаў, што шэраг з тых задач, вырашэн-

ня якіх ён дабіваўся перад пачаткам змагання, ужо дасягнутыя:

“Народ мае зямлю, а шляхта зменшылася напалову”.

Другі ліст – гэта фактычна так і не надрукаваны нумар “Му-

жыцкай праўды”, пачаты зваротам “Браты мае, мужыкі род-

ныя” і завершаны традыцыйным подпісам “Яська-гаспадар

з-пад Вільні”, да якога дададзена характарыстыка “твой слуга”.

Каліноўскі піша яго “з-пад шыбеніцы маскоўскай”, ужо адчува-

ючы, што гэта апошні яго ліст: “Горка пакінуць зямельку рад-

ную і цябе, дарагі мой народзе”, але ён не шкадуе, бо “не жаль

згінуць за тваю праўду”. Каліноўскі звяртаецца з усёй шчы-

расцю, ужо фактычна стоячы на эшафоце, заклікае свой народ

імкнуцца да адукацыі, перашкодаю да якой з’яўляецца “няволя

маскоўская”: “Дапокуль яна ў нас будзе, у нас нічога не будзе, не

будзе праўды, багацтва і ніякай наукі, – адно намі, як скацінай, варочаць будуць не для дабра, но на пагібель нашу”. Асноўная

выснова ўсіх “Лістоў з-пад шыбеніцы”: “тагды толька зажывеш

шчасліва, калі над табою маскаля ўжэ не будзе”.

Асобная частка “Лістоў з-пад шыбеніцы” – гэта адзіны вя-

домы вершаваны твор Канстанціна Каліноўскага, адначасо-

ва гэта апошні зварот да яго нарачонай Марыі Ямант, назва-

най “Марыська чарнаброва, галубка мая”, і ў той жа час гэты

верш – развітанне з тым, чые інтарэсы ён намагаўся адстойваць

у паўстанні – з “мужыцкім народам”.

205

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Пакаранне

10 (22) сакавіка ў 9 гадзін раніцы Канстанціна Каліноўскага

ў суправаджэнні канвоя з ліку жандараў, казакоў і салдат

вывелі з віленскага дамініканскага кляштара. Па горадзе

пачалі разносіцца гукі барабанаў і вайсковых труб. За па-

чаткам гэтага відовішча з бацькоўскай кватэры па вуліцы

Дамініканскай назіраў Юзаф Каліноўскі, які стаў на калені і

звярнуўся да Багародзіцы, каб тая “ўзяла пад сваю апеку душу

Канстанціна”577. Хутчэй за ўсё, затым Каліноўскага пасадзілі

на так званую “калясніцу”, як называлі спецыяльную турэм-

ную карэту для вязняў578. На ёй паўстанца давезлі да Лукішскай

плошчы, дзе ўжо сабраўся вялізны натоўп.

Каліноўскі ўзняўся на эшафот шыбеніцы, да якой стаў

тварам. Тут яго ўжо чакалі віленскі паліцмайстар Саранчоў і

прафесійны кат. Апісваючы пакаранне, сакратар М. Мураўёва

А. Масолаў адзначаў, што Каліноўскі каментаваў прысуд

(канфірмацыю), які зачытваў Саранчоў. Так, пасля таго, як паўстанец быў названы “дваранін Вікенцій Канстанцін

Каліноўскі”, ён дадаў: “У нас няма дваран; усе роўныя!”579.

Гэты вокліч увайшоў у гісторыю – пэўны час яго прыводзілі

ўвогуле як адзіную фразу, вымаўленую паўстанцам на эша-

фоце. На жаль, іншых слоў Каліноўскага Масолаў не згадаў, спасылаючыся на эмацыйны фон атмасферы акту пакарання:

“Не стану апісваць падрабязнасцей гэтага сумнага відовішча, падобных якому не дай Бог калі-небудзь яшчэ ўбачыць”580.

Успрыманне мемуарыстам павешанага паўстанца ўвасобілася

ў словах, выкрасленых на пачатку 1880-х цэнзураю: “З самых

апошніх воклічаў Каліноўскага было бачна, што ён не толькі

быў польскім мяцежнікам, але дзіцём усясветнай сацыяльнай

рэвалюцыі”581.

577 Kalinowski, J. Wspomnienia 1835–1877 / J. Kalinowski. – Lublin, 1965. –

S. 79.578 Шалькевіч, В. “Бывай здаровы, мужыцкі народзе…” Хранаграфія

апошняй раніцы Кастуся Каліноўскага / В. Шалькевіч // “…Пачуць, як

лёсу валяцца муры”. / Рэд. А. Фядута, Л. Кісялёва. – Мн: Лімарыус, 2009. –

С. 324.

579 Мосолов, А.Н. Виленские очерки 1863–1865 гг. / А.Н. Мосолов / Рус-

ская старина. – 1883. – № 12. – С. 608.

580 Тамсама. С. 609.

581 Штакельберг, Ю.И. Архив “Русской старины” / Ю.И. Штакельберг /

К столетию героической борьбы “за нашу и вашу свободу”. – М., 1964. –

С. 333.

206

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

Апісваючы сцэну пакарання, Усевалад Крастоўскі, які назваў

Каліноўскага “фанатыкам рэвалюцыйнай ідэі”582 і “апошнім з

магікан”583, дадаў: “Ён ведаў заранёў, куды ідзе і што яго ча-

кае… Ці не таму і памёр ён з такой цвёрдасцю і спакоем, як мо-

гуць паміраць толькі глыбока ўпэўненыя людзі…”584.

Пакаранне Канстанціна Каліноўскага было праведзена

10 сакавіка ў 10.30 на Лукішскай плошчы ў Вільні. Цела было

перавезена на Замкавую гару на тэрыторыі цытадэлі – чым да-

лей ад доступу людзей, каб не даць магчымасць ператварыць

месца пахавання “круля Літвы”, як яго называлі віленчукі, у

мемарыял.

582 Крестовский, В. Кровавый пуф. Книга 2. Две силы. Крыніца: http:/

www.e-reading.org.ua/chapter.php/133392/90/Krestovskiii_-_Krovavyii_puf._

Kniga_2._Dve_sily.html [Дата доступу: 03.04.2012].

583 Там жа.

584 Там жа.

207

ЗАКЛЮЧЭННЕ

Канстанцін Каліноўскі пражыў усяго 26 гадоў, паспеўшы ператварыць сваё імя ў сапраўдны сімвал, да якога, як да гаючай крыніцы, беларусы прыклада-

юцца ў самыя цяжкія часіны ўласнай гісторыі. Яго свядомасць

гартавалася ў складаны, насычаны падзеямі перыяд ад “Вясны

народаў” да грамадзянскай вайны ў ЗША – час, багаты на разна-

стайныя новыя тэорыі. Менавіта на хвалі падтрымкі паўстання

1863–1864 гадоў у Лондане было ўтворана Міжнароднае тава-

рыства працоўных (Інтэрнацыянал) на чале з Карлам Марк-

сам, сярод кіраўнікоў якога быў паплечнік Каліноўскага Ва-

лерый Урублеўскі. Нездарма ў вачах сучаснікаў Канстанцін

Каліноўскі прадстае асобай выключнай, прыхільнікам но-

вых, нават “камуністычных” ідэй, сярод якіх важнейшай было

імкненне да сацыяльнай справядлівасці і абарона простага

“мужыцкага” народа, інтарэсамі якога грэбавалі як “белыя”, так і “чырвоныя”.

Моцны ўплыў на Каліноўскага зрабіў асабісты досвед праз

выхаванне ва ўмовах кантактаў з беларускім сялянствам, да-

памогу бацьку падчас працы ў маёнтку ў Якушоўцы, а такса-

ма “хаджэнне ў народ” у 1861–1862 гадах. Да гэтага дадаваўся

адбітак ідэй польскіх і рускіх рэвалюцыянераў-дэмакратаў, у

першую чаргу федэратыўная тэорыя А. Герцэна і “ўсяўладства

ўсіх” Станіслава Ворцэля. Таксама яму былі блізкія ідэі

панславізма, шырока распаўсюджаныя ў таемнай вайсковай

арганізацыі Серакоўскага-Дамброўскага, у якую ўваходзілі

браты Каліноўскія.

Пад уплывам старэйшага брата Віктара Канстанцін

зацікавіўся гісторыяй Вялікага Княства Літоўскага (“Літвы”), стаў усведамляць яго адрознасць ад Кароны Польскай і бачыць

асаблівасці яго жыхароў, у тым ліку ў наяўнасці “крывіцкай (бе-

ларускай) мовы”. Пры гэтым ён ні ў якім разе не быў праціўнікам

аднаўлення Рэчы Паспалітай, баючыся толькі прыходу да

ўлады ў ёй арыстакратаў-эмігрантаў. Менавіта гэтым было

выклікана яго першапачатковае імкненне стварыць у Беларусі

208

і Літве асобны цэнтр паўстання, які нават у выпадку перамогі

ў Кароне Польскай “контррэвалюцыянераў” павінен быў пра-

цягнуць справу сапраўднай рэвалюцыі, пад якой разумелася

стварэнне дэмакратычнай дзяржавы з ліквідацыяй сацыяль-

най няроўнасці і падзелу грамадства на саслоўі.

У вачах сучаснікаў ён атаясамліваўся з “фанатыкам рэ-

валюцыйнай ідэі”, які імкнецца дасягнуць мэты любымі

сродкамі, у тым ліку за кошт ажыццяўлення тэрарыстычных

дзеянняў у адносінах праціўнікаў. У выніку ў асяродку мясцо-

вых памешчыкаў і шляхты, якіх ён прымушаў дзейнічаць у

адпаведнасці з узятай на сябе адказнасцю пасля здзейснена-

га “белага” перавароту, яго баяліся і называлі “пачварай”. У

спалучэнні з абаронай “мужыкоў” і “літоўскім сепаратызмам”

гэта стала перашкодай для ўпісання Канстанціна Каліноўскага

ў польскі пантэон герояў паўстання 1863–1864 гадоў. А ў 1916 го-

дзе яго ў якасці напалову міфічнага “Справядлівага” ўключыў

у беларускую гісторыю Вацлаў Ластоўскі.

Паступова, пад уплывам непаразуменняў з лідарам бе-

ластоцкага “Кола” Браніславам Шварцэ, прадстаўнікамі

Літоўскага камітэта, канфлікту з варшаўскім Цэнтральным на-

цыянальным камітэтам у Каліноўскага выкрышталізоўвалася

ідэя стварэння асобнай дзяржавы на тэрыторыі Беларусі і

Літвы, якая ўжо пасля паўстання павінна вырашыць пытанне

наконт федэрацыі з Польшчай і Расіяй. Але пасля таго, як у кан-

цы лета 1863 года варшаўскі камісар Оскар Авейдэ перад самым

сваім арыштам пайшоў на саступкі ў прызнанні самастойнасці

Вільні ў пытаннях паўстання і Канстанцін Каліноўскі стаў

фактычным дыктатарам (кіраўніком) у Беларусі і Літве, ён

відазмяніў гэтую ідэю, разумеючы непадрыхтаванасць “му-

жыцкага племені” да поўнай незалежнасці, і таму лічыў неаб-

ходным падпарадкаванне “польскаму ўраду” пры ўмове атры-

мання самакіравання беларусаў, літоўцаў і ўкраінцаў у складзе

адроджанай Рэчы Паспалітай. Апошняе яму і гарантаваў Авей-

дэ. Пры гэтым у тэкстах Каліноўскага фігуруюць як паняцці

і самастойныя гістарычныя суб’екты і Беларусь, і беларусы, і

беларуская мова, і спадзяванне на адкрыццё беларускамоўных

школ.

Пад уплывам развіцця падзей паўстання і ўспрымання яго

ўласна ў Расіі змянілася стаўленне Каліноўскага і да маскоўскага

209

народа. Яшчэ 1 студзеня 1863 года Каліноўскі лічыў “маскоўскі

народ” сваім саюзнікам: “Народ маскоўскі скаланаецца ад

нашай векавой крыўды. Ён свабодным братам нашым, а не

прыгнятальнікам быць жадае і адказнасць перад нашчадкамі

за нашу жалезную няволю рашуча ўскладае на гатовы пасці ца-

рызм”. Але ўсяго праз год яго погляды на гэты конт змяніліся –

з усведамленнем таго, што пад уплывам мангола-татарскага

ярма і царскага прыгнёту ў маскоўскім народзе ўкаранілася

няволя, якую цяпер ён намагаецца зрабіць часткай свядомасці

і іншых падпарадкаваных народаў: “Дапокуль яна ў нас бу-

дзе, у нас нічога не будзе, не будзе праўды, багацтва і ніякай

наукі, – адно намі, як скацінай, варочаць будуць не для дабра, но на пагібель нашу”. Адсюль вынікала: “тагды толька зажы-

веш шчасліва, калі над табою маскаля ўжэ не будзе”.

Каліноўскі ў “Лістах з-пад шыбеніцы” пакінуў свой запа-

вет, адрасаваны не столькі сучаснікам, колькі нашчадкам.

Яго запал падтрымала “пакаленне 1863-га” ў асобах кшталту

Францішка Багушэвіча, якое “стварала Беларусь” ужо амаль

што ў сучасным разуменні гэтага слова. У тым, што Каліноўскі

відавочна адрозніваў “тутэйшае” насельніцтва ад суседзяў, няма ніякага сумневу. Відавочная і ягоная паступовая эва-

люцыя ў бок беларускасці. Высветліць дэталі гэтага працэса

вельмі складана, паколькі нельга забываць, што і “Мужыц-

кая праўда” хутчэй за ўсё з’яўляецца калектыўнай працай як

мінімум некалькіх ідэолагаў паўстання.

Канстанцін Каліноўскі, выхаваны ва ўмовах польскай куль-

туры і панавання польскай мовы, здолеў усвядоміць сваю пры-

належнасць да “мужыцкага народа”. Яго погляды ў пытанні

сацыяльнай справядлівасці перапляліся з нацыянальным пы-

таннем, у вырашэнні якога ён з паплечнікамі ўзняў пытанне

ідэнтычнасці дадзенага этнасу, першапачаткова акрэсліўшы

яго як “літоўцы”, пазней замененага на “беларусы”. Гэтаму

паспрыялі кантакты з дзеячамі паўстання на тэрыторыі сён-

няшняй Літвы, якія таксама ўздымалі падобныя пытанні. У

выніку Каліноўскі акрэсліў свой народ імем “Беларусы”, у імя

якога прыносіў сябе ў ахвяру: “Горка пакінуць зямельку род-

ную і цябе, дарагі мой народзе. Грудзі застогнуць, забаліць сэр-

ца, – але не жаль загінуць за тваю праўду”.

Канстанцін Каліноўскі загінуў з клічам на вуснах: “У нас

210

няма дваран, усе роўныя”. 26-гадовы юнак у самым росквіце

сіл свядома адмаўляўся ад спакойнага жыцця ў імя вышэйшай

мэты – “праўда, свабода і багацце” ўласнага народа. Нездарма

яго сучаснік польскі паўстанец Яноўскі называў Каліноўскага

“сапраўдным апосталам беларускага народа”, а пісьменнік

Уладзімір Караткевіч адзначаў, што Каліноўскага можна на-

зваць беларусам, узгадаўшы толькі адныя яго перадсмярот-

ныя словы па-беларуску, якія чалавек ніколі не напіша на чу-

жынскай мове.

Вельмі прыкра і небяспечна для нашай Рэспублікі, што сён-

ня як ніколі моцныя сілы, якія імкнуцца забрудзіць імя чала-

века, якое ўжо ў ХХ ст. стала легендай, сімвалам змагання на-

шага народа з самымі разнастайнымі захопнікамі. Бо з імем

Каліноўскага беларускія партызаны змагаліся з фашыстамі, яму прысвячалі вершы падпольшчыкі ў Заходняй Беларусі.

Канстанцін Каліноўскі прыходзіць на дапамогу свайму на-

роду ў самыя складаныя часы нашай гісторыі. І можа, акурат

цяпер ізноў надышоў такі час. Нездарма на Раство 2017 года

на Замкавай гары ў Вільні з зямлі паказаліся косткі змагароў, забітых і пахаваных у безыменных магілах герояў паўстання

1863–1864 гадоў. І першы сярод іх быў Канстанцін (Кастусь) Каліноўскі – Вялікі сын беларускага народа.

211

ДАДАТКІ

Мужыцкая праўда,

№ 6 (ненадрукаваны нумар)

Вы, Дзецюкі, пэўне, не ведаеце, хто вы такія, як называец-

ца гэта зямля, на якой нашыя бацькі жылі, на якой мы жыве-

мо і нашыя дзеткі жыці будуць, – што з ею чаўплося з даўніх

лет, якім гэта способом маскаль пад сябе загарнуў і для чаго то

ён нас да гэтае пары яшчэ трымае. Каб кажэн з нас не быў як

быдла, што нічого не знае, а ведаў усё тое, што чэлавек вольны

ведаць павінен, – я пішу гэто пісьмо – вы, Дзецюкі, адно з ува-

гаю мене паслухайце.

Зямля наша з вякоў вечных называецца літоўская, а мы

то называемся Літоўцы. Калісь то і нашыя бацькі імелі сваіх

каралёў, што адвагу іх на вайне, а справядлівасць у судзе на

цэлы свет зналі. Для таго то Палякі, што то жывуць каля Вар-

шавы нашага Караля выбралі і сваім Каралём, з гэтае пары, Дзецюкі, мы прысягнулі на век вякоў жыці з Палякамі, разам

на вайну хадзіці, меці адзін ронд, адну веру і як шэрока зямля

наша адну вольнасць для ўсіх.

Но не думайце каб усе гэтага хацелі, было і меж намі шмат, а найбольш з вялікага панскага роду, што ім вольнасць такая

вельмі калола вочы; для таго то яны шукалі только спосабу як

скруціці вольнасць і самім адно з яе карыставаць. Но проціў

грамады не маглі нічога зрабіці.

І было бы добрэ у нашом краю. Но на нашае безгалоўе ў су-

седзцтве з намі жыў маскоўскі Цар. У яго, Дзецюкі, з роду не

было ніякой вольнасці, ніхто нават не быў жыцця пэўны.

Для таго то Цар маскоўскі вельмі збаяўся, каб народ яго, угледзеўшы нашу вольнасць, не стаў бунтавацца і не выгнаў

Цароў сваіх.

За усе головы. Пачаў ён для таго з намі ваяваці, но ніяк не

мог нас абдужаці, і якое бы ён не прысылаў войска, мы заўсюды

яго выганялі.

Тагды Цар маскоўскі, не могучы нас вайною пабіці, выдумаў

другі спосаб: стаў ён з гыцлямі, што адно чыхалі на нашу воль-

212

дадаткі

насць шахраваці, і яны яму здрадаю Польшч аддалі, а Цар за

тое запісаўшы нас у сказкі і ў паньшчыну пазволіў кажнаму

абдзіраці і сам стаў глуміці.

Думаў Цар, што ніхто яму не перашкодзіць усіх цеменжыць.

Но не так Бог судзіў. У 31 року маладзёж да і мястэчковыя лепей

знаючы якая то несправядлівасць на свеце, як адні другіх цемен-

жаць, а усему гэтаму найбольш вінен Маскаль, згаварыўшыся

да і збунтаваліся. – Кепска было бы ўжэ з Маскалём, каб усенкі

народ пачаў быў бунтаваці, но за тое ў нас, Дзецюкі, мужык

ужэ даўно меў бы свой кусок зямлі і было бы шчасце і была бы

справядлівая вольнасць. Но не так зрабілася як хацелі тыя што

дабро думалі. Мужыкі не ведалі за што збунтоваліся местачко-

выя, да і маладзеж і для таго не пашлі да паўстання, а гыцлі з

вялікага панскага роду захацеўшы ронд у свае рукі не думалі

а вольнасці для цэлага народу, а якбы самім адно з яе карыста-

ваць, – для таго, Дзецюкі, Бог, што судзіць справядліва, сказаў

нас усіх: мужыкоў за тое што яны нічога не ведалі, маладзёж і

местачковых за тое, што яны аддалі ронд у панскія рукі, а паноў

за тое, што яны не па справядлівасці зрабіці хацелі, – Маскаль

што адно жыве нашаю крыўдаю, зноў нас запрог усіх у няво-

лю, а лепшым Панам забраў іх маёнткі і калі каторы не ўцёк да

Пранцуза, то яшчэ ў Сібір яго загнаў.

Напісаў я гэта пісьмо для таго, каб усе ведалі як рабіці трэба

і скуль дабра спадзявацца. Адзываюся я да Вас, местачковыя і

Маладзёж, і прасіці Вас буду, калі збунтуецеся, то не аддавай-

це ў рукі паноў ніякага ронду, – мы адно Вам будзем верыці, а

то для таго, што адно вы самі гатовы жыце свае аддаці за нашу

вольнасць.

Дзецюкі, братцы мае мужыцкага роду, а ты чые з нас уже

той час, калі мы на векі растанемся з маскоўскім здзерствам, а

вольнасць справядлівая будзе наградаю за нашу працу, за нашу

кроў, што пральецца, выганяючы маскоўскую шараньчу!

Правінцыяльны Літоўскі Камітэт дазваляе друкаванне

з умоваю нязмены і вяртання арыгіналу

Вільня, д. 12 кастрычніка 1862 г.

213

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Канстанцін Каліноўскі.

Фотаздымак Ахіла Банольдзі

214

дадаткі

Канстанцін Каліноўскі.

Фотаздымак Ахіла Банольдзі

Сядзіба Каліноўскіх у Якушоўцы. Рэканструкцыя

215

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Свіслацкая гімназія

Свіслач. Малюнак Напалеона Орды

216

дадаткі

Масква ў 1856 годзе. Фотаздымак Джэя Мака

Пецярбург напачатку 1860-х гадоў. Фотаздымак Альфрэда

Лорэнса

Неўскі праспект у Пецярбурзе, дзе жылі браты Каліноўскія ў

1859 годзе

217

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Імператарская Публічная бібліятэка ў Пецярбурзе

У чытальнай залі Імператарскай Публічнай бібліятэкі.

Мастак Г. Бролінг. 1862 г.

218

дадаткі

Гродна ў 1860-я гады

Беласток

219

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Панарама Вільні. Малюнак Міхала Эльвіра Андрыёлі

Выхад паўстанцаў з Гродна

220

Бой паўстанцаў з царскімі войскамі

Сцяг паўстанцаў

221

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Рукапіс

ненадрукаванага

нумару

«Мужыцкай

праўды»

222

дадаткі

Старонка Лістоў з-пад шыбеніцы Канстанціна

Каліноўскага

223

В. Герасімчык. Канстанцін Каліноўскі: асоба і легенда

Адкрыццё помніка ў гонар паўстанцаў у Зарубіцкім лесе

каля Гродна (кастрычнік 2017 г.)

Помнік Канстанціну

Помнік Канстанціну

Каліноўскаму ў Свіслачы

Каліноўскаму ў Мастаўлянах

224

дадаткі

Могілкі ў Свіслачы

Адноўленая магіла брата Віктара Каліноўскага

225

Змест

Замест прадмовы (А. Вашкевіч)

3

Каліноўскі – двухаблічны Янус

5

11

ГЛАВА 1. МАСТАЎЛЯНСКІ ПЕРЫЯД

Сям’я Каліноўскіх

12

Шляхецкі прадпрымальнік і фабрыкант Сымон

Каліноўскі

14

Маёнтак Мастаўляны

19

Пачатак фарміравання светапогляду

Канстанціна Каліноўскага

22

24

ГЛАВА 2. ЯКУШОЎСКІ ПЕРЫЯД

Якушоўка – маёнтак Каліноўскіх

25

Свіслач у першай палове ХІХ стагоддзя

28

Свіслацкая гімназія

30

Фарміраванне светапогляду Канстанціна

Каліноўскага ў час навучання ў Свіслацкай гімназіі 35

39

ГЛАВА 3. СТУДЭНЦКІЯ ГАДЫ

Віктар Каліноўскі ў Маскве

40

Канстанцін Каліноўскі ў Маскве. Прычыны

пераезду ў Пецярбург

43

У Пецярбургскім універсітэце

46

Навуковая дзейнасць Віктара Каліноўскага

49

Удзел братоў Каліноўскіх у тайных арганізацыях

56

Дапамога ад універсітэта

61

Апошнія месяцы студэнцтва Канстанціна

Каліноўскага

65

Фарміраванне светапогляду Канстанціна

Каліноўскага ў час навучання ў Пецярбургскім

універсітэце

67

226

73

ГЛАВА 4. 1861: ГОД КАРЭННАГА ПЕРАЛОМУ

Пачатак маніфестацыйнага руху

74

Вяртанне Канстанціна Каліноўскага на радзіму

77

Беластоцкае “Кола”

80

Заснаванне Гродзенскай рэвалюцыйнай

арганізацыі

82

У пошуках сацыяльнай базы: сялянскі рух

86

Разгортванне маніфестацыйнага руху

91

“Гутарка старога дзеда”

95

98

ГЛАВА 5. 1862: ГОД ВЯЛІКІХ СПАДЗЯВАННЯЎ

Падзеі ў Варшаве ў канцы 1861 – першай

палове 1862 года

99

Канфлікт Каліноўскага і Шварцэ

100

Спрэчкі ў Літоўскім камітэце

104

“Апошняя мазурка ў Літве”

108

Вяртанне Віктара Каліноўскага ў Якушоўку

110

“Рух”

111

Каліноўскі ў Слоніме

113

Утварэнне Літоўскага правінцыяльнага камітэта

115

Інструкцыі да павятовых і акруговых начальнікаў 117

Пад пагрозай арышту

120

Погляды Каліноўскага на нацыянальнае пытанне 124

Перамовы з ЦНК

125

129

ГЛАВА 6. “МУЖЫЦКАЯ ПРАЎДА”

Сялянскі рух у 1862 годзе

130

Месца выдання “Мужыцкай праўды”

131

Яська-гаспадар з-пад Вільні

134

Першы нумар (канец чэрвеня –

пачатак ліпеня 1862 г.)

136

Другі нумар (канец жніўня 1862 года)

138

227

Трэці нумар (верасень 1862 года) 139

Чацвёрты нумар (кастрычнік 1862 года) 141

Пяты нумар (лістапад 1862 года)

142

Ненадрукаваны нумар

143

Шосты нумар (снежань 1862 года)

145

Сёмы нумар (чэрвень 1863 года)

146

Моўныя сродкі “Мужыцкай праўды”

148

Распаўсюджванне “Мужыцкай праўды”

150

159

ГЛАВА 7. ПАЎСТАННЕ

Напярэдадні

160

Газета “Сцяг свабоды”

161

“Чырвоныя” і “белыя”

165

10 дзён разгубленасці

167

Пачатак паўстання ў Беларусі і Літве

169

Пераварот і захоп улады “белымі”

172

Камісар Гродзенскага ваяводства

175

Гродзенская ваяводская арганізацыя

179

Крызіс “белых”

183

Выправа ў Мілавідскі лагер

185

Вяртанне ў Вільню

189

Дыктатар паўстання ў Беларусі і Літве

192

Апошнія месяцы

196

Арышт

200

У турме

201

“Лісты з-пад шыбеніцы”

203

Пакаранне

206

Заключэнне

208

Дадаткі

212

228

Навукова-папулярнае выданне

ГЕРАСІМЧЫК Васіль Уладзіміравіч

Канстанцін Каліноўскі:

а с о б а і л е г е н д а

Вёрстка Аляксандр Рыжы

Вокладка Аляксандр Перагудаў

Карэктар Аксана Данілевіч

Падпісана да друку 25.01.2018 г. Фармат 60х84/16.

Папера афсетная. Рызаграфія

Ум.друк.арк. 15,4. Ул.-выд.арк 15,2.

Наклад 300 ас. Замова 35-9/18

Выдавец і паліграфічнае выкананне: Таварыства з абмежаванай адказнасцю «ЮрСаПрынт».

Пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі выдаўца, вытворцы, распаўсюджвальніка друкаваных выданняў

№ 1/388 ад 01.07.2014 г.

Вул. Карла Маркса,11, 230015, г. Гродна.

+375 152 77 18 20

+375 295 87 84 11